ویژِگی جنگهای آینده و تغییر استراتژِی امریکا
محیط جدیدی که پس از ۱۱ سپتامبر به وجود آمد، دارای خصوصیات ویژهای است که زودگذر نمیباشند، لذا باید ابتدا درک شده، سپس در چارچوب استراتژیک و سیاسی جدیدی مورد توجه و عمل قرار گیرند. در این محیط جدید، امنیت بینالملل بسیار پیچیدهتر از گذشته شده است.
به گزارش افکارنیوز، محیط جدیدی که پس از ۱۱ سپتامبر به وجود آمد، دارای خصوصیات ویژهای است که زودگذر نمیباشند، لذا باید ابتدا درک شده، سپس در چارچوب استراتژیک و سیاسی جدیدی مورد توجه و عمل قرار گیرند. در این محیط جدید، امنیت بینالملل بسیار پیچیدهتر از گذشته شده است.
بهره چهارم: دیگاههای مختلف در باره ماهیت جنگ
تاکنون به نگرشهای مختلفی به مبحثجنگ و مطالب مربوط به آن نگریسته شده است. در مجموع نگرش[۱] و دیدگاههای مربوط به جنگ شامل موارد ذیل است:
الف) دیدگاه آرمانگرایان[۲](ایده آلیستها)
مهم ترین وجه معرف نظریه های لیبرال، باور به امکان تحول و تغییر در روابط بین الملل به شکل همکاری، کاهش تعارضات و تضادها و در نهایت نیل به صلح جهانی است. آنها بر امکانات کارگزاری انسانی[۳] برای تغییر تاکید می کنند و معتقدند که همکاری نهادینه بین دولتها می تواند به پیشبرد صلح جهانی کمک کند و مفاهیم لیبرالی وابستگی متقابل و جامعه جهانی حاکی از آن است که در جهان معاصر مرزهای میان دولتها به شکلی فزاینده نفوذ پذیر می شوند و دولتها با تکیه بر منافع مشترک در پیشبرد صلح و امنیت بین المللی همکاری می کنند.[۴]
ب) دیدگاه واقع گرایان[۵](رئالیستها به جنگ
سنت رئالیستی از مدتها پیش بر مطالعات جنگ سایه افکنده است. این مکتب فکری دارای طرفدارانی چون ماکیاولی، هابز و… است. رئالیستها معتقدند بازیگر اصلی سیاست بین الملل دولتهای مستقلی هستند که برای افزایش امنیت قدرت و رفاه خود در یک نظام بین المللی آنارشیک[۶] یا هرج و مرج طلبانه به صورت عقلانی عمل می کنند. آنها معتقدند دولتها برای پیشبرد منافع خود از ابزارهای قهری استفاده می کنند و تلاش می کنند بر مخاصمات تاثیر گذاشته تا برای خود کسب اعتبار کنند.
در این زمنیه حکومت امریکا تا حد زیادی تابع نظریه دوم است و تاکید می کند ثبات تنها زمانی حکم می شود که در عرصه نظام بین الملل قدرتهای رقیب همدیگر را تعدیل و خنثی کنند.[۷] در چنین منطقی جنگ نه تنها مذموم نیست، بلکه در برخی موارد برای کسب قدرت ضروری است. لذا جنگ از منظر امریکایی ها ابزار تنظیم کننده¬ی روابط بین الملل است که از طریق آن توازن قوا برقرار می شود.[۸]
بهره پنجم: نگرش های عمده به مفهوم جنگ در آینده
شناخت دقیق جنگ آینده[۹] و ماهیت جنگ های آینده نیازمند شناخت فراگیر مفاهیمی نظیر نگرش، رویکردها، اهداف و علل و ویژگی های آن است؛ زیرا درک ماهیت متغیر جنگ های آینده و همچنین آینده¬ی جنگ[۱۰] وابسته به درک این مفاهیم است.
