تبلیغات
کد خبر: ۳۹۶۶۹

نفت چه زمانی از اقتصاد ایران می‏رود؟

نصرت نادم

بوی نفت چه زمانی از اقتصاد می‏رود؟ این سؤالی است که در چند دهه‏ ی اخیر به عنوان یک چالش اساسی و ضرورت انکارپذیر در اقتصاد ایران مطرح شده است. و در هر صورت اقتصاد ایران هم‏اکنون بوی نفت می‏دهد به گونه‏ای که بسیاری از کارشناسان غلظت این بو را بیش از گذشته احساس می‏کنند...

برهان: از جمله موضوعاتی که حدود چند دهه است به یک محور اساسی در اقتصاد ایران بدل شده، موضوع «اقتصاد بدون نفت» است که البته می‌بایست بررسی موضوع یاد شده آن هم در این زمان را به فال نیک گرفت، چراکه معمولاً هر زمانی که قیمت نفت افزایش می‌یافت، کم‌تر کسی به اثرهای مخرب افزایش حضور نفت در اقتصاد کشور و یا به اصطلاح به موضوع «نفتی‌تر شدن اقتصاد کشور» می‌پرداخت و این که در این زمان و با توجه به قیمت‌های فعلی نفت به این موضوع توجه می‌شود را می‌بایست قدر دانست و انجام این بحث‌ها در این زمان را مغتنم شمرد.


از طرف دیگر کاهش منابع و ذخایر مربوط به سوخت‌های فسیلی(مانند نفت و گاز و…) که به راستی تجدید ناپذیر بوده و امکان ایجاد آن‌ها وجود ندارد، خود هشداری بزرگ برای توجه به امر کاهش اتکا به این منابع و توجه به منابع جدید انرژی می‌باشد. منابعی که یا ذخایر آن‌ها بی‌کران باشند و یا آن‌که حداقل در کوتاه ‌مدت به اتمام نرسد و بتوان در برنامه‌ها به آن تکیه کرد.(همانند انرژی‌های نو) لذا در این مقال ابتدا لازم است تا به صورت خلاصه به تاریخچه‌ی موضوع اقتصاد بدون نفت پرداخته و از برخی زوایا موضوع یاد شده را بررسی نماییم:

این موضوع(اقتصاد بدون نفت) که به ابتکار دکتر «سیدحسین فاطمی» وزیر و سخن‌گوی دولت دکتر «مصدق» در مقابله با تحریم نفت ایران از سوی دولت‌های فرانسه و انگلستان مطرح شده بود، به این مفهوم که فقط برای مصرف داخلی استخراج و تولید نفت صورت گیرد و به درآمدهای صادراتی آن توجه نگردد و البته می‌توان گفت که در آن زمان این بهترین پاسخ به تهدیدهای کشورهای استعمارگری بوده است که دستشان از منافع بی‌کران این طلای سیاه کوتاه شده بود، اما هم‌چنان که گفته شد این امر تنها مقابله با یک اقدام تهدید آمیز خارجی بود، نه یک برنامه و استراتژی تدوین شده، به همین دلیل هم در آن زمان این سیاست هزینه‌های زیادی را به دولت و ملت ایران وارد کرد و حداقل آن که یکی از عوامل مهم آن(در کنار سایر عوامل سیاسی و اجتماعی) سقوط دولت دکتر مصدق بود. البته کل داستان ملی شدن صنعت نفت دارای یک نکته‌ی ظریف و قابل توجه است و آن این که در واقع «قانون ملی شدن صنعت نفت» موجب دولتی شدن این صنعت شد و یا به عبارت دیگر اقتصاد کشور نفتی‌تر شد.

پس از سقوط دولت دکتر مصدق، موضوع توجه به این امر حیاتی تقریباً به بوته‌ی فراموشی سپرده شد تا این که در دهه‌ی ۵۰ و با اعلام خبری مبنی بر کاهش بسیار زیاد ذخایر نفت کشور و احتمال به اتمام رسیدن این مایع حیاتی، کل کشور دست‌خوش اضطراب و نگرانی‌های زیاد گردید و بار دیگر و هم‌زمان با پیروزی انقلاب این موضوع مجدد مورد توجه جدّی قرار گرفت. در این‌جا دو سؤال اساسی و مهم وجود دارد:

۱ - آیا به واقع با توجه به پیشینه، وابستگی و آمیختگی اقتصاد کشور با درآمدهای نفتی، می‌توان بودجه‌ی کشور را بدون توجه به درآمدهای ناشی از صادرات نفت خام تهیه و ارایه کرد؟ در پاسخ باید اذعان کرد حداقل در کوتاه ‌مدت این موضوع امکان پذیر نیست و در واقع بهترین سیاست، اجرای همان برنامه‌های مندرج در قوانین برنامه‌های پنج ساله‌ی توسعه‌ی کشور است که دولت‌ها را مکلف می‌کند تا به تدریج از وابستگی خود بکاهند. البته این مهم زمانی محقق می‌گردد که دولت‌ها تکالیف قانونی خود را به نحو احسن، انجام دهند.

