استفاده از بهار عربی سناریوی خطرناک غرب
یک عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در یادداشتی به علل اصرار غرب بر استفاده از عبارت " بهار عربی " پرداخته و تاکید دارد که غرب با بهکارگیری این واژه خود را برای حمله به انقلابهای منطقه و جهان آماده میکند.
به گزارش افکارنیوز، متن یادداشت دکتر بیژن پیروز عضو هیئت علمی دانشگاه تهران به شرح ذیل است:
۱۷ روز قبل از آغاز اشغال نظامی عراق توسط امریکا، جورج پکر در مقالهای با عنوان " فرورفتن در رویای دموکراسی " که دوم مارس سال ۲۰۰۳ در نیویورک تایمز منتشر شد به نقل از تامس کارادرز(۱) یکی از معاونین موسسة کارنگی(۲) در پیشبینی وضعیت دولتهای عرب مورد حمایت امریکا پس از اشغال عراق توسط ایالات متحده نوشت: …کشورهای عربی بین دو نیروی دولتهای مستبد(۳) و مخالفین اسلامگرای این دولتها(۴) محصور میباشند و اشغال نظامی عراق توسط امریکا این نیروهای سیاسی را از میان نخواهد برد بلکه این نیروها فردای اشغال عراق هم در منطقه حضور خواهند داشت. جنگ با عراق از آنجایی که در
جهان عرب به طور گستردهای با مخالفت رو به رو خواهد بود به احتمال بسیار زیاد موقعیت اسلامگرایان را تقویت خواهد نمود و این امر باعثخواهد شد تا دولتهای عرب ابتدا فشارهای خود را بر مخالفین اسلامگرا شدیدتر نموده و سپس منطقه را با یک " بهار عربی " تهویه نمایند.(۵)
همانطور که میبینیم در جملات تامس کارادرز معنی عبارت " بهار عربی " دارای هیچ ابهامی نیست چرا که این عبارت دقیقاً از روی عبارت " بهار پراگ "(۶) ساخته شده که به دورهای شامل کاهش سانسور و اعطای آزادی نسبی به روزنامهها در چکوسلواکی(۷) گفته میشود که با انتخاب الکساندر دوبچک(۸) به سمت دبیر اولی حزب کمونیست چکوسلواکی(۹) در ۵ ژانویة سال ۱۹۶۸ آغاز شد و تا ۲۱ آگوست ۱۹۶۸ ادامه یافت و توسط خود دوبچک " ترویج سوسیالیسم با توجه به ابعاد انسانی " نام گرفته بود(۱۰).
بنابراین منظور از " بهار عربی " در سال ۲۰۰۳ که این عبارت برای نخستین بار توسط تامس کارادرز به کار گرفته شد به هیچ وجه سرنگون شدن دیکتاتورهای مورد حمایت غرب مثل زینالعابدین بنعلی، علیعبدالله صالح و یا حسنی مبارک توسط مردم کشورهای عربی نبود بلکه بر عکس منظور از این عبارت اعطای برخی آزادیهای سیاسی و اجتماعی توسط این دیکتاتورهای مستبد اما طرفدار غرب به مردم پس از شدت بخشیدن به سرکوب مخالفین(و مشخصاً مخالفین اسلامگرا) به عنوان راه حلی برای ممانعت از سقوط این دولتها بود.
احتمالاً علت پیش کشیده شدن بحثاصلاحات دولتی در قالب پروژة " بهار عربی " هم پیش از آغاز تهاجم نظامی به عراق، اطلاع از دروغ بودن کلیة دلایل به اصطلاح " واقعگرایانة " طرح شده برای توجیه ضرورت تهاجم نظامی به عراق بود: در عراق واقعاً سلاح کشتار جمعی وجود نداشت و سلاحهای نداشتة صدام نمیتوانست تهدیدی واقعی برای صلح و امنیت بینالمللی تلقی گردد بنا براین اشغالگران میدانستند که پس از اشغال عراق و اثبات دروغ بودن این گونه ادعاها، تنها دلایلی که برای توجیه تهاجم نظامی و تداوم اشغالگری باقی خواهد ماند استدلالهای آرمانگرایانهای از قبیل " به لحاظ اخلاقی قابل
توجیه بودن کمک به شکلگیری دموکراسیها در جهان " و یا " به لحاظ بشر دوستانه قابل دفاع بودن جایگزین نمودن حکومتهای غیر مردمی و خودکامه با حکومتهای مردمی و دموکراتیک " خواهد بود.