۱) نگرش آخرالزمانی به جنگهای آینده
از منظر صاحبان این نگرش هر گونه جنگ مهم در آینده با توجه به پیشرفت فوق العاده سلاح ها موجب نابودی جهان و پایان حیات بشری و در نتیجه آخرالزمان بشری خواهد شد. این نگرش خود به چند دسته آخر الزمان تکنولوژیکی، آخرالزمان طبیعی، آخرالزمان طبیعی، آخر الزمان اسطوره ای و اخرالزمان دینی(با قرائت تورات) تقسیم می شود؛ که در این مقاله مجال بررسی ندارند.
۲) نگرش جنگ جهانی[۱۱] به جنگ آینده
در این نگرش با توجه به ویژگی جهانی شدن همه امور زندگی بشر، هر جنگ مهم در آینده دارای قابلیت سرایت سریع به نقاط دیگر را دارد و پیشرفت در برد سلاح ها، جنگ را به همه جهان گسترش خواهد داد. به عبارت دیگر تمدنها بالقوه مستعد جنگ هستند و ارائه نظریه برخورد تمدنها ناشی از این دیدگاه است. هانتیگتون معتقد است اگر جنگ جهانی در آینده پیش آید؛ بین تمدنها خواهد بود که در آن کشمکش اصلی بین غرب از یک سو و ائتلافی از اسلام و تمدن کنفوسیوس صورت خواهد گرفت.
۳ - نگرش جنگ محدود و منطقه ای[۱۲]
در این نگرش بروز جنگ تا آخرین روز عمر بشر در کره خاکی ادامه خواهد یافت. رابرت. اچ اسکیلز در کتاب جنگ آینده معتقداست که جهان همواره آبستن جنگی جدید است؛ لذا هیچ گاه دلایل بروز جنگهای منطقه ای به کلی از بین نخواهد رفت. صاحب نظران آمریکایی همواره با ترسیم کمربند ناآرامی مناطق خاصی را همواره مستعد بروز جنگ و ناآرامی منطقه ای می دانند.[۱۳]
بهره ششم: ماهیت و ویژگی جنگ های آینده از زبان اندیشمندان نظامی
ترسیم ویژگی های جنگ آینده از زبان اندیشمندان نظامی کمک شایانی در شناخت دقیق تر موضوع خواهد کرد. جنگهای آینده از دیدگاه اسکیلز دارای ویژگیهای ذیل خواهند بود.
۱ - بی ثباتی جزیی از روندهای جنگهای آینده است.
۲ - مولفه های راهبردی و تاکتیکی منطبق بر هم و مرزهای متداخل دارند.
۳ - فناوریهای نظامی نقش برجسته ای را ایفاء می کنند.
۴ - ابعاد زمان و مکان در هم تنیده و درنوردیده می شود.
۵ - پارادایم ها به سرعت رنگ می بازد؛ خصوصاً در مفهوم شکست و پیروزی
۶ - بهره برداری فراوانی از الگوهای ناهمگون صورت خواهد گرفت.
۷ - طرفین برای کسب تفوق آتش اطلاعاتی و هوافضایی تلاش می کنند
۸ - تاکتیک بدیع در حین جنگ خلق می شود.
۹ - احتمال تغییر ماهیت جنگ از متعارف به نامتعارف افزایش می یابد.[۱۴]
بهره هفتم: ابعاد و مولفه های جنگ آینده
برای درک ویژگی های یک شیء کافی است حداقل سه بعد از ابعاد آن(طول، عرض و ارتفاع) را اندازه گیری کنیم تا به حجم، وسعت، نسبت بزرگی و کوچکی آن واقف باشیم. در همین رابطه زمان نیز که به عنوان بعد چهارم ماده شناخته می شود و بر همه اشیاء سیطره دارد، قابل اندازه گیری است. اما مفاهیم کیفی به سادگی قابل اندازه گیری نیستند.