۲ - چرا با آن‌که تمام تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان کشور موضوع کاهش وابستگی اقتصاد به نفت را قبول داشته و تمایل به حرکت در این مسیر را دارند، باز هم توفیقات قابل توجهی در این بخش روی نداده است؟ در پاسخ این سؤال نیز به یاد جمله‌ای معروف در مورد تربیت کودکان می‌افتیم که ظریفی می‌گفت: «آسان‌ترین روش آرام کردن کودکان، نواختن بر پس کله‌شان است، چون نه فکر را مشغول می‌کند، نه مطالعه می‌خواهد، نه برنامه‌ریزی، نه استراتژی و نه هیچ کار مشکل دیگر» واقعیّت این است که انجام چنین کاری، هم نیازمند زحمات زیاد درباره‌ی یافتن راهکارهای مناسب است و هم سخت‌تر آن‌که، نیازمند شجاعت لازم برای اجرای طرح‌های مناسب و هم مستلزم قبول سختی و ریاضت اقتصادی از سوی مردم است.

آن‌چه در حال حاضر و با توجه به شرایط موجود می‌تواند مورد توجه گسترده‌ی برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیران اصلی کشور قرار گیرد، ابتدا جلوگیری از افزایش حضور بی‌رویه و حساب نشده‌ی درآمدهای نفتی در اقتصاد کشور و در گام بعدی، کاهش این حضور و کاهش این وابستگی است. برای تحقق این موضوع راه‌های زیادی متصور است که با توجه به شرایط فعلی اقتصادی، سیاسی و اجتماعی کشور، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌گردد؛

آیا به واقع با توجه به پیشینه‏ی، وابستگی و آمیختگی اقتصاد کشور با درآمدهای نفتی، می‌توان بودجه‌ی کشور را بدون توجه به درآمدهای ناشی از صادرات نفت خام تهیه و ارایه کرد؟ چرا با آن‌که تمام تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان کشور موضوع کاهش وابستگی اقتصاد به نفت را قبول داشته و تمایل به حرکت در این مسیر را دارند، باز هم توفیقات قابل توجهی در این بخش روی نداده است؟!

۱) جلوگیری از افزایش حضور درآمدهای نفتی در تأمین هزینه‌های بودجه‌ی عمومی کشور:

برای این کار می‌توان در مورد اجرای دستورالعمل‌های قانون برنامه‌های پنج ساله‌ی توسعه‌ی کشور دقت و جدیّت بیش‌تری به خرج داد؛ افزایش مالیات بر درآمد و دقت در وصول آن‌ها و جلوگیری از وجود فساد در بخش وصول درآمدهای مالیاتی، راهکارهای مورد پیشنهاد می‌باشد. با اطمینان می‌توان گفت در صورتی که مالیات‌های پیش‌بینی شده برای تمام مشاغل همانند میزان مالیات بر حقوق کارمندان و کارگران و با همان دقت دریافت شود، به طور حتم درآمد مالیاتی کشور بسیار افزایش خواهد یافت.

۲) اتخاذ سیاست‌های ارزی مناسب:

سیاست‌های ارزی می‌بایست به صورتی تنظیم شود که کالاهای وارداتی گران‌تر شده و از طرف دیگر کالاهای تولید داخلی چه برای مصرف کننده‌ی داخلی و چه برای صادر کننده، ارزان‌تر تمام شود و هر سیاستی که برعکس این اتفاق را موجب شود، مطمئناً هم به تولید داخل و هم به درآمدهای ناشی از صادرات آسیب جدّی وارد می‌نماید و موجب افزایش حجم واردات خواهد شد البته برای هزینه‌های ناشی از واردات کالاهایی که تولید داخلی آن‌ها امکان‌پذیر نبوده و واردات آن‌ها اجتناب‌ناپذیر است می‌توان طرح‌های حمایتی خاصی تهیه و اجرا نمود.

۳) ذخیره‌سازی و سرمایه‌گذاری درصدی ثابت از درآمدهای سالانه‌ی نفتی کشور:

هر سال و بدون توجه به قیمت روز نفت، درصدی از درآمدهای ناشی از صادرات نفت خام را ذخیره و برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های زیربنایی و تولیدی کشور از آن‌ها استفاده نمود؛ البته این طرح‌ها و پروژه‌های انتخاب شده به طور حتم می‌بایست اقتصادی بوده و به درآمدهای آینده‌ی آن کاملاً اطمینان وجود داشته باشد.

