خصوصی سازی؛ افتضاحی بزرگ در صنعت فولاد
دکتر بهمن آرمان:
فولاد مهمترین و استراتژیک ترین کالای صنعتی در جهان می باشد و میزان تولید و مصرف آن نشان دهنده پیشرفت کشورهاست. به طور مثال میزان مصرف سرانه فولاد در کشورهای پیشرفته صنعتی بین ۳۵۰ تا۶۰۰ کیلوگرم نوسان دارد. در حالی که همین نسبت در کشورهای فقیر و عقب نگاه داشته شده آفریقایی بین ۲۰ تا ۴۰ کیلوگرم نوسان دارد. به جدول زیر مراجعه شود:
![]()
میزان مصرف سرانه فولاد در ایران حدود ۲۰۰ کیلوگرم است که ۱۴۰ کیلوگرم آن در داخل کشور تولید می شود و مابقی از خارج وارد می گرد.
در جدول زیر ۲۰ کشور بزرگ تولید کننده فولاد جهان ارایه می گردد.![]()
در نظرگرفتن سال ۲۰۰۵ بدین دلیل بوده است که بحران مالی و اقتصادی چند سال گذشته که موجب نوسان تولید فولاد در بسیاری از کشورها گردید در این محاسبات گنجانده نشود. بطور مثال به دلیل کاهش تولید در سایر کشورها و علیرغم رشد اندک تولید فولاد ایران جایگاه ایران را از رده بیستم به شانزده بالا برد.
نکات زیر در رابطه با جدول یاد شده قابل توجه می باشد:
• تمامی کشورهای پیشرفته صنعتی جهان علی رغم اینکه وارد دوران فراصنعتی شده اند همچنان جزء بزرگترین تولید کنندگان فولاد جهان هستند، به عبارتی هنوز حاضر نشده اند این صنعت استراتژیک را به دیگران واگذار کنند.
• کشورهای انگلستان و فرانسه هر چند تولید فولاد خود را کاهش داده اند ولی با این وجود با سرمایه گذاری در سایر کشورها تولید خود را شدیداً افزایش داده اند.
• ایتالیا به عنوان یک کشور پیشرفته صنعتی، تولید فولاد خود را نه تنها کاهشی نداده است بلکه نسبت به سال ۱۹۷۴ حتی ۴ میلیون تن به آن افزوده است.
• در میان ۲۰ کشور بزرگ تولید کننده فولاد تنها آ مریکا، روسیه، مکزیک و ایران دارای ۳ عنصر اصلی تولید فولاد یعنی سنگ آهن انرژی و آب هستند.
• در میان ۲۰ کشور بزرگ تولید کننده فولاد کشورهای بزرگ اسلامی مانند اندونزی، پاکستان و مصر هیچگونه حضوری ندارند و تنها کشورهای ترکیه و ایران کشورهای اسلامی را نمایندگی میکنند که از آنجایی که تولید فولاد ترکیه عمدتاً از طریق آهن قراضه صورت می گیرد اهمیت استراتژیک چندانی ندارد و تنها تولید فولاد جمهوری اسلامی ایران است که اهمیت بسیار زیادی دارد زیرا به علت داشتن هر سه عنصر تولید فولاد یعنی معادن سنگ آهن، آب و انرژی ارزان و فراوان دارای ارزش افزوده فراوان است.
جغرافیای تولید فولاد با دقت بسیار زیاد و دخالت قدرت های بزرگ شکل گرفته است و جمهوری اسلامی ایران در آن یک استثناء است.
البته نکته بسیار مهمی را نیز با ید در نظر کرفت و آن مواد مصرف است که نمودار زیر نشان دهنده آن می باشد.![]()
متاسفانه و بعلت نبود صنایع ماشین سازی در ایران بخش بزرگی از مصرف فولاد ایران در بخش ساختمان است. در حالی که در کشورهای صنعتی مصرف فولاد عمدتاً در صنایع بکار گرفته می شود.