اما مشکل اصلی طرح این نوع دلایل " آرمانگرایانه " در خاور میانه هم چیزی شبیه به نکتة مورد اشاره در شعر " گر حکم شود که مست گیرند، در شهر هر آنکه هست گیرند " بود چرا که در حقیقت تمام دلایلی که به عنوان معایب حکومت صدام حسین توجیه ضرورت اشغال نظامی عراق و تغییر رژیم در این کشور معرفی میشد در سایر رژیمهای عرب طرفدار غرب در منطقه هم کم و بیش قابل مشاهده بود و در صورت قابل پذیرش تصور کردن این دلایل برای آغاز تهاجم نظامی به عراق، دلیلی برای عدم اتخاذ سیاستهای مشابه در قبال سایر حکومتهای عرب منطقه قابل تصور نبود و طرح بحث" بهار عربی " هم دقیقاً برای اطمینان دادن به
حکام عرب طرفدار غرب در منطقه نسبت به مبرا بودن مقامات کاخ سفید از چنین نتیجهگیریهایی ضروری مینمود.
اما دو سال بعد از اشغال عراق چالرز کراتهمر(۱۱) محافظهکار کهنهکار، مفسر فاکس نیوز و نویسندة دائم واشنگتنپست در مقالهای با عنوان " بهار عربی؟ " که یک و نیم ماه بعد از ترور رفیق حریری(۱۲) در ۳۰ آوریل سال ۲۰۰۵ توسط هوور دایجست(۱۳) منتشر شد و اینک با اطمینان میتوان آن را نخستین نشانههای برنامه ریزی غرب برای جنگ ۳۳ روزه سال ۲۰۰۶ اسراییل علیه لبنان(و نیز دخالت نظامی در سوریه) تلقی نمود هم مجدداً از عبارت " بهار عربی " استفاده کرد.
در این مقاله ابتدا کراتهمر کشتار مسلمانان سنی در فلوجه و مسلمانان شیعیان در نجف توسط ارتش امریکا طی سال ۲۰۰۴ را " لحظاتی " معرفی کرد که " بسیاری از امیدها در امریکا تبدیل به نومیدی شده و طرفداران لیبرال حملة نظامی به عراق خواهان خاتمة اشغال نظامی این کشور شدند " و سپس برگزاری انتخابات که به همت کلیة گروههای داخلی و نیروهای خارجی خواهان از میان رفتن هر چه سریعتر بهانههای تداوم اشغالگری در عراق انجام شد را " بهار بغداد "(۱۴) نامید و با به هم بافتن آسمان و ریسمان، تحریک مردم لبنان علیه سوریه به بهانة دست داشتن سوریه در ترور رفیقحریری را آغاز " بهار عربی " در
منطقه معرفی نمود: …در خیابانهای لبنان ترور رفیق حریری یک واکنش ضد سوری و طرفدار دموکراسی را باعثگردیده است… مردم اینک راجع به یک " بهار عربی " حرف میزنند که انعکاسی از " بهار سال ۱۹۶۸پراگ " است… لیبرالها عاشق این هستند که شهامت مردم را در عراق و یا در لبنان تحسین کنند. من هم برای شهامت احترام قائلم اما این شهامت مردمی پیش از این هم وجود داشت، آنچه وجود نداشت فرصتی بود که توسط ارتش امریکا به منطقه آورده شد… نیروهای نظامی امریکا سپری هستند که از فرآیندهای دموکراتیک در عراق صیانت میکنند و وجود این نیروها در منطقه به مردم در لبنان و سایر نواحی شهامت لازم داده