جنگ و جنگهای آینده یکی از مولفه های کیفی است که اندازه گیری آن به سهولت میسر نیست. با این وجود برخی از ابعاد جنگهای آینده مورد توافق همگان است. ابعاد و خصوصیات جنگ های آینده را می توان به دو بخش ابعاد و خصوصیات فیزیکی و غیر فیزیکی تقسیم نمود. این ابعاد به عنوان نقطه اتکاء می توانند راهنمای مناسبی برای تعیین ابعاد حدودی مفهوم جنگ درگذشته، حال، آینده باشد.
الف) بعد فیزیکی(حسی و مادی) جنگ آینده
۱) زمان و مدت
زمان و ارزش آن به عنوان یک بعد و مولفه مهم در جنگها قابل انکار نیست. والتر گیوهان[۱۵] زمان را بعد چهارم جنگ های مدرن می داند که بیشترین سیطره را بر روند جریان جنگ دارد و پنج ویژگی اساسی برای زمان در جنگ(استمرار، شتاب، زمان سنجی، توالی و هم زمانی) بر شمرده است. شناخت جنبه های فیزیکی و روانی این ویژگیهای زمانی در بهره گیری از زمان و یا به کنترل درآوردن آن در جنگ نقش کلیدی دارد. از جمله این که فرصتها در جنگ های آینده بسیار زود گذر هستند.[۱۶]
۲) مکان و وسعت
بعد مکان وقوع جنگ، از اهمیت به سزایی برخوردار است. محیط های زمین، دریا و آسمان موجب پیدایش سه نیروی زمینی، دریایی و هوایی در سراسر جهان شده است. وسعت جنگ و درگیری با افزایش برد سلاح ها به شدت تغییر و آن را به صورت یک مولفه مهم جلوه گر نموده است. در این رابطه گفته می شود تاکتیک به کارگیری یک سلاح را، برد آن سلاح تعیین می کند، زیرا وسعت میدان نبرد را افزایش میدهد. در جنگهای آینده ابعاد زمان و مکان در هم تنیده می شود. مانور برتر مشتمل بر تحرکف سرعت و شتاب ماحصل این تلفیق است.
۳) توان و قدرت(شدت)
بعد توان آفرینی به منظور کسب مولفه ی قدرت همراه با تاکید بر تمرکز بر قوا برای نابودی دشمن است. مولفه قدرت موجب تفوق در میدان نبرد خواهد شد که برتری آتش[۱۷] یکی از نمونه های آن است. به دلیل عدم یکسان بودن قدرن طرفین، بهر برداری فراوانی از الگوهای ناهمگون در جنگ های آینده صورت خواهد گرفت و بعد توان و مولفه قدرت نقش بسزایی در شروع و خاتمه نتایج و حتی جلوگیری از وقوع جنگ دارد.
۴) دقت و هوشمندی
به دلیل افزایش بیش از حد وسعت میدان نبرد، بعد دقت سلاح ها و هوشمندی سامانه های آنها به همراه مولفه فراست فرماندهان جنگ، اهمیت روز افزونی به ویژه در جنگ های آینده دارد. عامل دیدن و دقیق دیدن در تکنیک و فناوریهای سلاح ها جایگاهی هم سنگ با عامل برد سلاح دارد. هم چنین سامانه فرماندهی و کنترل که با دقت فراوان هدف را تشخیص و تصمیم مناسب را به فرماندهان با فراست القاء می کنند، در جنگ های آینده تعیین کننده خواهد بود. افزایش قابلیتهای مولفه دقت، اثر بخشی و برد تسلیحات تاثیر بنیادینی بر مدیریت نبرد آینده خواهد گذاشت.
ب) بعد غیر فیزیکی(شناختی و غیر مادی) جنگها
بعد غیر فیزیکی مشتمل بر موارد غیر محسوس و غیر مادی جنگ و تا حد زیادی در حوزه علوم شناختی است و میتوان آن را به عوامل انسانی و سامانه ای(سیستمی) تقسیم نمود.
۱) عوامل انسانی جنگ
۱-۱ - مولفه عقل و اندیشه(شناخت پیچیدگی جنگ) که دارای شاخص ها و مراحلی نظیر ابهام، پیچیدگی، آشوب و … است.
