رئیس‌جمهور آمریکا با امضای فرمانی اجرائی، اجرای بخش عمده تحریم‌ها و تعرفه‌های تازه علیه روسیه را معلق کرد؛ تصمیمی که پس از توافق گازوئیل با ولادیمیر پوتین و تشدید فشار بر ولودیمیر زلنسکی اتخاذ شد. هم‌زمان، اختلال در هشدارهای موشکی و ارتباطات ماهواره‌ای اوکراین، نگرانی از محدودشدن حمایت عملی آمریکا را افزایش داده است.
این فرمان اجرائی، اجرای بخش عمده مجازات‌های پیش‌بینی‌شده در قانون تحریم روسیه و ایران موسوم به «قانون گراهام» را معلق کرد؛ قانونی که خود او ۱۸ سپتامبر امسال امضا کرده و قرار بود فشار اقتصادی بر مسکو و شرکای تجاری آن را افزایش دهد. این قانون امکان اعمال تعرفه‌های سنگین علیه روسیه و کشورهایی را فراهم می‌کند که با خرید نفت و گاز روسیه یا کمک به دورزدن تحریم‌ها، درآمدهای مسکو را حفظ می‌کنند.
از جمله، تعرفه صددرصدی برای کالاهای وارداتی از پنج خریدار بزرگ انرژی روسیه پیش‌بینی شده بود؛ اقدامی که می‌توانست کشورهایی مانند چین و هند را با فشار تجاری تازه‌ای روبه‌رو کند. ترامپ در فرمان خود اعلام کرد اجرای این محدودیت‌ها را به دلیل ضرورت تأمین منافع ملی آمریکا کنار می‌گذارد و گواهی مربوط به این تصمیم را به کنگره فرستاده است. این معافیت تا زمانی برقرار می‌ماند که رئیس‌جمهور یا مقام‌های مجاز دولت تصمیم دیگری بگیرند.
با این حال، دستور تازه تحریم‌هایی را که پیش‌تر بر اساس فرمان‌های اجرائی دیگر علیه روسیه وضع شده‌اند، لغو نمی‌کند. اهمیت این تصمیم در زمان‌بندی آن است. ترامپ فقط یک هفته پیش از توافق با پوتین برای عرضه گازوئیل روسیه به بازار آمریکا و جهان خبر داده بود؛ توافقی که به گفته او قرار است قیمت سوخت را کاهش دهد. اکنون تعلیق مجازات‌های تازه، مانع دیگری را از مسیر تجارت انرژی روسیه برداشته و ابزار فشار اقتصادی واشینگتن بر کرملین را محدود کرده است.
توافق گازوئیل و فشار بر زلنسکی
چرخش سیاست ترامپ هم‌زمان با افزایش قیمت انرژی و نزدیک‌شدن انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا رخ داده است. دولت او کاهش هزینه سوخت را یکی از اولویت‌های فوری می‌داند و رئیس‌جمهور بارها حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه را عامل افزایش قیمت گازوئیل معرفی کرده است. با این حال، اختلال در عرضه انرژی خاورمیانه و جنگ آمریکا و ایران نیز نقش مهمی در افزایش قیمت جهانی نفت و فرآورده‌های نفتی داشته‌اند. تحلیلگران انرژی درباره تأثیر عملی توافق گازوئیل با مسکو بر قیمت سوخت آمریکا تردید دارند و معتقدند حجم عرضه اعلام‌شده برای تغییر محسوس شرایط بازار محدود است.
ترامپ پس از توافق با پوتین، حملات خود علیه زلنسکی را شدت بخشید و حتی خواستار انتخاب رئیس‌جمهور تازه‌ای برای اوکراین شد. او رهبر اوکراین را مانعی در مسیر توافق صلح معرفی کرد و از کی‌یف خواست حملات به پالایشگاه‌های روسیه را متوقف کند. اما این پالایشگاه‌ها برای اوکراین اهدافی صرفا اقتصادی نیستند. درآمد حاصل از صادرات فرآورده‌های نفتی و سوخت مورد نیاز نیروهای نظامی روسیه، هر دو در تداوم جنگ نقش دارند. از نگاه مقام‌های اوکراینی، حمله به این تأسیسات یکی از ابزارهای محدود اما مؤثر برای افزایش هزینه جنگ مسکو و وادارکردن کرملین به مذاکره است.
