صدراعظم خبرنگار و روزنامهدیواری سلطان
۱۷ مرداد ماه در ایران به نام روز " خبرنگار " شهرت یافته است، حرفه ای که در دوران های مختلف توانسته است گاهی با انتشار یک خبر کوتاه زمان و زمین را بهم بزند و تاثیر شگرف بر تاریخ این سرزمین بگذارد. شاید برایتان جالب باشد اگر بدانید خبرنگاری از چهزمانی در ایران به عنوان یک حرفه رواج پیدا کرد؟
به گزارش افکارنیوز، توسعه کتاب نویسی در ایران تحولات بزرگی به همراه داشت، یکی از مهم ترین آنها ظهور حرفه «وقایع نویسی و خبرنویسی» بود که در دربار پادشاهان و ادارات دولتی و حتی در میان استانها و فرمانداریها به مرور زمان رواج پیدا کرد.
کار اصلی صاحبان این حرفه که در اواخر حکومت خلفای عباسی معروف به «صاحب البرید» بودند، این بود که اخبار و وقایع مهم مملکتی را در روزنامه هایی خصوصی که در چندین صفحه محدود تهیه می شد، نوشته و برای حکمرانان مختلف جهت خبر رسانی می فرستادند.
جایگاه خبرنویسان گاهی در تاریخ به حدی بالا بود که برای مثال در دوره تیموریان سمت «وقایع نویسی» در ادارات و استان های مختلف، به رسمیت شناخته شد و شاهان این دوره، اشخاص بسیار مطلع و نویسندگان برجسته دولتی را به این سمت منصوب میکردند. تا جایی که گاهی تصمیمات بزرگ مملکتی و سیاسی کشور متکی بر اخبار و گزارشهایی بود که این خبر نویسان به پایتخت می رساندند.
حاکمی که روزنامهدیواری منتشر میکرد
در زمان حکومت مغولان یکی از حکمرانان معروف آن به نام «غازان خان» گاهی روزنامههای دیواری منتشر میکرد و در شهرهای مختلف پخش و نصب می کرد که محتوای آن بیشتر شامل دستورهای دولتی برای رعایا و مردم و اخبار و مقدار مالیات سالانه بود.
این تحولات ادامه پیدا می کند تا زمان صفویان، که این سمت در امور دولتی نقش بسیار مهم تری پیدا می کند، یکی از جهانگردان معروف آن زمان در خاطراتش نوشته است: «وقتی شاه عباس در میدان عمومی اصفهان نطق می کرد گزارش سخنرانی او توسط وقایع نویسان نوشته شده و در کاغذ هایی منظم در نقاط مختلف شهر به دیوار نصب می شد تا مردم از آن آگاهی یابند.»
در همین زمان است که بالاخره اولین ماشین چاپ وارد ایران و منطقه جلفای اصفهان می شود. کمکم به تعداد آن ماشینها در ایران اضافه می شود تا زمان قاجار، که یکی از تاجران آذربایجانی به کمک شاهزاده «عباس میرزا» ماشین چاپی را از روسیه به ایران آورده و در تبریز به کارمی اندازد.
صدراعظمی که روزنامهنگار شد
اما اتفاق اصلی زمانی میافتد که ماشین چاپ جدیدی برای اولین بار به تهران و به دست مردی به نام «میرزا صالح شیرازی» می رسد. کسی که اولین روزنامه چاپی ایران به زبان فارسی را که نامش «کاغذ اخبار» بود، منتشر کرد.
از تاریخ انتشار این روزنامه در ایران تا به امروز ۱۹۰ سال می گذرد، روزنامه ای که البته هر روز چاپ نمی شد، محتوای این روزنامه در اولین شماره اش شامل اخباری چون اقدامات شاهنشاه، کشتار و سرکوبی طایفه هایی که به خاک ایران تعرض می کردند و کوچ اجباری زنان و کودکانشان به دارالخلافه تهران بوده است که این اخبار نشان می دهد از همان شروع انتشار اولین روزنامه در ایران، انتشار حوادثنیز مورد اهمیت قرار داشته است.