۱-۲ - مولفه روحی و روانی(شاخص وحشت جنگ) که دارای شاخص ها و مراحلی نظیر ترس، هراس، وحشت شوک، بهت و … است.
۲) عوامل سامانه ای[۱۸] جنگ
۲-۱ - مولفه طرح و برنامه(شاخص انطباق پذیری برنامه ای) که دارای شاخص هایی نظیر سیاستهای انطباق پذیر، اثر بخش، طرح های راهبردی و… است.
۲-۲ - مولفه ساختار و سازمان(شاخص انعطاف پذیر ساختار) که دارای شاخص هایی نظیر سازمانهای منعطف، اثر بخش و.. است.
به عبارت دیگر به لحاظ ابعاد و خصوصیات فیزیکی جنگ های آینده، جنگ های کوتاه مدت، بسیار دقیق با دامنه اثر بسیار گسترده و با شدت متوسط خواهند بود. به لحاظ ابعاد و خصوصیات غیر فیزیکی نیز، جنگ های آینده، جنگ های بسیار پیچیده با شوک و وحشت همراه با انعطاف پذیر ساختاری و انعطاف پذیری برنامه¬ای بالا خواهند بود.[۱۹]
بهره هشتم: ارزیابی محیط کنونی و واقعیتهای سیاست جهانی
محیط جدیدی که پس از ۱۱ سپتامبر به وجود آمد، دارای خصوصیات ویژهای است که زودگذر نمیباشند، لذا باید ابتدا درک شده، سپس در چارچوب استراتژیک و سیاسی جدیدی مورد توجه و عمل قرار گیرند. در این محیط جدید، امنیت بینالملل بسیار پیچیدهتر از گذشته شده است. تفاوتی که در گذشته میان محیط داخلی و خارجی وجود داشت، از بین رفته است، مفهوم دولت تغییر کرده و ایالات متحده باید با دشمنان جدید و باهوش مقابله نماید که شبکه محور، فراملیتی، دارای قابلیت تطبیق بالا و توانمند در بازتولید نیروهای جدید در صورت تهدید شدن میباشند.
اولین دهه پس از پایان جنگ سرد و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، با نوعی خوشبینی بهویژه در ایالات متحده همراه بود. بحران اقتصادی در آسیا مهار شده بود و هژمونی ایالات متحده(حداقل در خود این کشور) بهعنوان بنیانگذار اصلی پایههای نظم بینالملل پایدار و صلحآمیز شناخته شده بود. مکانیزمهای حکومت جهانی که توسط کنترل اقتصادی و نظامی آمریکا پایهریزی شده بود، نوعی مسئوولیت پاسخگویی به چالشهای جدید بینالمللی را فراهم آورده بود. تروریسم و جنایات و جرایم سازمان یافتهای که بهعنوان نگرانیهای اصلی ایالات متحده مطرح شده بودند، بخشی از دستور کار امنیتی جدیدی
را تشکیل میدادند که بسیار خطرناکتر و چالشانگیزتر از تهدیدی بودند که از جانب قدرت نظامی اتحاد جماهیر شوروی و جاهطلبیهای ایدئولوژیک آن مطرح میشد.
خوشبینی حاکم در دهة نود، مبتنی بر یکسری تصورات باطل و توهمات پوچ بود. تأثیر جرایم سازمانیافته و فساد بر ایالتها بهصورت مفهومی درک شده بود، ولیکن مورد بیاعتنایی دولتمردان در برنامهریزی و شکلدهی سیاست ایالات متحده در برخورد با روسیه و تروریسم بینالملل قرار گرفته بود. این تصورات باطل، سرانجام در ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ کاملا از بین رفت. حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر بهنوعی پایان دوره خوشبینی و آغاز عصر جدیدی بود که در آن تصورات مربوط به قدرت ایالات متحده به چالش کشیده شد.
اولین واقعیت موجود در محیط جدید این است که امنیت بینالملل بسیار پیچیدهتر از گذشته شده است. در این ارتباط، دیگر دولتها تنها بازیگران عرصه روابط بینالملل نیستند.