کی‌یف از توقف متقابل حملات به زیرساخت‌های انرژی حمایت کرده و در چارچوب ابتکار آتش‌بس انرژی، حملات به پالایشگاه‌های روسیه را متوقف کرده است. با وجود این، روسیه همچنان نیروگاه‌ها و شبکه برق اوکراین را هدف قرار داده است. زلنسکی در نشست اتحادیه اروپا در بروکسل، توافق‌های تازه ترامپ با مسکو را به دلیل تقویت منابع مالی روسیه مورد انتقاد قرار داد و گفت پوتین نشانه‌ای از تمایل واقعی به پایان جنگ نشان نداده است.
ابهام و اختلال
هم‌زمان با این تحولات سیاسی، دو رخداد نظامی نگرانی اوکراین را عمیق‌تر کرده است. نخست، اختلال در دریافت هشدارهای زودهنگام درباره حملات موشک‌های بالستیک روسیه بود؛ اطلاعاتی که بخش مهمی از آن از طریق ماهواره‌ها و سامانه‌های شناسایی آمریکا و دیگر شرکای غربی تأمین می‌شود. زلنسکی اعلام کرد اوکراین در دو نوبت، هشدارهای معمول پیش از حملات روسیه را دریافت نکرده است. در یکی از این حملات، روسیه ۳۹ موشک بالستیک و بیش از ۱۲۰ پهپاد علیه زیرساخت‌های انرژی و اهداف حیاتی کی‌یف و مناطق اطراف آن به کار گرفت.
حملات گسترده باعث قطع برق دست‌کم ۶۰۰ هزار نفر شد و تلفات غیرنظامی برجای گذاشت. اهمیت هشدارهای زودهنگام فقط به شناسایی اهداف نظامی محدود نیست. این اطلاعات چند دقیقه حیاتی برای فعال‌شدن سامانه‌های پدافندی، انتقال شهروندان به پناهگاه و آماده‌سازی نیروهای امدادی فراهم می‌کند. کاهش سرعت یا دقت انتقال هشدارها می‌تواند پیامدهایی مستقیم برای جان غیرنظامیان داشته باشد. ترامپ قطع همکاری اطلاعاتی با اوکراین را رد کرده و تأکید داشته است واشینگتن همچنان اطلاعات لازم را در اختیار کی‌یف قرار می‌دهد. منابع آمریکایی نیز اختلال‌های فنی و شرایط نامساعد جوی را از توضیحات احتمالی مطرح کرده‌اند. در مقابل، برخی مقام‌های اوکراینی نگران‌اند کاهش هشدارها با فشار سیاسی آمریکا ارتباط داشته باشد.
تاکنون شواهد علنی کافی برای اثبات تصمیم عمدی واشینگتن به قطع هشدارها منتشر نشده است. مقام‌های اوکراینی نیز تأیید کرده‌اند تبادل اطلاعات با شرکای بین‌المللی به‌طور کامل متوقف نشده است؛ بنابراین، نگرانی موجود بیشتر متوجه احتمال محدودشدن سرعت، دامنه یا کیفیت همکاری اطلاعاتی است. دومین تحول، اعمال محدودیت ناگهانی بر سامانه ارتباطات ماهواره‌ای «استارشیلد»، نسخه نظامی خدمات ماهواره‌ای شرکت اسپیس‌ایکس متعلق به ایلان ماسک بود. این سامانه در هدایت پهپادها، عملیات شناسایی، مقابله با پهپادهای روسی و ارتباط نیروهای اوکراینی نقش مهمی دارد. محدودیت جدید باعث می‌شد ارتباط پایانه‌های ماهواره‌ای هنگام حرکت با سرعت بیش از حدود ۱۶۰ کیلومتر در ساعت قطع شود.
