توافق بغداد و آنکارا برای خروج تدریجی نیروهای ترکیه از اردوگاه «بعشیقه-زلیکان» در شمال نینوا و واگذاری آن به نیروهای فدرال عراق، پس از سالها تنش بر سر حضور نظامی ترکیه، وارد مرحله اجرایی شده است؛ توافقی که علاوه بر تعیین تکلیف این پایگاه، پرونده امنیتی سنجار، فعالیت گروههای مسلح و همکاریهای اقتصادی دو کشور را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
این توافق پس از دیدار علی فالح الزیدی، نخستوزیر عراق، و رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در نیویورک اعلام شد و بر خروج تدریجی نیروهای ترکیه از بعشیقه بر اساس جدول زمانی مورد توافق کمیتههای امنیتی دو کشور تأکید دارد.
بر اساس این توافق، دولت عراق باید حاکمیت فدرال خود را در سنجار تقویت کرده و به حضور گروههای مسلح غیرقانونی و عناصر خارجی پایان دهد؛ اقدامی که به گفته مقامهای عراقی، با هدف انحصار سلاح در دست دولت و تأمین امنیت اقلیتها، بهویژه ایزدیها، دنبال میشود.
بعشیقه؛ نماد حضور نظامی ترکیه
یک منبع نظامی به ارمنیوز گفت اهمیت بعشیقه به پیشینه حضور نظامی ترکیه در شمال عراق بازمیگردد. به گفته این منبع، پیش از سال ۲۰۰۳، نیروهای ترکیه برای تعقیب عناصر پ.ک.ک حداکثر تا عمق ۵ کیلومتری خاک عراق نفوذ میکردند، اما این عمق پس از سال ۲۰۰۳ به ۱۵ و سپس ۳۰ کیلومتر افزایش یافت.
پس از حمله داعش در سال ۲۰۱۴ نیز حضور ترکیه در منطقه گسترش یافت. در همین دوره، نیروهای محلی در نینوا با آموزش و نظارت ترکیه تشکیل شدند و اردوگاه بعشیقه به یکی از مهمترین مراکز نظامی ترکیه در عراق تبدیل شد.
این منبع بعشیقه را مهمترین مقر نظامی ترکیه در عراق توصیف کرد که بر دهها نقطه و چندین اردوگاه نظامی ترکیه در شمال عراق و مناطق مرزی اشراف داشته است.
از این رو، واگذاری بعشیقه به نیروهای عراقی میتواند نخستین گام برای تعیین تکلیف سایر پایگاهها و نقاط نظامی ترکیه و تقویت کنترل دولت مرکزی بر مناطق مرزی باشد.
سنجار و پرونده گروههای مسلح
در بخش دیگری از توافق بغداد و آنکارا، دو طرف بر برقراری کامل حاکمیت دولت فدرال در سنجار و پایان دادن به حضور گروههای مسلح ممنوع و خارجی تأکید کردهاند.
سرلشکر بازنشسته صفاء الأعسم، مشاور نظامی، در گفتوگو با رسانه اماراتی «ارمنیوز» تصریح کرد: خروج نیروهای خارجی میتواند یکی از توجیهات مورد استناد گروههای مسلح برای حفظ سلاح خارج از چارچوب دولت را از بین ببرد و زمینه اجرای سیاست انحصار سلاح در دست نهادهای رسمی را فراهم کند.
وی همچنین گفت توافق اخیر برای تعیین تکلیف سلاح عناصر وابسته به پ.ک.ک در سنجار و تحویل آن به نیروهای دولتی عراق، ترتیبات جدیدی ایجاد کرده است.
به گفته الأعسم، این روند پیشتر با میانجیگری مظلوم عبدی، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه، آغاز شده و در ژوئیه گذشته نیز اقداماتی اولیه برای تحویل سلاح انجام شده بود؛ اما تحولات امنیتی و منطقهای روند آن را با کندی مواجه کرد.
وی معتقد است توافق اخیر اردوغان و الزیدی بار دیگر این پرونده را در مسیر جدیتری قرار داده و هدف نهایی، پایان دادن به حضور مسلحانه پ.ک.ک در سنجار و مناطق مرزی و تبدیل این حضور به یک فعالیت سیاسی و مدنی عنوان شده است.
پیوند توافق امنیتی با «جاده توسعه»
توافق بغداد و آنکارا تنها به مسائل نظامی محدود نمانده و دو طرف بر تسریع اجرای توافقهای اقتصادی و افزایش مبادلات تجاری نیز تأکید کردهاند.
پروژه «جاده توسعه» مهمترین بخش این همکاریهاست؛ طرحی که عراق آن را مسیر راهبردی اتصال خلیج فارس به اروپا میداند و ترکیه نیز از نقش آن در توسعه مناسبات اقتصادی دو کشور حمایت میکند.
تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه این کشور در امور سوریه و عراق، توافق بغداد و آنکارا را «تحولی آرام اما مهم» توصیف کرده که میتواند همزمان حاکمیت عراق و امنیت ترکیه را تقویت کند.
در مجموع، توافق بعشیقه را میتوان بخشی از تلاش بغداد و آنکارا برای بازتنظیم معادله امنیتی در شمال عراق دانست؛ معادلهای که از یک سو بر تقویت حاکمیت دولت عراق و انحصار سلاح در دست نیروهای رسمی و از سوی دیگر بر تأمین امنیت مرزهای ترکیه و پیشبرد همکاریهای اقتصادی دو کشور استوار است.
با این حال، اجرای جدول زمانی خروج نیروهای ترکیه، واگذاری کامل بعشیقه و تعیین تکلیف نهایی سلاح گروههای مسلح در سنجار همچنان به تحولات میدانی و میزان پایبندی دو طرف به توافقهای انجامشده بستگی دارد.
