چرا همکاریهای ایران و روسیه بیدوام است؟
موضوع روابط ایران و روسیه و فراز و فرودهای آن، مسئله ای است که همواره چه در داخل ایران و چه خارج از کشور، مورد توجه ناظران و تحلیلگران بوده و وقایع گوناگون در مقاطع مختلف، میزان این توجه را با شدت و ضعف روبرو ساخته است. «تابناک» در مصاحبه ای با دکتر جهانگیر کرمی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، این روابط را مورد بررسی قرار داده است.
- موضوع روابط ایران و روسیه و فراز و فرودهای آن، مسئله ای است که همواره چه در داخل ایران و چه خارج از کشور، مورد توجه ناظران و تحلیلگران بوده و وقایع گوناگون در مقاطع مختلف، میزان این توجه را با شدت و ضعف روبرو ساخته است. «تابناک» در مصاحبه ای با دکتر جهانگیر کرمی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، این روابط را مورد بررسی قرار داده است.
در توافقنامه امنیتی که ماه گذشته میان ایران و روسیه به امضا رسید، مواردی از قبیل همکاری های دو کشور در حوزه مبارزه با مواد مخدر و جرایم سایبری مورد توجه قرار گرفت. از سوی دیگر، برخی تحلیلگران این گمانه را مطرح کردند که همکاری دو کشور در این حوزه ها، می تواند بستری را برای تعامل بیشتر آن ها در مسائل امنیت دریای خزر نیز فراهم کند.
این گروه از ناظران همچنین با اشاره به اولین سفر وزیر کشور روسیه به ایران طی سه دهه گذشته، از فراهم تر شدن زمینه برای همکاری دو کشور سخن گفتند.
دکتر جهانگیر کرمی، دانشیار و عضو هیئت علمی گروه مطالعات روسیه دانشگاه تهران، در گفت و گویی با تابناک در این زمینه، ضمن اشاره به زمینه های منطقه ای امضای این توافقنامه، مسائلی از قبیل وجود دولت های بی ثبات همچون افغانستان و پاکستان در منطقه را از عوامل تهدیدزای مشترکی می داند که دو کشور را به همکاری بیشتر در حوزه امنیتی سوق داده است.
به اعتقاد وی، هرچند ایران در محیط پیرامونی خود با شماری دیگر از کشورها نیز مشابه چنین توافقنامه ای را به امضا رسانده، اما مهمترین دلیل اهمیت این توافقنامه با روسیه آن است که در این مورد، جمهوری اسلامی ایران برای اولین بار فراتر از مرزهای محیطی خود با یک کشور چنین توافقنامه ای را امضا کرده است.
اما در رابطه با بحثخزر، دکتر کرمی اشاره می کند که روس ها دستکم تا پیش از این مایل نبوده اند با ایران وارد ترتیبات امنیتی منطقه شوند و این بیشتر تمایل ایران بوده تا به گونه ای نهادمند در این زمینه با روسیه به تعامل بپردازد.
وی در توضیح این موضوع می گوید: «یک بخش از این موضوع مربوط می شود به داخل روسیه که در داخل روسیه در آن دوران اندیشه غرب گراها و سیاست خارجی یلتسین خیلی تمایلی به همکاری جدی با ایران نداشت. اما از سال ۲۰۰۰ به بعد این وضع تغییر کرد و فضای جدیدی ایجاد شد. ولی بحثفقط مسائل داخلی نبود. جایگاه بین المللی روسیه و ماهیت تعاملاتش درون نظام بین الملل و در چارچوب شورای امنیت سازمان ملل متحد و همچنین روابط با آمریکا و اتحادیه اروپا و ناتو، خود همیشه مانعی بوده برای اینکه روسیه وارد همکاری های نهادی با جمهوری اسلامی ایران شود».