از سویی افزایش تولید فولاد در ایران همواره با دشواری های جدی روبرو بوده است که این دشواریها هنوز ادامه دارند و عملاً رشد تولید فولاد در ایران بسیار کند است. بویژه آنکه بر مشکلاتی که سد راه توسعه این صنعت استراتژیک بودهاند مشکل جدیدی نیز اضافه شده است که آن خصوصی سازی شرکت های موضوع اصل ۴۴ قانون اساسی است. ابتدا سهام عمده شرکتهای فولادی به نهادهای شبه دولتی واگذار شدند که اصولا از این صنعت بسیار پیچیده آگاهی کافی ندارد. چنانچه اندکی به ترکیب جدید هیات مدیره شرکتهای تولید کننده فولاد مانند شرکت های فولاد مبارکه، فولاد خوزستان و فولاد اکسین خوزستان توجه
شود این نکته بسیار حساس کاملا مشاهده میشود مزید بر آنچه آمد توزیع سهام این شرکتها با عنوان سهام عدالت بین میلیونها نفر است که نمایندگان سهام عدالت چیزی از صنعت فولاد نمیدانند، ویران کننده تر اینکه هر دو نهاد یاد شده بدون توجه به ساختار مالی و طرح های توسعه این شرکت ها سود سالیان را طلب می کنند بطوریکه پس از به اصطلاح خصوصی سازی شرکت فولاد مبارکه که در دو سال پیاپی ۸۰ درصد و ۱۰۵ درصد سود بصورت نقدی بین سهامداران جدید توزیع کرد و طرحهای توسعه در همه سه شرکت یاد شده به حالت تعلیق درآمدهاند در حالیکه شرکت فولاد مبارکه می تواند با حدود ۳۰ هزار میلیارد
ریال(تقریباً برابر با سود سه سال خود) ظرفیت خود را به ۱۰ میلیون تن در سال برساند، فولاد خوزستان با هزینهای کمتر از ۲۵۰ میلیون دلار(یعنی با سود تقریباً دو سال و نیم خود) می تواند ظرفیت خود را به ۵ میلیون تن برساند، شرکت فولاد اکسین خوزستان که بدون واحد احیاء مستقیم و ذوب دارای هیچگونه توجیه اقتصادی نیست. بدلیل همین سیاستها زیان ده گردیده و طرحهای توسعه آن کاملاً متوقف شدهاند. جالب اینجاست که زمانی که به یکی از اعضاء هیات مدیره این شرکتها که اصولا نمی داند صنعت فولاد چیست گفتم در صورت ادامه روند پرداخت سود نقدی در چند سال دیگر سودی برای تقسیم وجود نخواهد داشت
با کمال شگفتی گفتند ما پول می خواهیم ما که متولی توسعه صنعت فولاد کشور نیستم. نتیجه اینکه با این سیاست با اصطلاح خصوص سازی عملا طرحهای توسعه فولاد در کشور متوقف شده است و آن چه مدیران این شرکت ها می گویند جنبه تبلیغات رسانه ای و فریب مردم دارد. این سخنان زمانی گفته میشود که در گذشته چنین نبوده، بطوریکه در دوران سازندگی فولاد خوزستان و به فاصله کمی فولاد مبارکه به بهرهبرداری رسیدند تولید فولاد کشور از ۱.۳ میلیون تن در پایان جنگ به ۵.۴ میلیون تن در پایان دوران سازندگی رسید عملیات اجرایی فولاد خراسان آغاز، طرحهای توسعه فولاد مبارکه، طرح توازن ذوبآهن و افزایش
ظرفیت فولاد خوزستان عملیاتی شدند حتی کلنگ آغاز عملیات اجرایی فولاد مبارکه ۲ به ظرفیت ۲.۸ میلیون تن در سال توسط رییس جمهور وقت به زمین زده شد که در دولت هفتم در کمال ناباوری به بایگانی سپرده شد. پروژه تولید فولاد آلیاژی که در پیش از انقلاب قرار بود با مشارکت یک شرکت فرانسوی در اهواز ساخته شود از بایگانی خارج و عملیات اجرایی آن در یزد آغاز گردید و ایران به تکنولوژی تولید فولاد آلیاژی دست پیدا کرد. در دولتهای هفتم و هشتم کار خاصی انجام نگرفت و روند کند ادامه طرحها دوره سازندگی ادامه یافت، طرح بزرگ فولاد مبارکه۲ که کلنگ آن نیز به زمین زده شده بود، بعلت برداشتهای
سلیقهای به حالت تعلیق درآمد که خود در حد خیانت بزرگی بود لیکن در اواخر دولت هشتم مجدداً از بایگانی بیرون آورده شد زیرا مدیران فولاد کشور متوجه شده بودند که اشتباه بزرگی صورت گرفته است. البته این پروژه در دولت مورد بی مهری قرار گرفت و هنوز کاری در رابطه با آن انجام نشده است و بالاخره مدیریت جدید فولاد مبارکه خبر هفته پیش این طرح را رسماً مختومه اعلام کرد. تولید فولاد کشور تنها به ۹.۸ میلون تن رسید در حالی که طبق هدفهای کمی برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی میبایستی به ۱۴.۷ ملیون تن میرسید که این اوج بیتوجهی دولت هشتم به صنعت استراتژیک فولاد بود دولت
نهم در رابطه به صنعت فولاد سیاست بحثبرانگیزی را برگزیده است که نتیجه آن تعلیق طرحهای توسعه فولاد میباشد که پیشتر به آن اشاره شد.