است… امروز ما در خاور میانه دو هدف داریم. هدف اول مثل گذشته موفقیت در عراق است که ما باید همچنان آن را تعقیب کنیم اما عنصر دیگر موفقیت ما امروز در لبنان است… لبنان به دو دلیل دارای اهمیت حیاتی میباشد نخست به این دلیل که انقلابها متوقف باقی نمیمانند بلکه یا به پیش رفته و یا عقب نشینی میکنند و آنچه در لبنان شاهد آن هستیم باید ادامه یابد اما دلیل دوم یک واقعیت بسیار مهم مرتبط با جغرافیایی سیاسی در ارتباط با لبنان بوده و آن این است که لبنان راه رسیدن به سوریه است…(۱۵)
به این ترتیب پس از تعریف سال ۲۰۰۳ تامس کارادرز، دومین تعریف ارائه شده برای مفهوم " بهار عربی " را باید تعریف سال ۲۰۰۵ چالرز کراتهمر دانست و هر چند که " بهار عربی " کراتهمر ظرف کمتر از یک سال شرایط داخلی لبنان را به سمتی هدایت کرد که در ۱۲ جولای سال ۲۰۰۶ ارتش اسراییل فرصت را برای آغاز " جنگ دوم با لبنان " مناسب تشخیص داد. اما خوشبختانه نتیجة این جنگ پس از ۳۳ روز مقاومت دلاورانة حزبالله لبنان در ۱۴ آگوست سال ۲۰۰۶ دقیقاً برعکس انتظارات کراتهمر شد(۱۶).
ماشین تبلیغاتی غربی - عربی نه تعریف سال ۲۰۰۳ کارادرز و نه تعریف سال ۲۰۰۵ کراتهمر از " بهار عربی " را در توصیف انقلاب مردمی علیه زینالعابدین بن علی که از سال ۱۹۸۷ تا ۲۰۱۱ دیکتاتور مخوف، مستبد اما متحد با غرب در تونس بود مناسب تشخیص نداد و بدواً استفاده از عبارت " بهار عربی " را برای تشریح اعتراضات مردمی علیه حسنی مبارک که از ۲۵ ژانویة ۲۰۱۱ در میدان التحریر آغاز شده بود " سادهاندیشی " معرفی کرد طوری که راجر هاردی تحلیلگر مسائل خاورمیانه در مرکز وودرو ویلسون طی گزارشی با عنوان " تظاهرات در مصر: آیا همزمان با سرنگونی نظم قدیمی شاهد یک بهار عربی هستیم؟ " که در دوم
فوریة سال ۲۰۱۱ توسط بیبیسی منتشر شد نوشت: … آنچه اینک شاهد آن هستیم نه آغاز یک " بهار عربی " که آغاز تحولاتی بسیار کثیف و طولانی خواهد بود. نظم قدیمی هنوز توان زیادی برای مبارزه در خود دارد.
نبرد بر سر آیندة عرب در راه است و از آنجایی که در این نبرد آنچه میتواند برده و یا باخته شود بسیار بزرگ خواهد بود جدال پیش رو، جدالی بسیار بیرحمانه خواهد بود.(۱۷)
حسنی مبارک از سال ۱۹۸۱ تا ۲۰۱۱ دیکتاتور مستبد اما متحد با غرب بود و تاریخ کنارهگیری واقعی(یا ظاهری) او از قدرت و انتقال قدرت به سایر نظامیان در مصر هم ۹ روز بعد از انتشار این گزارش بیبیسی یعنی ۱۱ فوریة سال ۲۰۱۱ بود.
شانزده روز پس از اعلام کنارهگیری مبارک از قدرت نیال فرگوسن استاد تاریخ دانشگاه هاروارد طی مقالهای که با عنوان " انقلابهای غیر امریکایی " در ۲۷ فوریة سال ۲۰۱۱ در نیوزویک به چاپ رسید ضمن هشدار دادن در خصوص عواقب هرگونه اظهار هم دردی با انقلاب مصر نوشت: …فقط اشخاصی که به طرز تاسفباری کودکانه میاندیشند ممکن است تصور نمایند که مدیران سی و چند سالة شرکت گوگل به رهبران جدید جهان عرب تبدیل شده و دستیارانشان را هم از دوستان خود در شبکة اجتماعی فیسبوک انتخاب خواهند کرد.
