آمریکا که در بهار امسال بیش از ۱۰۰ هواپیمای نظامی را از سراسر غرب آسیا در تلاش برای عملیاتی متجاوزانه علیه تنگه هرمز ارسال کرده بود، با مخالفت عربستان سعودی برای استفاده از پایگاهها و حریم هوایی آن مواجه شد. این مخالفت باعث شد که آمریکا عملیات موسوم به «پروژه آزادی» هرمز را لغو کند. واشنگتن ریاض را به توقف تحویل سامانههای پدافندی تهدید کرد، اگرچه عربستان عقبنشینی کرد، مقامات آمریکایی گفتند این تنش بهسادگی برطرف نمیشود و اکنون آمریکا کاهش حضور نظامی خود در این کشور را بررسی میکند.
تهدید آمریکا نشاندهنده بزرگترین شکاف سالهای اخیر در روابط دو کشور بوده است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا هفته گذشته به امارات، کویت و بحرین سفر کرد اما از ریاض بازدید نکرد که به گفته منابع آگاه، سعودیها آن را بیاعتنایی عمدی دانستند، اگرچه واشنگتن این موضوع را رد کرده و به گفتوگوهای مثبت روبیو با فیصل بن فرحان در حاشیه نشست شورای همکاری خلیج فارس اشاره کرد.
روزنامه وال استریت ژورنال در گزارشی با این مقدمه نوشت: مشخص نیست که این اختلافنظرها و بیاعتناییها تا چه حد میتوانند بر روابطی تاثیر بگذارند که از دیرباز سنگبنای سیاست امنیتی آمریکا در غرب آسیا بوده است. روابط نزدیک آمریکا و عربستان به تامین جریان آزاد نفت که با دلار قیمتگذاری میشود کمک میکند و تعهد سنگین آمریکا به اسرائیل را متعادل میسازد. این پادشاهی همچنین مشتری عمده تسلیحات آمریکایی و منبعی برای سرمایهگذاری از جمله در زنجیرههای تامین مواد معدنی حیاتی، هوش مصنوعی و همکاری هستهای غیرنظامی است.
نیروهای نظامی آمریکا از سال ۱۹۴۵ پایگاههایی در عربستان داشته و در دوران جنگ با عراق آن را گسترش دادند. این حضور در دولت اول ترامپ عمدتا برای مقابله با ایران در پایگاه هوایی شاهزاده سلطان متمرکز شد. با این حال، این روابط پیشتر نیز در دوران پس از حادثه ۱۱ سپتامبر دچار تنش شده و آمریکا به دلیل حساسیتهای سیاسی و حضور نظامیان خارجی در سرزمین مقدس اسلام در برهههایی مجبور به کاهش یا پایان حضور خود شد؛ حتی در سال ۲۰۲۰ نیز دولت اول ترامپ سامانههای پدافند موشکی پاتریوت را در پی اختلاف بر سر تولید نفت از عربستان خارج کرد.
با این حال، محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی در دولت دوم ترامپ به شدت روی رابطه خود با او حساب کرد و این راهبرد با سفر بن سلمان به کاخ سفید و نادیده گرفتن نگرانیها درباره قتل جمال خاشقجی، خبرنگار آمریکایی روزنامه واشنگتن پست تا حدی جواب داد. اگرچه آمریکا و عربستان هرگز بر سر جنگ غیرقانونی آمریکایی-صهیونیستی علیه ایران همنظر نبودند؛ سعودیها و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس ماهها خواستار راهکار دیپلماتیک شدند و به گفته مقامات عربی، هشدار دادند که تلاش برای تغیر نظام در ایران موجب بسته شدن تنگه هرمز میشود و ثبات منطقه را به خطر میاندازد اما آمریکا همراه با رژیم صهیونیستی جنگ را آغاز کرد. مقامات عربی میگویند این موجب تشدید نگرانی سعودیها از این شد که سرمایهگذاریاش در این رابطه به نفوذ واقعی منجر نمیشود.
طبق ادعای وال استریت ژورنال، عربستان و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس به سرعت اجازه استفاده از پایگاهها و حریم هوایی خود را برای حملات علیه ایران دادند و حتی برخی از جمله عربستان، حملاتی به تاسیسات موشکی و پهپادی ایران انجام دادند که رسما تایید نشده است. اما ایران حملات هوایی را تحمل کرد و با هدف قرار دادن تاسیسات کلیدی انرژی مانند پروژه گازی راس لافان قطر، مرکز نفتی فجیره در امارات و مجتمع نفتی راس تنوره در عربستان منطقه را متزلزل کرد.
ایران که پیش از آغاز این جنگ متجاوزانه هشدار داده بود پاسخ به هرگونه حمله در سطح منطقه خواهد بود، در عملیات وعده صادق ۴ حملات موشکی و پهپادی به منافع و پایگاههای آمریکایی در منطقه و مراکز محل اختفای نیروهای آن در کشورهای حاشیه خلیج فارس انجام داد.
تلاش عربستان سعودی برای کاهش تنشها در جنگ و مذاکرات پایان جنگ
وال استریت ژورنال در پایان آورده است: عربستان سعودی در میانه جنگ با افزایش نگرانی از حملات بیشتر ایران و از سوی حوثیهای یمن (انصارالله) از دریای سرخ که ریاض بیشتر نفت خود را از آنجا عبور میداد، مسیر خود را در جنگ تغییر داده و برای کاهش تنش تلاش کرد. به گفته منابع مطلع، ریاض به آمریکا شکایت کرده بود که برخی حملات امارات به ایران که حتی پس از آتشبس نیز ادامه یافت خطر هدف قرار دادن تاسیسات انرژی منطقه از سوی ایران را افزایش میدهد.
این منابع گفتند سعودیها میخواستند آمریکا به امارات فشار بیاورد تا به تلاشهای دیپلماتیک کشورهای منطقه بپیوندد. مقامات عربی نیز گفتند عربستان همچنین به آمریکا فشار آورد تا به محاصره بنادر ایران پایان دهد و به میز مذاکره بازگردد، چراکه نگران بود اقدام ترامپ شرایط را به سمت تشدید تنش سوق دهد.
با توجه به اجازه ندادن عربستان سعودی به استفاده کردن آمریکا از حریم هوایی و پایگاههای آن برای عملیات پروژه آزادی آمریکا که عملا به توقف آن منجر شد، این تغییر موضع موجی از تماسهای تلفنی پرتنش میان ترامپ و ولیعهد سعودی را به دنبال داشت.
تغییر موضع عربستان موجب ناراحتی رژیم صهیونیستی و امارات شد. تنشها میان ریاض و ابوظبی شدت گرفت و امارات در آوریل از اوپک خارج شد. اگرچه، عربستان بر موضع خود پایبند ماند، با ایران ارتباط برقرار کرد و رهبری عربستان سعودی در تلاشها برای مذاکرات پایان جنگ نیز مشارکت داشته است.
در نتیجه تمامی تحولات یادشده در غرب آسیا، منابع آگاه میگویند آمریکا اکنون در حال بررسی کاهش حضور نظامی در عربستان و متمرکز کردن نیروهایش در مکانهایی مانند اراضی اشغالی و اردن است که در طی جنگ حمایت بیشتری از واشنگتن کردند. با این حال، مقامات میگویند برنامهریزی در مراحل اولیه است و هنوز هیچ تصمیمی اتخاذ نشده است.