ایجاد صنایع استراتژیک تنها از منطق اقتصادی پیروی نمیکند شاهد مدعا اینکه تا پایان دهه ۷۰ میلادی سده گذشته صنایع فولاد در کشورهای اروپایی که هیچگونه مزایایی در تولید آن ندارد زیرا سنگ آهن، انرژی، مواد افزودنی و سایر مواد مصرفی را از خارج وارد میکنند مورد حمایت دولتها و بازار مشترک(اتحادیه اروپایی فعلی) بوده اند. وضع تعرفههای حمایتی در سال ۲۰۰۲ توسط دولت آمریکا بر واردات فولاد که مورد اعتراض سایر کشورها قرار گرفت شاهد دیگری است بر این مدعا. نمونه دیگری از کالاهای استراتژیک تولیدات کشاورزی هستند که کشورهای سه منطقه بزرگ اقتصادی جهان یعنی آمریکای شمالی،
اتحادیه اروپا و ژاپن سالیانه ۷۰۰ میلیارد دلار سوبسید به این بخش میدهند تا امنیت غذایی خود را حفظ نمایند. بنابراین تکیه صرف بر اینکه طرحهای توسعه فولاد می بایستی حتما دارای توجیه اقتصادی باشند کافی نمیباشد شاهد مدعا اینکه در زمان ساخت فولاد مبارکه دولت برای ایجاد خطوط راهآهن و شهرک مسکونی و سایر موارد عمومی ردیفهای اعتباری جداگانه در نظر گرفته بود که ارتباطی به بودجه فولاد مبارکه نداشتند ضمن اینکه در زمان تبدیل مجتمع فولاد مبارکه کته از حالت طرح به شرکت دولت کلیه هزینه های زیربنایی آن را پذیرفت و به حساب افزایش سرمایه شرکت فولاد مبارکه گذاشت. تا مجتمع
فولاد مبارکه که از سود آوری لازم برخوردار گردد خود نمونه آشکاری از حمایت های دولت از طرحهای استراتژیک و زیربنایی میباشد. کار که دولت در حال حاضر نه تنها از آن گریزان است بلکه با صفر کردن تعرفه واردات فولاد، تولید کنندگان داخلی را در فشار قرار داده و موجب تعطیلی کارخانه های داخلی شده است. ضمن اینکه بدون شک تولید فولاد در ایران که دارای معادن فراوان و غنی سنگ آهن، دومین ذخائر گاز طبیعی جهان ذخائر متنوع مواد کمک ذوب و نیروی انسانی متخصص و ارزان میباشد و از طرف سازمان جهانی تجارت W. T. O به عنوانی یکی از ۱۱ کشور دارای مزیت ضمن شناخته شده است نمی تواند اقتصادی نباشد.
اینکه سودآور بودن کارخانههای فولاد سازی موجود(سود خالص شرکت فولاد مبارکه در سال ۱۳۸۷ بالغ بر ۱۰ هزار میلیارد ریال بود و دیگر اینکه صادرات فولاد پس از مواد پتروشیمی بیشترین سهم در صادرات غیر نفتی کشور را دارد) و قابل رقابت بودن تولیدات آن از نظر قیمت و کیفیت در بازارهای جهانی شاهدی است بر این مدعا.
به هر حال صنعت استراژیک فولاد دانسته یا ندانسته در شرایطی قرار گرفته است که تنها با شرایط حاکم در زمان دولت موقت قابل مقایسه است که میبایستی برای آن راهکار ویژهای یافت در غیر اینصورت کشور میرود تا با بحران سنگینی در آینده روبرو شود.