نتیجة بسیار محتملتر - درست مثل کلیة انقلابهای قبلی - این خواهد بود که قدرت به گروههای دارای بهترین سازماندهی، بیشترین عقاید رادیکال و بیرحمترین عناصر در انقلاب منتقل خواهد شد که در اینجا اسلامگرایانی مانند اخوانالمسلمین خواهند بود.(تحت چنین شرایطی) دومین بخش از استراتژی ما(پس از کمک به افراد و حرکتهای طرفدار غرب) میبایست بهرهبرداری از اختلافات موجود در میان جنبشهای اسلامی باشد(۱۸).
اعتراضات مردمی علیه دیکتاتورهای متحد غرب یک سال پس از ساقط شدن حکومت بن علی در تونس، از خلیج فارس تا شمال افریقا با شدت و ضعفهای مختلف عملاً به تمام کشورهای عربی سرایت کرد و با هر چه بارزتر شدن نقش اسلام در این اعتراضات هم بود که عاموس یادلین ژنرال بازنشستة ارتش اسراییل طی نشست مشترک ۷ می ۲۰۱۲ با دنیس راس و رابرت بلکویل در خصوص " روابط امریکا و اسراییل در شرایط جدید خاورمیانه "، پیشنهاد کرد این اعتراضات به جای " بهار عربی "، " انتفاضة عربی "(۱۹) نامیده شود(۲۰).
اینکه رسانهها و سیاستمداران غربی در مقاطع مختلف از چه عبارتی برای توصیف جنبشهای به وقوع پیوسته یا در حال وقوع در کشورهای خاورمیانه استفاده کرده و خواهند کرد بسته به جهتگیری نهایی خود جنبشها و موضعگیریها و سیاستهای روز غرب در قبال آنها متغیر خواهد بود و تاریخ هم نشان داده که مردمی که وقتی مخالف اشغال کشورشان توسط اتحاد جماهیر شوروی بودند در رسانههای غربی " مبارزین آزادی(۲۱) " نامیده میشدند هنگامی که با اشغال کشورشان توسط امریکا مخالفت کردند شورشی(۲۲) نام گرفتند و افراد دستگیر شده از میان آنها هم برای محروم شدن از هر گونه حقی در قالب معاهدههای
بینالمللی به جای " اسیر جنگی "(۲۳)، " جنگجوی متخاصم "(۲۴) نامیده شدند.
در این نوشته دیدیم که عبارت " بهار عربی " در سال ۲۰۰۳ به منظور تطهیر غرب از عملکرد شرمآور تاریخی خود در قبال مردم و نیز جلب اعتماد حکام مستبد عربی نسبت به برنامههای آینده پیش از تهاجم نظامی امریکا به عراق، توسط تامس کارادرز جعل شد اما از نظر تاریخی کشورهای خاورمیانه در سال ۱۹۶۸ هم که در چکوسلواکی اصلاحات موسوم به " بهار پراگ " به وقوع پیوست، وجود داشتند و سیاست رسمی غرب در این منطقه طی آن سالها نه کمک به پدید آمدن چیزی شبیه به یک " بهار " برای مردم که حمایت همه جانبه از تداوم زمستان سخت حکومتهای مستبد و سرکوبگر به بهانة حفظ ثبات یا مبارزة با نفوذ کمونیسم
بود.
در سال ۲۰۰۳ ایدة " بهار عربی " تامس کارادرز در حقیقت دسیسهای برای سرکوب هر چه شدیدتر اسلامگرایان در منطقه و سپس ایجاد نوعی سوپاپ اطمینان برای پیشگیری از طغیان عمومی بود و در سال ۲۰۰۵ هم وقتی " بهار عربی " دوباره توسط چالرز کراتهمر مطرح شد، این عبارت بیشتر به اسم رمزی برای تصرف لبنان با هدف از میان بردن همیشگی محور مقاومت اسلامی شبیه بود.
