روز پایانی ماه صفر؛ روز شهادت امام رضا(ع)
حضرت علیبن موسی الرضا(ع) از خاندان پاکان عالم است که در میهن ما سالها زیستهاند و در کشور ما به شهادت رسیدند، امامی که با اشراف بر علم زمان خود جلسات زیادی را برای توجیه منتقدان خود میگذاشتند اما شاید این سوال برای برخی به وجود آید که " اگر امام رضا(ع) علم غیب داشتند، چرا آن انگور زهرآلود را خوردند؟ ".
به گزارش افکار نیوز به نقل ا ز خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، امام علي بن موسيالرضا(ع) در تاريخ يازدهم ذيالقعده سال ۱۴۸ هجري قمري در شهر مدينه متولد شدند، پدر و مادر ايشان امام موسي بن جعفر (ع) و نجمه(ع) بودند. ايشان به القاب رضا، صابر، رضي (بسيار راضي) و وفي(بسيار وفادار) مشهور هستند.
آن حضرت در تاریخ آخر ماه صفر سال ۲۰۳ هجری قمری پس از ۲۰ سال امامت در سن ۵۵ سالگی به وسیله مامون حاکم وقت، مسموم و در محلی به نام سناباد نوقان به شهادت رسیدند و مرقد ایشان نیز در شهر مشهد مقدس در کشور ایران واقع شده است.
دوران زندگی آن حضرت را میتوان به سه بخش؛ تقسیم کرد: ۱ قبل از امامت، ۳۵ سال(۱۴۸ تا ۱۸۳ ه. ق)، ۲ بعد از امامت، ۱۷ سال در مدینه، ۳ بعد از امامت، سه سال در خراسان که حساسترین دورهی زندگی اجتماعی و سیاسی آن حضرت، در این سه سال بود. خلفای عصر امامت ایشان عبارتند از: هارون، محمد امین و عبدالله مأمون، که ده سال آن، در عصر خلافت هارون، و پنج سال آن در عصر خلافت امین و پنج سال آخر در عصر خلافت مأمون گذشت.(۱)
در شب شهادت ایشان، «مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی» سوال " اگر امام رضا(ع) علم غیب داشتند، چرا آن انگور زهرآلود را خوردند؟ " را اینگونه به خبرنگار ایسنا پاسخ گفت.
این سوال و اشکال درباره سایر امامان به خصوص امام حسین(ع) در مورد حرکت به سمت کربلا و حرکت امام علی(ع) به سمت مسجد و… هم مطرح است. منشا این پرسش هم به علم امامان نسبت به آینده بر میگردد.
قبل از هر چیز باید به توضیح مختصری در مورد علم غیب بپردازیم؛ علم غیب به معنای آگاهی از اموری است که به طور طبیعی از محدوده ادراک موجودات عادی بیرون است، قرآن به صراحت وجود علم غیب را میپذیرد اما آن را تنها منحصر در خداوند متعال میداند:
«قُلْ لَا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلَّا اللَّهُ وَ مَا یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ»(۲)
«بگو: " کسانی که در آسمانها و زمین هستند غیب نمیدانند جز خدا، و نمیدانند کی برانگیخته میشوند! "»؛ اما در جای دیگر تصریح دارد که خداوند برخی از بندگان خاص خود را از این علوم آگاه میکند:
«عَلِمُ الْغَیْبِ فَلَا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَدًا * إِلَّا مَنِ ارْتَضی مِن رَّسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِن بَینِْ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا؛(۳)
دانای غیب اوست و هیچ کس را بر اسرار غیبش آگاه نمیسازد، مگر رسولانی که آنان را برگزیده و مراقبینی از پیش رو و پشت سر برای آنها قرار میدهد».
با توجه به این مقدمه در مقام پاسخ به این پرسش، ابتدا به این نکته اشاره میکنیم که دانش و آگاهی پیامبران و امامان(علیهم السلام) بر دو قسم است:
۱ علم هایی که از راههای عادی فراهم میآید، که در این دانشها با مردم دیگر تفاوت زیادی ندارند.
۲ علومی که از راههای ماورای طبیعی(علم لدنی؛ وحی و الهام) حاصل میگردد.
در کتاب اصول کافی بابی(فصلی) وجود دارد با عنوان: " ان الائمه اذا شاؤوا ان یعلموا علموا "؛(۴) یعنی امامان هر گاه میخواستند که چیزی را بدانند، از آن آگاه میشدند. در این باب روایات بسیاری جمع آوری شده است که نشان میدهد، زمینه و امکان دستیابی پیامبر(ص) و ائمه علیهم السلام به امور غیبی مانند حوادثآینده وجود داشت؛ اما دلیلی بر این امر وجود ندارد که ایشان همواره اینچنین عمل میکردند.
