در حالی که تنشهای نظامی میان آمریکا، اسرائیل و ایران همچنان ادامه دارد، بازار جهانی نفت شاهد نوسانهای بیسابقه ای است. روند صعودی قیمتها که از اواخر فوریه آغاز شد، نشانهای آشکار از نگرانی عمیق بازار نسبت به آینده تأمین انرژی جهان است. این در حالی است که با وجود جهش اولیه قیمتها، واکنش بازار کمتر از انتظار بوده؛ سکوتی که بسیاری آن را آرامش پیش از طوفان میدانند.
اثر تنشها بر بازار جهانی نفت
تجربه نشان میدهد که هر بحران در خاورمیانه، از ملی شدن صنعت نفت ایران در دهه ۱۹۵۰ گرفته تا بحرانهای دهه ۱۹۷۰ و جنگهای اخیر در اوکراین و غزه، همواره با افزایش چشمگیر قیمت نفت همراه بوده است. در حمله اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه، قیمت نفت برنت تا ۱۲۰ دلار در هر بشکه اوج گرفت و سپس در محدوده ۱۰۰ تا ۱۱۰ دلار نوسان کرد.
با وجود این، بازار هنوز وارد فاز هیجانی نشده و ذخایر بالای نفت در کشورهای بزرگ مصرفکننده عامل اصلی این ثبات نسبی است. چین در ماههای اخیر سطح ذخایر خود را به حدود یکمیلیارد و ۴۰۰ میلیون بشکه رسانده و سایر قدرتهای اقتصادی مانند آمریکا، اروپا، ژاپن و کرهجنوبی نیز اقدام به افزایش ذخایر راهبردی کردهاند.
در ۱۲ مارس، پس از نشست اعضای آژانس بینالمللی انرژی، تصمیم به آزادسازی ۸۰ میلیون بشکه از این ذخایر گرفته شد؛ اقدامی که توانست تا حدی از شدت نوسانات بکاهد.
هرمز، شریان حیاتی انرژی جهان
تنگه هرمز همچنان یکی از حساسترین گلوگاههای ژئواقتصادی جهان است. روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از این مسیر عبور میکند که حدود ۸۰ درصد آن راهی کشورهای آسیایی مانند چین، هند و اعضای آسهآن میشود. در شرایط عادی، حدود ۴۰ نفتکش غولپیکر بههمراه دهها کشتی الانجی و حامل فرآوردههای نفتی از این مسیر عبور میکنند. هرگونه اختلال در عبور و مرور میتواند زنجیره تأمین انرژی جهانی را مختل و اقتصاد جهان را دچار رکود کند.
از سوی دیگر، تنگه هرمز مسیر عبور حدود یکپنجم گاز طبیعی مایعشده جهان نیز هست. در پی درگیریهای اخیر، قیمت الانجی بیش از دو برابر رشد کرده و تأسیسات گازی و پالایشگاهی منطقه خسارتهایی جدی دیدهاند. بازسازی این زیرساختها ممکن است ماهها، یا حتی بیش از یک سال زمان ببرد.
دغدغه ذخایر و سیاستهای انرژی
افزایش ذخایر نفتی موجب شده واکنش بازار نسبت به بحران اخیر ملایمتر از پیشبینیها باشد، اما ترافیک سنگین نفتکشها در هرمز و کندی عبور کشتیها احتمال ایجاد محدودیتهای آینده را تقویت میکند. برخی تحلیلها از احتمال اعمال عوارض عبور در آینده سخن میگویند؛ سناریویی که میتواند نظم تجاری انرژی را دگرگون کند.
ارزیابیها نشان میدهد ظرفیت مازاد تولید جهانی حدود سهمیلیون بشکه در روز است و همین موضوع فعلاً از جهش قیمتها جلوگیری کرده است. توقف تحریم خرید نفت روسیه از سوی آمریکا نیز نقش مهمی در مهار رشد قیمتها داشته است.
بازتاب سیاسی و اقتصادی افزایش قیمتها
قیمت نفت نهتنها متغیری اقتصادی، بلکه شاخصی سیاسی محسوب میشود. در ایالات متحده، افزایش قیمت بنزین به بیش از سه دلار در هر گالن میتواند پیامدهای انتخاباتی در پی داشته باشد. سیاستمداران این کشور، از جمله رئیسجمهور پیشین، همواره بر لزوم حفظ نفت ارزان برای تداوم رونق صنعتی تأکید کردهاند، چراکه افزایش قیمت انرژی میتواند پایههای تولید و اشتغال صنعتی را متزلزل کند.
در نتیجه، بازار جهانی نفت اکنون در حالتی شکننده از آرامش به سر میبرد. ذخایر بالای کشورها و هماهنگی میان مصرفکنندگان بزرگ، فعلاً مانع از انفجار قیمتی شده است، اما کارشناسان هشدار میدهند که در صورت تداوم درگیریها در خلیج فارس، این ثبات ناپایدار خواهد بود. تنگه هرمز، بهعنوان شاهرگ حیاتی انرژی جهان، میتواند در هر لحظه به کانون بحران تبدیل شود؛ بحرانهایی که اثر آنها از نیویورک تا شانگهای احساس خواهد شد.
