کنارهگیری امیر قطر؛ تغییر آمریکایی یا داخلی؟
شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی در ظاهر با اختیار، اما، به واقع، در کودتایی آرام از قدرت کنارهگیری کرد تا نتوان به راحتی ارزیابی کرد چه فرد یا گروهی در کنار گذاشتن او نقش داشته و دلیل آن چه بوده است.
به گزارش افکارنیوز، چند روزی بود که خبری مبنی بر انتقال قدرت از «شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی»، امیر قطر به فرزند ۳۳ سالهاش «شیخ تمیم بن حمد» منتشر میشد تا اینکه امروز(سهشنبه)، او رسما از قدرت کنارهگرفت. به این ترتیب او پس از ۱۸ سال حاکمیت در این کشور و پس از کودتایی که در سال ۱۹۹۵ علیه پدرش انجام داده بود، قدرت را به «شیخ تمیم» واگذار کرد. تمیم فرزند امیر فعلی قطر متولد سال ۱۹۸۰ و دومین پسر وی از همسرش «موزه بنت ناصر المسند» است.
وی اکنون معاون فرمانده نیروهای مسلح و رئیس کمیته المپیک قطر است. منابع سیاسی تأکید کردند با رسیدن تمیم به قدرت، وزیر خارجه و نخست وزیر قطر پستهای خود را از دست خواهد داد.
هر چند این انتقال قدرت به بهانه جوانگرایی برای اداره کشور صورت گرفته(که صحت آن مورد تردید است)، اما با توجه به اینکه در طول تاریخ قطر، حاکمان و امیران به واسطه کودتا و از راههای قهری قدرت را به دست گرفتهاند، سوالی که مطرح میشود این است که واقعیت امر چیست و چه عامل و یا عواملی در بحثانتقال قدرت نقش داشتهاند؟
البته گمانهزنیهایی در این رابطه مطرح است. از جمله اینکه روزنامه السفیر لبنان در مطلبی به نقل از یک فرستاده آمریکایی نوشته، تصمیم قطعی واشنگتن مبنی بر کنارهگیری امیر قطر را به وی ابلاغ کرده و از او خواسته فرد مورد نظر آمریکا را جایگزین خود کند.
اینکه صحت و سقم این خبر تا چه اندازهای است، مشخص نیست، اما با توجه به روابط تنگاتنگ آمریکاییها با قطر، این امر دور از ذهن نیز به نظر نمیرسد. روابط و تعاملی که بین آمریکا و قطر وجود دارد، از نظر اندازه و قدرت دو کشور بسیار غیر متعارف است و با توجه به جایگاه این دو، از حد معمول فراتر به نظر میرسد.
در واقع، بعد از اینکه پایگاه نظامی آمریکا در عربستان توسط القاعده مورد حمله قرار گرفت، آمریکا قطر را به عنوان پایگاه نظامی خود انتخاب کرد و فرآیند فرماندهی حمله به کشورهای افغانستان و عراق را از این کشور اداره کرد. این مرکز نظامی در قطر اکنون مرکز فرماندهی خاورمیانه و آسیای مرکزی آمریکاست.
اما آنچه باعثپررنگ شدن نقش قطر برای آمریکاییها شده، رویکرد جدیدی است که واشنگتن در خاورمیانه در پیش گرفته. در واقع، آمریکاییها بنا به مشکلات اقتصادی و اولویتهای جدیدی که کاخ سفید برای خود تعریف کرده، اخیرا کانون توجه و تمرکز خود را به سوی شرق آسیا تغییر دادهاند بنابراین، اکنون سعی میکنند در خاورمیانه به صورت نیابتی عمل کنند و با ائتلافهای جدید به اهداف آمریکا جامه عمل بپوشاند. از این روست که قطر اکنون کارکرد جدیدی برای آمریکاییها پیدا کرده و این رویکرد، با اهداف و منافع و اولویتهایی که قطر برای خود تعریف کرده، معنا پیدا میکند و رابطه این دو را
وارد فاز متفاوتی میکند.
اولویت قطریها نیز جلب نگاهها در سطح منطقهای و بینالمللی است آنهم از طریق متوسل شدن به تمام راهها و شیوهها برای دخالت در مسائل و بحرانهای بزرگ در جهان عرب و حمایت از یک طرف خاص.
به نظر میرسد با استفاده از این خصلت قدرتطلبی قطریهاست که آمریکا و اسرائیل همواره پشت قطر هستند و ترجیح میدهند به طور مستقیم وارد عمل نشوند، بلکه قطر عهدهدار وظایف آنهاست.