۴) سرمایه‌گذاری در گسترش زیرساخت‌های تکنولوژی‌های پیشرفته:

با اطمینان می‌توان گفت که هرچه قدر در زمینه‌ی تکنولوژی‌های پیشرفته، به خصوص در مورد تکنولوژی فن‌آوری اطلاعات سرمایه‌گذاری صورت گیرد، مطمئناً به اقتصاد کشور کمک خواهد کرد. تأثیر تکنولوژی‌های پیشرفته و جدید به خصوص(IT) در عصر جدید بر ساختارهای یک اجتماع، به ویژه ساختار اقتصادی یک کشور انکار ناپذیر است و هزینه‌ای که در این راستا صرف می‌شود، به طور حتم با درآمدهای شگرفی همراه خواهد بود.

۵) افزایش رشد صادرات کالاهای غیرنفتی:

سخنان دبیر با تجربه و بازنشسته‌ی ادبیات‌مان هرگز از خاطرم محو نخواهد شد که می‌گفت: «اگر ما به همان توانمندی‌های سنتی‌مان بهای بیش‌تری می‌دادیم و به آن‌ها توجه بیش‌تری می‌نمودیم، اگر در تداوم همان صنایع سنتی‌مان، همان مینیاتورها، همان صنایع شیشه‌ای و … بیش‌تر فعالیّت نموده و بیش‌تر خلاقیّت به خرج می‌دادیم و کم‌تر به این صنایع مونتاژ و به این علوم ترجمه‌ای می‌پرداختیم، به طور حتم وضع‌مان بهتر از این بود.»

آری، توجه به صنایع مونتاژ، علوم و دانش ترجمه‌ای، ما را از پرداختن بیش‌تر به همان توانمندی‌های سنتی باز داشت که اگر توجه بیش‌تری به داشته‌های خود نماییم و در راستای بهبود مستمر همان دانش سنتی خود خلاقیّت بیش‌تری به خرج دهیم به طور حتم ‌وضع ما بهتر خواهد شد. اگر هم‏اکنون کشوری وجود دارد که با درآمدهای ناشی از صادرات عروسک اداره می‏شود و اگر کشوری نیز با تجارت مجدد تولیدات کشوری دیگر، می‌تواند بهره‌ها ببرد، بنابراین به طور حتم می‌توان نتیجه گرفت که توجه به این امور کاری بیهوده‌ای نیست بلکه حتی ‌می‌تواند نجات‌بخش نیز باشد.

توجه به صادرات ناشی از بخش کشاورزی همانند: «پسته، زعفران، فرش و …» آیا درآمد کمی را برای کشور به همراه خواهد داشت؟ استفاده از زمین‌های قابل کشت بسیاری در کشور که متأسفانه بدون استفاده رها شده‌اند و یا آن‌که قیمت کالاهای وارداتی به حدّی ارزان شده و از طرف دیگر هزینه‌های عوامل تولید در داخل به حدّی زیاد شده است که دیگر برای کشاورزان، کار در این بخش سودی به همراه ندارد. دیدن مزارع بسیار زیاد برنج و چای که در شمال کشور آن هم پس از سالیان سال تولید این محصولات به یک‌باره رها شده‌اند، ناشی از بی‌توجهی نیست؟

۶) توجه جدّی به تولید انرژی‌های نو:

برای مصرف داخلی می‌توان از سوخت‌های فسیلی(مانند نفت، گاز و…) به انرژی‌های جدید و نو روی آورد. استفاده از انرژی‌های جدید و نو همانند: انرژی آبی، باد و حتی انرژی حاصل از زباله‌ها می‌تواند جایگزین مناسبی برای استفاده‌ی داخلی از انرژی نفت و گاز باشد. انرژی‌هایی که پاک بوده، آلودگی نداشته و حتی می‌تواند در پاک‌سازی محیط نیز کمک کند، البته بدون آن‌که خطری بالقوه به همراه داشته باشد.

اگر بتوان هر سال مقداری از منابع ذخیره شده‌ی ناشی از درآمدهای نفتی را صرف تهیه‌ی دستگاه‌ها و تکنولوژی‌های مربوط به تولید انرژی‌های نو نمود، بدون شک می‌توان در آینده‌ای نه چندان دور جایگزین مناسبی برای سوخت‌های فسیلی در کشور ایجاد کرد.

در پایان یادآوری می‌نمایم که «جهاد اقتصادی» یعنی زحمت، تلاش و تحمل. بدین معنی‏که برای بهبود وضع اقتصاد کشور باید رنج‏های فراوانی را متحمل شد و راه‌های جدیدی را تجربه کرد. لذا باید در اجرای طرح‌ها و برنامه‌ها تلاش نمود و در صورتی هم که لازم باشد، در مقابل تمام مشکلات و گرفتاری‌های ناشی از ریاضت‌های لازم، آستانه‌ی تحمل خود را افزایش داد.(*)

* نصرت نادم ؛ کارشناسی ارشد اقتصاد و مدرس دانشگاه

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات