همه دولتها به فقر دامن زدند
چند روزي است كه در اين كادر، كارشناسان اقتصادي فقر را تجزيه و تحليل ميكنند و هركدام به گونهاي اين پديده اقتصادي را مورد ارزيابي قرار ميدهند. امروز اما پاي صحبتهاي سيدمحمد غرضي نشستهايم. او به نكته جالبي اشاره و چهرهاي تازه براي فقر ترسيم ميكند. او معتقد است، در عصر حاضر فقر ابعاد مختلفي به خود گرفته و گسترش فقر در جامعه صرفا به فقر مالي محدود نميشود و چالشهاي بزرگتري همچون فقر فرهنگي، علمي، اجتماعي و سياسي گريبانگير جامعه شده است.
وزیر مخابرات دولت سازندگی اما به سختی حاضر به اظهار نظر پیرامون موضوع فقر در جامعه شد. آنچه در پی میخوانید حاصل گفتوگوی کوتاه «شرق» با وی است.
قبل از مصاحبه، اشارهای به چند وجهی شدن فقر و گسترش ابعاد آن در جامعه داشتید. چند وجهی شدن فقر در جامعه امروزی به چه معناست؟
فقر در دنیای امروزی دیگر تنها به تنگدستی و ناتوانی مالی اطلاق نمیشود. در مفهوم امروزی فقر، بیتخصصی و بیدانشی نیز یک نوع فقر محسوب میشود. به عبارتی دیگر فقر تنها شب را «بیغذا» سر کردن نیست بلکه فقدان تخصص و روز را «بیاندیشه» سر کردن هم نوعی فقر است که به مراتب زیانبارتر از فقر مالی است. وقتی تخصص نباشد، توسعه با کندی مواجه میشود، رشد اقتصادی به پایینترین حد خود میرسد، برنامههای اقتصادی به طور کامل و مطلوب اجرا نمیشوند، تولید زمینگیر میشود، استفاده از ظرفیتهای موجود مغفول واقع میشود و تعدیل نیرو و تعطیلی واحدهای تولیدی رخ میدهد که
تمامی اینها در نهایت به کاهش درآمد و افزایش میزان فقر مالی در جامعه منجر میشود. پس این وجه فقر بسیار زیانبارتر از فقر مالی است چون در نهایت منجر به گسترش فقر مالی و سست شدن بنیان جامعه میشود.
علت بروز این پدیده در جامعه ایرانی چیست؟
در تشریح چرایی فقر در جامعه، اول باید فقر عمومی و مالی از فقر دانش و تخصص تمییز داده شود. در فقر عمومی که در حال حاضر شاهد گسترش آن هستیم عواملی همچون تورم ناشی از واردات و برنامههای اقتصادی تاثیر مستقیم دارد. در طرف دیگر این بحث، فقر دانش و تخصص قرار دارد که این مقوله ناشی از عدم دستیابی دانشجویان و جوانان به محیط و شرایط مطلوب برای ارتقای سطح علمی و تخصصی خود است.
بسیاری از کارشناسان بر این باورند طی سه دهه اخیر اقدام نظاممندی در راستای فقرزدایی در کشور صورت نگرفته است. از نظر شما آیا پدیده فقر و گسترش آن در جامعه مختص دوره خاصی بوده است؟
بنده با این نظر مخالفم؛ چرا که بررسی تاریخ معاصر گواه این مدعاست که در یکصد سال اخیر برخی سیاستهای اتخاذشده همواره به گسترش فقر و افزایش نابرابری منجر شده است. برخی از این سیاستها موجب کسب منافع بیشتر توسط سرمایهداران و ایجاد قلههای ثروت در جامعه شده است و در نقطه مقابل طبقه متوسط با کاهش قدرت خرید به زیر خط فقر میل کرده است.
آیا میتوان در طول یکصد سال گذشته نقطه آغازی برای شتاب گرفتن گسترش فقر در کشور پیدا کرد؟
شاید بتوان گفت با پیدایش نهضت ملی مشروطهخواهی در ایران که تهران به عنوان مرکز آن حرکت و تصمیمگیریها شناخته شده بود، هجوم به شهرها و میل به شهرنشینی در روستاییان تقویت شد و با بیتدبیری و سیاستهای ناکارآمد، نه دولت و نه مردم فرصتی برای آبادانی پایتخت و سروسامان دادن سنجیده به سایر شهرهای بزرگ به دست نیاوردند و این اتفاق عاملی شد برای شروع و گسترش روزافزون فقر در کشور. بین سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰ نیز این روند شتاب بیشتری گرفت به طوریکه با خروج رضاخان از ایران دلار ۱۵ریالی به بیش از ۳۵ریال رسید که تضعیف پول ملی و فقیرتر شدن فقرا را در پی داشت.
فقرزدایی و عدالت یکی از کلیدیترین شعارهای انقلاب اسلامی بوده و همواره مورد تاکید نظام اما آنچه در عمل مشاهده میشود چیزی نیست که مردم انتظار آن را داشتند. به نظر شما چه عاملی موجب شد تا در سه دهه اخیر سیاستهای ترسیمشده برای فقرزدایی و کاهش نابرابری آنگونه که بایدمثمرثمر قرار نگیرد؟
نکته اول در پاسخ به این سوال این است که نباید فراموش کنیم که هیچ دولتی در ایران وجود نداشته است که فقر ایجاد نکرده باشد و تنها تفاوت دولتها در میزان ایجاد فقر بوده است.
در پاسخ به چرایی گسترش فقر در سه دهه اخیر میتوان به وابستگی شدید دولتها به درآمدهای نفتی اشاره کرد. البته نباید از این نکته نیز غافل شد که دولتها همواره بیش از درآمدهای خود هزینه کردهاند که خود عامل تاثیرگذاری در این پدیده است. تزریق درآمدهای نفتی به جامعه موجب افزایش نقدینگی و تورم شده است. تورم ایجادشده مانع از تبدیل درآمدهای نفتی به ثروت شده و موجبات دود شدن درآمدهای ملی را فراهم کرده است. توجه داشته باشید در جامعهای که سنگبنا و شاکله آن را طبقه متوسط و فقیر تشکیل میدهند، این رفتار اقتصادی به فقیرتر شدن و در نهایت فروریزی جامعه ختم خواهد شد.
اما برخی بر این باورند در سالهای اخیر اقتصاد بهبود یافته و سیاستهای اجرایی به کاهش نابرابری ختم شده است.
از عملکرد اقتصادی سالهای اخیر همین بس که سکه در سال ۸۴ حدود ۱۲۰هزار تومان بود و امروز نیممیلیون تومان را پشت سر گذاشته است. گرچه بخشی از این افزایش قیمت مربوط به نوسانات جهانی قیمت طلاست اما فراموش نکنید سیاستهای یک بامودو هوا در اقتصاد نیز در این افزایش قیمت بیتاثیر نبوده است. در سالهای اخیر رشد تورم شتاب بیشتری گرفته و تورم تکرقمی چند سال پیش بار دیگر دو رقمی شد. از طرفی شرایط به گونهای پیش رفت که ثروت اغنیا به زمین انتقال پیدا کرد و این موضوع عاملی شد برای رشد ثروت در این بخش از مردم جامعه. افزایش تورم، ثروت آنهایی را که از داراییهای ثابت
برخوردار بودند، افزایش داد و قدرت خرید و سبد کالایی اقشار متوسط را محدود کرد. نتیجه این اتفاق چیزی نبود جز افزایش نابرابری و گسترش فقر در جامعه.
بهطور كلي ميتوان گفت براي خروج از اين شرايط و بهبود وضعيت اقتصادي كشور و خانوادهها بايد هزينهها به حداقل خود برسند و كمتر از درآمدها باشند و در كنار اين مهم از وابستگي به درآمدهاي نفتي كاسته شود تا بتوان اين درآمدها را به ثروت تبديل كرد. فراهم كردن شرايط دستيابي به تخصص براي جوانان نيز از مهمترين اقداماتي است كه ميتواند موجب رشد اقتصادي و در نهايت كاهش فقر در جامعه شود.