این موضوع برای پهپادهای سریع رهگیر و تهاجمی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا کاهش سرعت حرکت می‌تواند توانایی آن‌ها برای تعقیب و نابودی اهداف را محدود کند. سرهی بسکرستنوف، مشاور فناوری دفاعی زلنسکی، اعلام کرد محدودیت بدون اطلاع قبلی اعمال شده و اجرای شماری از مأموریت‌های نظامی را مختل کرده است. او احتمال ارتباط این تصمیم با اختلاف سیاسی واشینگتن و کی‌یف را مطرح کرد، اما مسئولیت سیاسی آن هنوز به‌طور مستقل اثبات نشده است. برخی اختلال‌های اولیه برطرف شده‌اند، اما تازه‌ترین گزارش‌ها نشان می‌دهد محدودیت سرعت همچنان موضوع مذاکره اوکراین با اسپیس‌ایکس و وزارت دفاع آمریکاست.
کی‌یف همچنین گزینه‌های جایگزین ارتباط ماهواره‌ای را بررسی می‌کند؛ هرچند انتقال به سامانه‌های دیگر هزینه‌بر است و جایگزینی فوری شبکه موجود آسان نیست. اهمیت این تحول در وابستگی ارتش اوکراین به فناوری آمریکایی است. در شرایطی که بخش عمده کمک نظامی مستقیم واشینگتن کاهش یافته، دسترسی به اطلاعات ماهواره‌ای، ارتباطات امن و تسلیحات خریداری‌شده از سوی متحدان اروپایی همچنان برای توان رزمی کی‌یف حیاتی است.
اروپا در جست‌وجوی جایگزین
افزایش اختلاف واشینگتن و کی‌یف، کشورهای اروپایی را به تلاش برای تقویت حمایت مستقل از اوکراین سوق داده است. زلنسکی پس از مذاکرات لندن، در نشست ۱۶ اکتبر رهبران اتحادیه اروپا در بروکسل خواستار تأمین حدود ۷۰ میلیارد یورو منابع مالی اضافی برای سال ۲۰۲۷ شد. اروپایی‌ها گزینه‌هایی از جمله استفاده از دارایی‌های مسدودشده روسیه، وام‌های تازه و افزایش کمک‌های دفاعی را بررسی می‌کنند. اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، تأکید کرده اتحادیه تحریم‌های خود علیه روسیه را تا پایان جنگ لغو نخواهد کرد. با این حال، تأمین منابع مالی، افزایش تولید تسلیحات و جایگزینی توان اطلاعاتی و فناوری آمریکا برای اروپا آسان نیست. اختلاف میان اعضای اتحادیه بر سر هزینه‌ها نیز همچنان مانعی در مسیر تصمیم‌گیری سریع محسوب می‌شود.
از سوی دیگر، کاهش وابستگی اروپا به واشینگتن در بلندمدت می‌تواند پیامدهایی برای روسیه داشته باشد. افزایش سرمایه‌گذاری دفاعی کشورهای اروپایی، تقویت صنایع نظامی و توسعه سامانه‌های مستقل اطلاعاتی ممکن است توان بازدارندگی اروپا را در برابر مسکو افزایش دهد؛ هرچند چنین تحولاتی برای پاسخ به نیازهای فوری اوکراین زمان می‌برد.
در کوتاه‌مدت، فشار اصلی بر کی‌یف باقی می‌ماند. روسیه حملات به زیرساخت‌های انرژی را ادامه می‌دهد، آمریکا بخشی از اهرم تحریمی تازه خود را کنار گذاشته و همکاری‌های اطلاعاتی و ماهواره‌ای نیز با ابهام روبه‌رو شده‌اند. مجموعه این تحولات موقعیت اوکراین را در آستانه زمستان دشوارتر و هم‌زمان فاصله راهبردی واشینگتن و متحدان اروپایی‌اش در برخورد با مسکو را آشکارتر کرده است.