به علاوه پیشوایان دینی وظیفه نداشتند در تمام موارد، طبق علومی که از راههای غیر عادی حاصل میشد عمل کنند، بلکه تکالیف دینی آنان همواره طبق علومی بود که از راههای عادی پیدا میشد.(۵)
روش و رفتار آنان در زندگی، در معاملات، معاشرت، زناشویی، پوشیدن، نوشیدن، خوردن، خوابیدن، تندرستی و بیماری، صلح و جنگ، فقر و توانگری، حکومت و سیاست، مثل سایر مردم است، مثلاً پیامبر(ص) و امامان(علیهم السلام) منافقان را خوب میشناختند و میدانستند که آنها ایمان واقعی ندارند، ولی هرگز با آنها مانند کفار برخورد نمیکردند،(۶) بلکه از نظر معاشرت و ازدواج و دیگر احکام با آنها مانند سایر مسلمانان رفتار میکردند.
هم چنین هنگامی که در مسند قضاوت و حل و فصل مشکلات مردم مینشستند، مطابق قوانین قضایی اسلام حکم میکردند و از علم خدادادی خود استفاده نمیکردند و در موردی که دلیل شرعی مثلاً بر قاتل بودن متهمی وجود نداشت، امام یا پیامبر با تکیه بر علم غیب، حکم قصاص صادر نمیکردند.(۷)
معصومین(علیهم السلام) میتوانستند در خود مصونیتی به وجود بیاورند که ضربه شمشیر و سم در آنها اثر نکند، یا اگر مؤثر شد، سریعاً از راه اعجاز، خود را شفا بدهند، ولی این کار را نکردهاند، زیرا بشر هستند و قضای کلی الهی بر این است که در زندگی مانند سایر مردم عمل کنند. از این رو پیامبران و امامان وقتی مریض میشدند، در بستر بیماری میافتادند و درد را تحمل میکردند و از دارو برای درمان استفاده میکردند.(۸)
اگر غیر از این بود امتحان و آزمایش و صبر و مقاومت در برابر مشکلات معنا نداشت.
بر این اساس گرچه معصومین(علیهم السلام) از علم خدادادی برخوردار بودند و در مواردی از گذشته و آینده خبر میدادند و از نحوه شهادت خود با خبر بودند، ولی مؤظف نبودند طبق علمشان عمل کنند، بلکه در همه موارد(مگر مواردی که مصلحت ایجاب میکرد) مطابق آن چه علوم عادی اقتضا میکرد، عمل می کردند. همان گونه که خداوند میتوانست در تمام برخوردهای بین کفر و توحید، پیامبران و امامان و اولیای الهی و رهروان راه حق را پیروز گرداند و کفر و کافران را مغلوب کند، ولی این کار را جز در موارد استثنایی انجام نداد، چرا که سنت الهی بر این است که جریان امور دنیوی به طور عادی و طبیعی پیش
برود.(۹) در غیر این صورت دنیا بستر آزمایش برای بشر نخواهد شد.
امام حسین(ع) بر اساس علم عادی خود و در پی نامههای گوناگون شیعیان کوفه و اضطرار خروج از مدینه و بر حسب مساعد دیدن اوضاع عراق به سمت کوفه حرکت میکنند، هر چند به علم امامت بداند که این سفر به داستان کربلا منجر خواهد شد.
همان طور که برای حضرت علی(ع) بر اساس علم عادی بشری، شب نوزدهم رمضان سال چهلم هجری مانند سایر شب هاست. به همین جهت به سمت مسجد حرکت میکند و علم غیبی که ممکن است به اذن خداوند در مورد شهادت خود داشته باشد، برای ایشان تکلیفی ایجاد نمیکند، زیرا ایشان مأمور است که بر اساس علم عادی عمل کند.
البته اگر از راه طبیعی کسی به ایشان خبر میداد که امشب بنا است شما را در مسجد ترور کنند، حضرت از رفتن خودداری میکردند، یا احتیاط بیشتری به خرج میدادند، چنان که وقتی چنین خبری به امام حسن(ع) داده شد، حضرت زیر لباس خود زره پوشیدند.(۱۰) اما در غیر این موارد و بر فرض آگاهیهای خاص و غیبی، معصومان موظف به عمل بر طبق آن نبودند و عمل آنان هم در ذیل عناوینی چون خودکشی و مانند آن قرار نمیگیرد.