واقعیت دوم، از بین رفتن تفاوتی است که در گذشته میان محیط داخلی و خارجی وجود داشت. دولتها، دیگر قادر به جدا کردن و عایقبندی نمودن خود از نیروهای فراملیتی ناخوشایند نمیباشند. شبکههای تروریستی موجود در خاورمیانه، چین، ژاپن، و ایالات متحده مرزبندیهای فیزیکی موجود را درنوردیدهاند و محیط فعالیت آنها محدود به مناطق خاص نمیباشد.
واقعیت سوم در خصوص تغییر مفهوم دولت است. البته این امر به معنای بیاعتباری نظم وستفالی نمیباشد، بلکه مبین آن است که مفهوم سنتی دولت بهصورتیکه در قرن ۱۹ و ۲۰ مورد توجه بوده، در دوره فعلی کارآمد نیست.
واقعیت چهارم این است که ایالات متحده باید با دشمنان جدید و باهوشی مقابله نماید که شبکه محور، فراملیتی، دارای قابلیت تطبیق بالا، و توانمند در باز تولید نیروهای جدید در صورت تهدید شدن میباشند.
پنجمین واقعیت، جهانی شدن است که آثار مفید و سوء آن همزمان با یکدیگر عمل میکنند. سودمندیهای ناشی از جهانی شدن اقتصاد باعثایجاد بازارهای جهانی شده است؛ بهطوری که شبکههای جنایی فراملیتی نیز از این سیستم تجارت جهانی استفاده میکنند و کالاهای غیرمشروع و غیرقانونی، پول و پیامهای خود را از طریق سیستم حمل و نقل و مخابرات جهانی انتقال میدهند.
جهانی شدن، واقعیت ششم محیط امنیتی جدید را نیز شکل میدهد که عبارتست از گسترش و انتقال تکنولوژی و دانشهای تخصصی از قدرتهای بزرگ سنتی به دیگر دولتها. ویژگیهای مذکور مجموعاً و در هماهنگی با یکدیگر باعثشکلگیری عصر جدیدی شدهاند که نیاز ایالات متحده را به ایجاد روشهای جدید برای پاسخگویی به محیط استراتژیک نوین آشکار میسازد[۲۰].
پی نوشت:
[۱] Appruoch
[۲] Idealists
[۳] Agency
[۴] حمیرا، مشیرزاده، «تحول در نظریه های روابط بین الملل»، تهران: سمت، ۱۳۸۶، صص ۲۶-۲۷
[۵] Realists
[۶] فقدان یک قدرت حکومتی مشروع برای حل اختلافات و اجرای توافقات بین دولتها یا بازیگران دیگر
[۷] Balance Of Power
[۸] مسعود، میرزایی، «جنگ و صلح: دو روی یک سکه»، روزنامه ایران ۱۲/۶ / ۱۳۸۶)
[۹] Future War
[۱۰] Future Of War
[۱۱] Global War
[۱۲] Reginal War
[۱۳] خسرو، حسنلو، «مروری بر مفاهیم جنگ»، تهران: موسسه آموزشی و تحقیقات صنایع دفاعی، مرکز آینده پژوهی علوم و فناوریهای دفاعی، ۱۳۸۸، صص ۱۲-۱۵
[۱۴] همان، صص ۱۹-۱۸
[۱۵] Walter Givhan
[۱۶] والتر، گیوهان، «سیطره زمان: بعد چهارم در جنگهای مدرن»، ترجمه مصطفی میخبر، تهران: دوره عالی جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲، ص۲۶
[۱۷] Fire Sepriority
[۱۸] Systematic
[۱۹] حسنلو، پیشین، صص ۶۲-۵۵
[۲۰] فرانک کاس و رابرت بانکر، «تهدیدات غیردولتی و جنگهای آینده»، نقد و بررسی توسط گروه مترجمان، تهران: موسسه ابرار معاصر تهران، کتابخانه دیجیتالی دید(www. did. ir)
حسام افشار