در واقع، قطر و حاکمانش به مثابه پیمانکار دوم عمل میکنند که برخی ماموریتها به آنها سپرده شده است. قطر بهترین ابزار برای مشارکت در اجرای سیاستهای آمریکا، رژیم اسرائیل و کشورهای اروپایی به شمار میرود چراکه این دولتها، نقشهایی را به حکام قطر محول میکنند و آنها آن را به صورت حرفهای انجام میدهند. نقش قطر در بحران سوریه را میتوان از جمله این موارد قلمداد کرد.
اگر خبر نقش آمریکا در کودتای آرام در قطر صحت داشته باشد، سوال اینجاست که چرا با وجود این همه خوشخدمتی، آمریکاییها ترجیح دادند، فرد دیگری جای شیخ حمد بن خلیفه بنشیند. شاید یکی از دلایل آن این باشد که قطر در دوران حاکمیت شیخ حمد، بیش از ظرفیتهای خود تلاش داشت تا نقشآفرینی کند. حوادثی که اخیرا رخ داده از جمله دخالت قطر در مسائل داخلی کشورهایی همچون سودان، مصر، لبنان، عراق و سوریه این را نشان میدهد. حتی قطر در مورد ترکیه و فلسطین هم نقشی فراتر از ظرفیت و توانایی خود ایفا کرده و با تکیه بر درآمدهای نفت و گاز در حقیقت تلاش داشت از طریق پمپاژ دلار به کشورهای دیگر
آنها را وابسته به خودش کند.
به نظر میرسد، به همین دلیل است که آمریکاییها اختلافنظر شدیدی با قطر و سیاستهای آن پیدا کردهاند و تلاش دارند تا قبل از اینکه شرایط قطر از کنترل خارج شود، فرزند امیر قطر یعنی تمیم را که بیشتر تمایل به آمریکا دارد، به قدرت برسانند.
یکی دیگر از گمانههایی که در این رابطه وجود دارد، تمایل آمریکا به تغییر سران کشورهایی چون قطر و ترکیه است که در تشدید بحران سوریه نقش پررنگی داشتهاند اما کماکان موفق به براندازی نظام اسد نشدهاند؛ موردی که «امین حطیط»، تحلیلگر لبنانی نیز به آن اشاره کرد و گفت: «آمریکا استفاده از نیروی محرکه تازه نفسی را در قطر در دستور کار قرار داده و تمیم بن حمد، ولیعهد قطر را برای این ماموریت برگزیده است.»
وی افزود: «قطر در تونس، مصر و لیبی به موفقیت دست یافت. علاوه بر آن در جذب برخی از اعضای جنبش حماس موفق شد. اما در سوریه با ترکها عهد بست که نظام حاکم بر سوریه را ظرف ۳ تا ۶ ماه براندازد؛ اما با گذشت بیش از ۲ سال هنوز چنین اتفاقی نیفتاده است.»
حطیط تاکید کرد: «این مسئله باعثشد آمریکا در محاسبات خود دچار اشتباه شود و بخشی از جایگاه خود را در خاورمیانه از دست بدهد. به همین دلیل برای کاهش هزینهها باید اقدام به تغییر رهبران کند.»
برخی دیگر بر این باورند، ورود بیش از حد قطر در تحولات منطقه از جمله سوریه و قدرت گرفتن بیش از حد و اندازه یک کشور ذرهای باعثشده آمریکا تلاش کند این کشور را کنترل کند. در واقع، روابط قطر با غرب آمیختهای از تاثیرگذاری و تاثیر پذیرفتن و تنش است؛ زیرا قطر به حمایت نظامی و همکاری اطلاعاتی غرب به ویژه در مسائل مربوط به بحران سوریه نیازمند است، اما عدم اطمینانی که غربیها از نیات قطر دارند و رابطه دوحه با تندروهای اسلامگرای لیبی و سوریه و رابطه با حماس همه از جمله مواردی است که واشنگتن و هم پیمانان آن را نگران کرده است.
علاوه بر این، امکان دارد آمریکایی برای جلوگیری از کودتای احتمالی و جنگ قدرت در قطر آنهم به خاطر حفظ امنیت بزرگترین پایگاه هوایی و جاسوسی خود در خلیج فارس که در قطر واقع شده، شیخ حمد را به کنارهگیری از قدرت ترغیب کرده باشد.