در مجموع دلیل این نوع سلوک و رفتار خاص ائمه میتواند امور و دلایل مختلفی باشد از جمله:
۱ عمل بر اساس علم غیب با حکمت بعثت انبیاء و نصب ائمه(علیهم السلام) منافات دارد، زیرا در این صورت جنبه اسوه و الگو بودن خود را از دست خواهند داد. افراد بشر از وظایف فردی و اصلاحات اجتماعی به بهانه برخوردار بودن ائمه(ع) از علم غیب و عمل بر اساس علم خدادادی از وظیفه خود سر باز خواهند زد.
۲ عمل بر اساس علم غیر عادی موجب اختلال در نظام عالم هستی است، زیرا چنان که ذکر شد مشیت و اراده خداوند به جریان امور بر اساس نظام اسباب و مسببات طبیعی و علم عادی نوع بشر تعلق گرفته است. به همین جهت پیامبر و ائمه(علیهم السلام) معمولا برای شفای بیماری خود و اطرافیان خویش از علم غیب استفاده نمیکردند.
اما در خصوص شهادت امام رضا(ع) باید گفت:
اولا این مورد اصولا از بحثعلم غیب و مانند آن خارج است، زیرا احتمال جدی آن است که آن حضرت اختیاری در نخوردن از آن انگور مسموم نداشتند و به انجام این عمل مجبور شدند(۱۱) و در واقع این عمل غیر اختیاری محسوب می شود؛ اما اگر فرض را بر عدم اجبار ظاهری مامون بدانیم؛ میگوییم یا امام رضا(ع) نسبت به این امر علم نداشتند و در فرض علم هم، از آنجا که این علم خارج از مجاری عادی و از طریق عنایات خاص الهی حاصل شده بود، تکلیفی بر حضرت نمیآورد و آن حضرت موظف به ترک آن نبود به علاوه از آنجا که امام از قضای حتمی خداوند در مورد امور مختلف مانند زمان و مکان و عامل شهادت خویش هم آگاه است
میدانست که عامل قتل او همین امر است و به یقین حضرت برخلاف قضا و قدر حتمی خداوند رفتار نمیکند.
در نتیجه نباید امور خاص شرعی را که مبتنی بر تکالیف برخاسته از علوم عادی و طبیعی است با علوم غیب ائمه(علیهم السلام) سنجید و به علاوه نباید از نظر دور داشت که اصولا هر مرگ و کشته شدن آگاهانهای مصداق خودکشی نیست، چنان که مجاهدان در راه خدا نیز آگاهانه خود را در کام مرگ میافکنند و در عین حال در بالاترین درجات قرب الهی جای دارند؛(۱۲) به همین نسبت امامان معصوم نیز در عمل به تکلیف و وظیفه خود ذرهای کوتاهی نکرده و تسلیم محض تقدیر خداوند بوده و آگاهانه جان خود را در راه اعتلای دین اسلام نثار میکردند.
پینوشتها:
۱. سیره چهارده معصوم(ع)، محمد محمدی اشتهاردی، چاپ چهارم، بهار ۱۳۸۱، ناشر: نشر مطهر
۲. سوره نمل(۲۷) آیه ۶۵.
۳. سوره جن(۷۲) آیه ۲۶۲۷.
۴. ثقه الاسلام کلینی، الکافی، دار الکتب الإسلامیه، تهران، ۱۳۶۵ ه ش، ج۱، ص ۲۵۸.
۵. آیت الله صافی گلپایگانی، معارف دین، نشر آستان مقدسه حضرت معصومه، قم، ۱۳۸۲ش، ج ۱، ص ۱۲۱.
۶. آیت الله مکارم شیرازی ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیه، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج ۸، ص ۲۳ ۲۴.
۷. ثقه الاسلام کلینی، الکافی، دار الکتب الإسلامیه، تهران، ۱۳۶۵ ه ش، ج ۷، ص ۴۱۵.
۸. علامه مجلسی، بحار الأنوار، مؤسسة الوفاء بیروت لبنان، ۱۴۰۴ ه ق، ج ۵۹، ص ۱۷۰.
۹. همان، ج ۲، ص ۹۰.
۱۰. السید محسن الامین العاملی، اعیان الشیعه، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، بی تا، ج ۱، ص ۳۳.
۱۱. فضل بن حسن طبرسی، اعلام الوری، قم، مؤسسه آل البیت(علیهم السلام)، ۱۴۱۷ق، ج ۲، ص ۸۲۸۳.
۱۲. آل عمران (۳) آيه ۱۶۹ـ۱۷۰.