اندیکشده شورای روابط بین الملل روسیه در گزارشی نوشت: در تاریخ ۱۷ آوریل ۲۰۲۶، وزرای خارجه عربستان سعودی، ترکیه، مصر و پاکستان در حاشیه «فروم دیپلماسی آنتالیا» دیدار کردند. این نشست سومین ملاقات آنها در کمتر از یک ماه بود؛ دیدارهای قبلی در ریاض و اسلامآباد برگزار شده بودند. به گفته منابع رسمی، محور اصلی این گفتوگوها بررسی بحرانهای منطقهای و تلاش برای مدیریت تنش میان آمریکا و اسرائیل از یک سو و ایران از سوی دیگر بود. همچنین طرفها بر «تقویت همکاریها» در حوزههای مشترک تأکید کردند.
در همین چارچوب، برخی تحلیلگران از احتمال شکلگیری نوعی اتحاد چهارجانبه سخن گفتهاند که در رسانهها با عنوان «ناتوی اسلامی» مطرح شده است. این اصطلاح به ایده ایجاد یک ائتلاف نظامی-امنیتی میان کشورهای مهم اسلامی اشاره دارد که بتواند مشابه ناتو عمل کند.
با این حال، چنین ایدهای با چالشهای جدی روبهروست. نخست، تفاوت در برداشت تهدیدها میان این کشورها است؛ هر یک از این دولتها اولویتهای امنیتی خاص خود را دارند و الزاماً نگاه یکسانی به دشمن یا تهدید ندارند. دوم، این همکاری هنوز فاقد ساختار نهادی مشخص است و بیشتر در حد یک سازوکار مشورتی باقی مانده است. سوم، برخی از این کشورها با مشکلات اقتصادی یا بیثباتی سیاسی داخلی مواجهاند که توان آنها را برای مشارکت در یک اتحاد بلندمدت کاهش میدهد.
در واقع، آنچه امروز مشاهده میشود بیشتر یک «مکانیسم هماهنگی» است تا یک اتحاد رسمی. تجربههای تاریخی نیز نشان میدهد که چنین ابتکاراتی بدون نهادسازی قوی معمولاً دوام نمیآورند. برای مثال، «پیمان بغداد» در دهه ۱۹۵۰ به دلیل نبود انسجام و تضاد منافع اعضا شکست خورد. بنابراین، اگر این چهار کشور نتوانند ساختار مشخص، فرماندهی مشترک و چارچوب حقوقی تعریف کنند، این ابتکار نیز ممکن است به سرنوشت مشابهی دچار شود.
با این حال، ایدهی این ائتلاف بیدلیل مطرح نشده است. هر یک از این کشورها ظرفیتهایی دارند که در صورت ترکیب میتواند یک بلوک قدرتمند ایجاد کند. ترکیه دارای صنعت دفاعی پیشرفته، بهویژه در حوزه پهپادها و تجهیزات دریایی است. پاکستان علاوه بر داشتن ارتش فعال، یک قدرت هستهای محسوب میشود. عربستان سعودی از منابع مالی گسترده و نفوذ مذهبی در جهان اسلام برخوردار است. مصر نیز با داشتن یکی از بزرگترین ارتشهای منطقه، نقش مهمی در موازنه نظامی ایفا میکند.
ترکیب این قابلیتها باعث شده برخی ناظران معتقد باشند که در صورت همگرایی واقعی، چنین بلوکی میتواند نقش مهمی در نظم امنیتی خاورمیانه ایفا کند. بهویژه در شرایطی که تنشها میان ایران و محور آمریکا–اسرائیل افزایش یافته، این کشورها ممکن است به دنبال ایجاد نوعی موازنه جدید باشند.
با این حال، اختلافات ژئوپلیتیکی میان این کشورها مانع مهمی محسوب میشود. روابط ترکیه و مصر در سالهای اخیر فراز و نشیب زیادی داشته است. پاکستان نیز همواره سعی کرده میان قدرتهای منطقهای توازن برقرار کند. علاوه بر این، رقابتهای ایدئولوژیک و منافع ملی متفاوت میتواند مانع شکلگیری یک اتحاد منسجم شود.
یکی دیگر از مشکلات اساسی، نبود تعریف مشترک از اهداف است. آیا این ائتلاف قرار است صرفاً دفاعی باشد یا اهداف تهاجمی نیز دنبال کند؟ آیا تمرکز آن بر مهار ایران است یا ایجاد ثبات منطقهای؟ بدون پاسخ روشن به این پرسشها، شکلگیری یک اتحاد پایدار دشوار خواهد بود.
از سوی دیگر، فشارهای خارجی نیز نقش مهمی دارند. ایالات متحده، روسیه و چین هر یک منافع خاصی در منطقه دارند و ممکن است نسبت به شکلگیری چنین بلوکی واکنش نشان دهند. این موضوع میتواند تصمیمگیری کشورهای عضو را پیچیدهتر کند.
در مجموع، ایده «ناتوی اسلامی» بیش از آنکه یک واقعیت باشد، در حال حاضر یک سناریوی احتمالی است. نشستهای اخیر نشاندهنده افزایش هماهنگی میان برخی کشورهای کلیدی اسلامی است، اما این همکاری هنوز به سطح یک اتحاد رسمی نرسیده است. برای تحقق چنین ایدهای، نیاز به نهادسازی، تعریف اهداف مشترک، ایجاد ساختار فرماندهی و حل اختلافات داخلی وجود دارد.
بنابراین، میتوان گفت که «ناتوی اسلامی» در مرحلهای ابتدایی قرار دارد: نه صرفاً یک خیال، اما هنوز بسیار دور از یک اتحاد نظامی واقعی. آینده این ابتکار به میزان توانایی کشورهای مشارکتکننده در غلبه بر اختلافات و ایجاد چارچوبی منسجم بستگی خواهد داشت.