در حال حاضر هم هدف از اصرار غرب بر استفاده از عبارت " بهار عربی " مشخصا از پیش آماده نگاه داشتن مسیری برای حمله به این انقلابها در صورت منطبق نبودن نتیجة نهایی انتقال قدرت حاصل از آنها با انتظارات غربی به نظر میرسد.
واضح است که جمهوری اسلامی ایران رویدادهای مناطق پیرامون خود را حرکت به سمت غرب ارزیابی نمیکند چرا که این حرکتها اگر توسط مداخلههای پلیسی - نظامی مدیریت شده توسط غرب سرکوب نشده و یا توسط تکنیکهای فرسایشی تحت مدیریت غرب از مسیر واقعی خود منحرف نگردند، نمیتوانند صرفاً از طریق تعویض یک حکومت دست نشاندة غربی با حکومت دست نشاندة بعدی متوقف گردند.
اما اینکه ما در جمهوری اسلامی از عبارت " بهار عربی " یا " بیداری اسلامی " برای تشریح رویدادها در حال وقوع استفاده کنیم بیشتر از آنکه به بحث" انگور " و " عنب " بودن یا نبودن " استافیل " و " ازم " شباهت داشته باشد به بحث" آزادیبخش " و یا " اشغالگر " نامیدن ارتش امریکا در عراق و افغانستان شبیه بوده و قبل از آن که به ریشههای عبارت " بهار عربی " در سال ۲۰۰۳ یا ۲۰۰۵ برگردد به تعریف " ما " از " خود "، ۳۴ سال پس از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ و ۴۹ سال پس از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ بستگی خواهد داشت - راه هموارست زیرش دامها، قحط معنی در میان نامها.
*عضو هیئت علمی دانشگاه تهران
پانوشت ها:
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ۱ - Thomas Carothers ۲ - Vice President for Studies, Carnegie Endowment for International Peace,
۳ - Autocratic governments
۴ - Islamist opposition
۵ - Packer George(New York Times, March ۰۲,۲۰۰۳): “Dreaming Of Democracy”. Available(۱۳۹۱/۰۳ / ۱۴) online at:
http: / / www. nytimes. com / ۲۰۰۳/۰۳ / ۰۲ / magazine / dreaming - of - democracy. html
۶ - The Prague Spring
۷ - چکوسلواکی از اکتبر ۱۹۱۸ تا پایان سال ۱۹۹۲ کشوری مستقل در اروپای مرکزی و پایتخت آن شهر پراگ بود که از اول ژانویة سال ۱۹۹۳ به دو کشور جمهوری چک و کشور اسلواکی تجزیه شد.
۸ - Alexander Dubček - ۲۷ November ۱۹۲۱ – ۷ November ۱۹۹۲
۹ - چکوسلواکی که اینک
۱۰ - در واقع چون در روزنامههای سانسور نشده انتقادات زیادی هم از سیاستهای کشورهای بلوک شرق و از جمله اتحاد جماهیر شوروی منتشر میشد اتحاد جماهیر شوروی ابتدا نگرانیهای خود را از جهتگیریهای آنچه در چکوسلواکی اصلاحات نام گرفته بود از طرق دیپلماتیک به دولت الکساندر دوبچک منتقل نمود و پس از آنکه به این نگرانیها اعتنایی نشد در شب ۲۰ و آگوست سال ۱۹۶۸ با ۲۰۰۰۰۰ سرباز و ۲۰۰۰ تانک این کشور را اشغال نموده دوبچک و یارانش را به مسکو انتقال داده و آنها را وادار به امضای معاهدات مورد نظر مسکو نمود! دوبچک تا آوریل سال ۱۹۶۹ دبیر اول حزب کمونیست چکوسلواکی باقی ماند و
سپس از این مقام کنار گذاشته شده و شغلی در ادارة جنگلبانی به او داده شد. با فروپاشی بلوک شرق دوبچک رهبر حزب سوسیال دموکرات اسلواکی شد و قبل از مرگش در ۱۹۹۲ سخنرانیهایی در مخالفت با تجزیه چکوسلواکی از او به جای مانده است.