این ماجرا یعنی انتشار روزنامه ادامه پیدا کرد تا اینکه روزنامه «اخبار دارالخلافه تهران» با همت صدراعظم شاه قاجار یعنی «میرزا تقی خان امیرکبیر» در سال ۱۲۲۹ هجری شمسی منتشر شد و از شماره دوم به «وقایع اتفاقیه» تغییر نام داد. وقایع اتفاقیه دومین روزنامه فارسی زبان بود که پس از گذشت ۱۴ سال از انتشار «کاغذ اخبار» در ایران منتشر شد.
امیرکبیر درباره این روزنامه گفته است: «عوام نمیدانند که مصرف و حسن این وقایع اتفاقیه در چیست؛ یا خیال میکنند که دیوانیان عظام شروع به این کردهاند به جهت منافع و مداخل. لکن اینطور نیست و نباید باشد. این اخبار چیزی است. اینها به جهت تربیت خلق است و اینکه اینها از امور دیوانی و اخبار و مناسبات دول و منافع خاص و عام و مقتضیات عصر عالِم باشند؛ و اینکه تا روزی که من هستم نمیشود که این اطلاع به عامه نرسد. این روزنامه منصبی نیست که به کسانی که از دیوان اعلی اسامی ایشان تعیین شده، به اینها برسد و به دیگران نرسد.»
از نظر محتوا روزنامه وقایع اتفاقیه شامل اخبار داخلی، خبرهای مربوط به پایتخت(اخباردارالخلافه)، دربار و سفرهای ناصرالدین شاه، عزل و نصبها و اعطای مقامها، نشان ها و امتیازات، اعلام های رسمی دولتی که در ورقهای جداگانه چاپ و ضمیمه روزنامه تحت عنوان اشتهارنامه توزیع میشد.
در برخی شمارهها اخبار ولایات شامل اخبار و رویدادهای شهرستانهای ایران نیز که توسط خبرنگاران جمع آوری و تدوین می شد، به چاپ میرسید. در بخش اخبار خارجی، بیشتر اخبار مربوط به دگرگونیهای سیاسی و اقتصادی کشورهای اروپایی و مقالات آنها اختصاص داشت که با ترجمه روان فارسی در روزنامه منتشر میشد.
جالب است که اولین آگهی بازرگانی در مطبوعات ایران تحت عنوان " اعلان " در شماره شش این روزنامه منتشر شد. در بیشترین شمارههای روزنامه، صورت قیمت اجناس مورد نیاز مردم به نرخ رسمی دولتی نیز به چاپ میرسید و در برخی از شمارههای آن اعلان فروش کتابهای تازه چاپ شده هم منتشرمیشد.
این روزنامه حتی به خبرهای مربوط به کودکان و نوجوانان هم توجه داشت و خبرنگارانی در این حوزه مشغول به فعالیت بودند. از جمله این اخبار، میتوان به انتشار مستمر اخبار مدرسه دارالفنون(که دانش آموزان آن نوجوان بودند)، گزارشهای بیماریهای کودکان و آبله کوبی، خبرهای پیرامون کودکان فرنگی، گزارشهایی مربوط به حوادثکودکان، کودکان بزهکار و حتی اخبار و آگهیهای کتاب کودک اشاره نمود.
البته انتشار اخباری که در آن خبر از حوادثاتفاق افتاده در تهران و دیگر شهرها را داشت نیز منتشر می شد، که نشان از حضور خبرنگاران در سطح شهر و توجه به این وقایع نیز بوده است، تعدای از تیترهای آن شامل این خبرها است: اعدام در پای قاپوق، زنده شدن میت، سقوط از بام، خرابی دیوار از شدت باد، خرابی خانه، غرق شدن علی مدد قصاب، باران های تند تهران، اعلام اعدام ها، کشتار رعد و برق، وزش باد شدید، مجازات دزدان، سیاست کردن اشرار و بسیاری دیگر از اخبار که تنها بعد منفی و ناراحت کنند نداشت، خبرهایی خوش نیز به چشم می خورد که در میان آن، آمار عروسی های محلات تهران، دیده می شود که بسیار
شیرین است.
