تسلط خطرناک بر اقتصاد جهان
در شرایطی که برتری اقتصاد آمریکا رو به افول است، تقدم دلار به نظر ناپایدار میرسد. اگر هژمونها تنها به یک دلیل خوب باشند، آن هم ثبات بخشیدن به سیستمهایی است که بر آنها مسلط هستند.
به گزارشافکارخبر، دلار برای ۷۰ سال ابرقدرت سیستم مالی و پولی بوده است. باوجود صحبتهایی که در مورد افزایش ارزش یوآن میشود، برتری دلار چالشپذیر نیست. دلار به عنوان ابزار پرداخت، ذخیره ارزش و دارایی ذخیرهشده، بیرقیب است. با این حال این فرمانروایی دلار پایههای شکنندهای دارد و سیستمی که پشتیبانی میکند، بیثبات است. بدتر اینکه ارزهای ذخیره جایگزین، ناقص هستند و گذار به سمت یک نظم امنتر بسیار دشوار خواهد بود.
وقتی دلار متوقف میشود
چندین دهه است که قدرت اقتصادی آمریکا به ادعای برتری دلار مشروعیت بخشیده است. اکونومیست همانطور که در این شماره به طور ویژه به آن پرداخته است، تفکر اشتباهی میان نفوذ اقتصادی آمریکا و بازوی مالی آن شکل گرفته است. آمریکا ۲۳ درصد تولید ناخالص داخلی جهان و ۱۲ درصد تجارت جهانی کالا را به خود اختصاص داده است. با این حال حدود ۶۰ درصد بازده جهانی و جمعیتی در همین حدود در سطح کره زمین، عملا در منطقه دلار قرار گرفتهاند؛ منطقهای که در آن ارزهای دیگر با ارزش دلار ثابت شدهاند یا در مسیر آن حرکت میکنند. سهم شرکتهای آمریکایی از سهام سرمایهگذاری بینالمللی از ۳۹ درصد
در سال ۱۹۹ به ۲۴ درصد رسیده است.
شکاف رو به افزایش میان قدرت اقتصادی و مالی آمریکا برای دیگر کشورها در منطقه دلار و ورای آن مشکلساز شده است چراکه هزینههای سلطه دلار در حال پیشی گرفتن از مزایای آن است.
مشکل اول این است که اقتصادها باید چرخشهای طوفانی را متحمل شوند. در ماههای اخیر حتی دورنمای یک افزایش نرخ اندک در آمریکا، سرمایه را از بازارهای نوظهور جذب کرده به ارزها و قسمت سهام ضربه زده است. تصمیمات بانک مرکزی آمریکا بر بدهیهای دلاری آن سمت آب و سپردههایی به ارزش حدود ۹ تریلیون دلار تاثیر میگذارد. از آنجایی که برخی کشورها ارزهای خود را به دلار گره زدهاند، بانکهای مرکزیشان باید در قبال فعالیتهای بانک مرکزی آمریکا واکنش نشان دهند. در کشورهایی مانند اندونزی، مکزیک، آفریقای جنوبی و ترکیه، خارجیان ۲۰ تا ۵۰ درصد اوراق قرضه دولتی ارز داخلی را در
اختیار دارند: زمانی که آمریکا دست به افزایش نرخ میزند، احتمال اینکه آنها بازارهای نوظهور را ترک کنند، بیشتر است.
مشکل دوم فقدان پشتیبانی از سیستم فرامرزی دلار در صورت مواجهه آن با یک بحران است. در خلال سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۰۹ بانک مرکزی آمریکا با بیمیلی اقدام به نجات دیگران کرد و با ارایه یک تریلیون دلار نقدینگی به بانکهای خارجی و بانکهای مرکزی نقش یک وامدهنده را ایفا کرد. هزینههایی که در بحران آینده خرج خواهد شد، بسیار بالاتر خواهد بود. جهان دلار فرامرزی تقریبا دو برابر آنچه در سال ۲۰۰۷ بود، است و تا دهه ۲۰۲۰ ممکن است به بزرگی صنعت بانکداری آمریکا باشد. از سال ۲۰۰۸ کنگره در مورد وامدهی اضطراری بانک مرکزی آمریکا محتاطانه عمل میکند.
در بحران بعدی برنامههای بانک مرکزی برای صدور خطوط گسترده مبادله احتمالا با مقاومت قانونی یا کنگرهای روبهرو خواهد شد. کشورها تا چه مدت میتوانند آماده گره زدن سیستمهای مالی خود به سیاستهای ناکارآمد آمریکا باشند؟
این سوال در سایه مشکل سوم قرار میگیرد: آمریکا به طور روزافزونی از نفوذ مالی خود به عنوان یک ابزار سیاسی استفاده میکند. سیاستگذاران و مجریان قانون از سیستم پرداخت دلار برای اعمال کنترل نه تنها بر بانکداران خودسر و مقامات خطرناک فوتبال بلکه بر رژیمهایی مانند روسیه و ایران استفاده میکنند. قدرتهای رقیب مانع از این آسیبپذیری در مقابل سیاست خارجی آمریکایی میشوند. در شرایط ایدهآل آمریکا بار مشکلات را با دیگر ارزها تقسیم خواهد کرد. با این حال اگر هژمونی دلار بیثبات باشد، جانشینان آن هم نامناسب خواهند بود. عصای ابرقدرتی مالی پیش از این منتقل شده، زمانی
که آمریکا در سال ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۵ از انگلیس پیشی گرفت. اما انگلیس و آمریکا متحد بودند و همین مساله گذار و انتقال را با نظم همراه کرد و آمریکا با ویژگیهای آماده وارد شد: یک اقتصاد پویا مانند انگلیس، یک انسجام سیاسی و حاکمیت قانون.
آن شرایط را با رقبای امروزی مقایسه کنید. یورو ارزی است که حتی روی موجودیت آن نمیتوان حساب کرد. در مورد یوان نیز دولت چین برابری پولی گستردهای را با شبکه مبادلات ارزی بانکهای مرکزی خارجی ایجاد کرده اما هیچکس به آن بهایی نمیدهد تا زمانی که چین بازارهای مالی خود را باز نکند، یوان تنها یک بازیگر کوچک است و تا زمانی که به حاکمیت قانون روی نیاورد، هیچ سرمایهگذاری ارز این کشور را واقعا امن نخواهد دانست.
تمامی این مسایل نشان میدهد که سیستم مالی و پولی جهان به سرعت خود را از وابستگی به دلار رها نخواهد کرد.
در این میان آمریکا میتواند کارهایی برای تحمل بار مسوولیت بیشتر انجام دهد - برای مثال با ایجاد خطوط مبادلهای اضطراری بزرگتر با بانکهای مرکزی بیشتر. در شرایطی که دیگر کشورها سعی میکنند خود را در مقابل تصمیمات بانک مرکزی ایمن کنند، احتمال فروپاشی این سیستم افزایش مییابد. دلار هیچ همتایی ندارد. اما این سیستمی که در آن لنگر انداخته در حال ترک برداشتن است.