۱۱ - Charles Krauthammer
۱۲ - رفیق بهاء الدین الحریری متولد ۱ نوامبر سال ۱۹۴۴ و نخست وزیر لبنان از ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۸(و همچنین از سال ۲۰۰۰ تا زمان استعفایش در ۲۰ اکتبر ۲۰۰۴) در ۱۴ فوریة سال ۲۰۰۵ به همراه ۲۱ تن از همراهانش توسط بمب کوچک اما بسیار پیشرفتهای با قدرت انفجاری برابر بابا ۱۰۰۰ کیلوگرم تیانتی که در مسیر کاروان خودروهای حامل او در بیروت کار گذاشته شده بود، توسط عوامل موساد(یا با توجه به رویدادهای متعاقب این ترور، امریکا) کشته شد.
۱۳ - Hoover Digest
۱۴ - Baghdad Spring
۱۵ - Krauthammer, Charles(Hoover Digest, March ۱۳,۱۹۵۰): “An Arab Spring? ” Available(۱۳۹۱/۰۳ / ۱۵) online at:
http: / / www. hoover. org / publications / hoover - digest / article / ۷۳۶۱
۱۶ - کراتهمر ۱۶ روز پس از آغاز جنگ در ۲۸ جولای سال ۲۰۰۶ طی مقالهای با عنوان " فرصت بدهید تا اسراییل برندة جنگ شود " به کسانی که خواستار خاتمة هر چه سریعتر کشتار مردم لبنان توسط نیروهای اسراییل بودند حمله کرد و ده روز قبل پایان جنگ هم در مقالهای که در ۴ آگوست ۲۰۰۶ با عنوان " فرصت از دست رفتة اسراییل " در واشنگتن پست منتشر کرد ضعفهای رهبری یهود اولمرت نخست وزیر وقت اسراییل را عامل ناکامیهای ارتش اسراییل در جنوب لبنان و نتیجتاً ناکام ماندن " بهار عربی " مورد نظر خود معرفی نمود.
۱۷ - Hardy, Roger(BBC, ۲ February ۲۰۱۱): “Egypt protests: an Arab spring as old order crumbles? ” Available(۱۳۹۰/۰۳ / ۱۵) online at: http: / / www. bbc. co. uk / news / world - middle - east - ۱۲۳۳۹۵۲۱
۱۸ - Ferguson, Niall(Newsweek, Feb ۲۷,۲۰۱۱): “Un - American Revolutions” Available(۱۳۹۰/۰۳ / ۱۵) online at:
http: / / www. thedailybeast. com / blogs - and - stories / ۲۰۱۱-۰۲ - ۲۷ / why - americans - should - fear - the - middle - east - and - north - africa - revolutions /
۱۹ - Arab intifada
۲۰ - Washington Institute(May ۷,۲۰۱۲): “U. S. - Israel Relations in a Changing Middle East” Available(۱۳۹۰/۰۳ / ۱۵) online at:
http: / / www. washingtoninstitute. org / policy - analysis / view / u. s. - israel - relations - in - a - changing - middle - east
۲۱ - Freedom fighter
۲۲ - Insurgent
۲۳ - Prisoner of war(POW)
۲۴ - Enemy combatant
در سوم مارس سال ۲۰۰۹ اوباما اعلام کرد که دولت امریکا استفاده یا در حقیقت سو استفادة رایج در دولت بوش از عبارت(Enemy combatant) را برای همیشه ترک خواهد کرد اما این امر که بیشتر به دلیل ملاحظات حقوقی بود تغییری در وضعیت کسانی که توسط نیروهای امریکایی دستگیر یا ربوده شده بودند یا میشدند ایجاد نکرد.
منبع:فارس