بعد از استقرار مشروطیت تعداد روزنامه ها به خصوص با اهداف خاص رو به افزایش گذاشت روزنامه هایی به نامهای مجلس، ندای وطن، حبلالمتین و صبح صادق، هر روز در ایران منتشر میگردید. روزنامهٔ «مجلس» اخبارمجلس شورای ملی را بازمیتاباند و زیر نظر میرزا محمد صادق طباطبائی اداره میشد. البته درپی خلع محمد علی شاه از سطلنت، روزنامههای متعدد روزانه دیگری نیز در ایران منتشر شد.
در واقع در دوره مشروطیت بیداری افکار عمومی به سرعت و شدت اوج گرفت و روزنامهها و در واقع نویسندگان و خبرنگاران آن سهم مهمی در تجدید حیات اندیشههای مردم داشتند.
از روزنامههای مهم دوره مشروطیت که تأثیر زیادی بر افکار عمومی داشتند میتوان به صور اسرافیل و ایران نو اشاره کرد. در این برهه از تاریخ ایران، مطبوعات به عنوان نمادهای دموکراسی و آزادی نقش بزرگی در گسترش مشروطیت داشتنددرپی اعلام فرمان مشروطیت تعداد و تیراژ مطبوعات افزایش زیادی یافت.
سانسور برای اطفال
در لابهلای این پیشرفت ها نخستین فرمان رسمی سانسور در ایران در حوزه مطبوعات که دامن نویسندگان و روزنامه نگاران آن زمان را گرفت، با توجیه حفظ سلامت اخلاقی کودکان، در رجب سال ۱۲۸۰ ه. ق از سوی ناصرالدین شاه خطاب به صنیعالملک صادر شد. در این دستور، شاه نگرانی خود را پیرامون مطالبی که «گوشزد اطفال» میشود، چنین اظهار داشتهاست:
«خاصه اطفال که از مبادی احوال به خواندن این حکایات نامربوط میشدند و این روایات منطبعه غیرمستحسنه در جبلت ایشان کالنقشی فی الحجر مرکوز… میگردید و… در گردآب هواجس نفسانی و وسواس شیطانی غوطهور میگشتند…»
ولی اعمال اولین سانسور در تاریخ روزنامه نگاری ایران، در قالب توقیف یک نشریه، توقیف روزنامه وطن بود که تنها یک شماره از آن چاپ شد. اولین مقررات هم در دوره ناصرالدین شاهی رخ داد و در سال ۱۳۰۲ قمری به دستور شاه «اداره سانسور» با هدف نظارت مستقیم بر کتابهای فارسی که در ایران چاپ میشدند یا اینکه از خارج وارد میشدند، تأسیس شد. این اداره زیر نظر وزارت انطباعات مشغول به کار بود.
زمینه ایجاد این اداره زمانی رخ داد که یک کتاب به زبان فارسی را نزد شاه بردند و ناصرالدین شاه از دیدن اهانتهایی که در آن نسبت به رجال، مقامات و علمای ایرانی شده بود ناراحت شد و سپس با کمک و یاری محمدحسن صنیعالدوله(اعتمادالسلطنه) اداره سانسور را تشکیل داد.
اما با گذر زمان انتشار روزنامه های جدید با اهداف مختلف سیاسی،اجتماعی، فرهنگی ، علمی ، آموزشی و... چنان به تندی پیش می رفت که کنار آن نیاز به چاپ مجلات متنوع هم احساس شد، از این باب بود که سطح اطلاعات مردم روز به روز بیشتر از قبل می شد و نقش خبرنگار و گزارش نویس ها و به قولی روزنامه نگارها نیز تاثیرگذار تر و مهم تر شد. تا به امروز که تعداد روزنامه و مجلات در کنار رسانه های دیگر از مرز ۵۰ مورد بیرون زده است و حتی شبکههای اجتماعی و اینترنت نیز با پدیده شهروند-خبرنگار ها نمیگذارد کوچکترین خبری از دسترس مردم دور بماند.