اما به نظر وی، نمی توان گفت در دوره پوتین نیز روابط کاملاً به نفع ایران تغییر کرده، زیرا روسیه پوتین با اتخاذ دیدگاهی عملگرا، به غرب و به ویژه آمریکا به عنوان یک بازیگر موثر نگاه می کند که روسیه نمی تواند منافعش را بدون در نظر گرفتن آن پیش ببرد.
این ملاحظات باعثمی شود دولت پوتین نخواهد با کشوری که کاملاً در مقابل غرب است و خود را در مقابل غرب تعریف می کند، دارای ایدئولوژی است، دارای انگیزه های هویتی است و تجربه عملکرد سی و چهار ساله اش هم آن را تشویق کرده تا بر این سیاست خود پافشاری کند، وارد فضای جدی تری شود و وارد یک اتحاد استراتژیک شود.
دکتر کرمی در آسیب شناسی روابط ایران و روسیه به این موضوع اشاره می کند که با وجود موارد متعدد همکاری میان دو کشور در حوزه های موضوعی و جغرافیایی گوناگون، از آسیای مرکزی و قفقاز گرفته تا اینک در سوریه، همکاری های دو کشور هیچ گاه دوام پیدا نکرده و با پایان یافتن مشکل و دغدغه مشترک، همکاری ها نیز خاتمه پیدا کرده است.
وی در ادامه در پاسخ به سوالی درباره موضع روسیه نسبت به برنامه هسته ای ایران، لازمه بررسی این موضوع را تفکیک موضع نیروگاه بوشهر از برنامه هسته ای دانست، زیرا از دیدگاه روس ها، قرارداد احداثنیروگاه بوشهر یک قرارداد صرفاً تجاری و صنعتی است و مسکو توانسته این موضوع را برای کشورهای غربی نیز جا بیندازد.
اما در مورد پرونده هسته ای، دکتر کرمی معتقد است رفتارهای روسیه برآمده از اصول دکترین هسته ای این کشور است که موارد ذیل را شامل می شود:
«از نگاه روسیه، اولین اصل حاکم بر سیاست هسته ایش، حفظ «ان پی تی» است. روسیه ان پی تی را با همکاری آمریکا و کشورهای عضو دائم شورای امنیت به وجود آورده و به آن پایبند است و آن را در جهت منافع ملی خود می داند. حال اگر احساس کند ان پی تی از طرف هر کشوری به خطر می افتد، چه کره شمالی باشد، چه ایران و هر کشور دیگر، این را یک تهدید می داند.
اصل دوم اینکه روسیه آژانس را محلی برای حل و فصل مباحثهسته ای می داند و این را در چارچوب آژانس در نظر می گیرد. سوم اینکه اگر آژانس نتواند موضوع را حل کند، روسیه معتقد است موضوع باید در چارچوب شورای امنیت حل و فصل شود.. در همین چارچوب، روس ها تاکنون به پنچ قطعنامه نیز رأی مثبت داده اند».
وی در بیان دو اصل دیگر این دکترین اشاره می کند: «اصل چهارم این است که روس ها حق برخورداری از فناوری مسالمت آمیز هسته ای را برای جمهوری اسلامی ایران به رسمیت می شناسند. البته تفسیر روس ها از استفاده مسالمت آمیز از فناوری هسته ای، که لزوماً به معنای قبول غنی سازی بومی به شکل گسترده نیست.
اصل پنجم هم این است که روس ها معتقدند حفظ ان پی تی، کنترل هسته ای و منع تکثیر هسته ای نباید بهانه ای برای بسط نفوذ غرب و ضربه زدن به دولت های مستقل باشد. این فاکتور باعثشده روس ها موافق نباشند قطعنامه های شورای امنیت پا را از حد تحریم ها فراتر بگذارد».
به این ترتیب، از نظر دکتر کرمی، توجه به این اصول، می تواند عملکرد و رفتار روسیه در قبال برنامه هسته ای ایران را به شکل دقیق تری آشکار نماید.