فرزندان یزدگرد در چین
یزدگرد در ۶۳۸ میلادی گروهی را به رهبری یک مرزبان به چین فرستاد تا از آن امپراتوری کمک بگیرد. در میان این گروه دو پسر و سه دختر یزدگرد نیز بودند.
به گزارش افکارنیوز، یزدگرد سوم واپسین شاه ساسانی در ۶۳۲ میلادی تاجگذاری کرد. هنوز زمان درازی از فرمانروایی او بر ایرانشهر نگذشته بود که سپاهیان اعراب مسلمان به ایران حمله آوردند.
اعراب در جنگهای سرنوشتساز قادسیه(۶۳۶ میلادی) و نهاوند(۶۴۲ میلادی)، ساسانیان(۲۲۴ ۶۵۱ میلادی) را شکست دادند. پس از این رویدادها یزدگرد همانند داریوش سوم در برابر اسکندر، روی به خراسان نهاد. یزدگرد در ۶۳۸ میلادی گروهی را به رهبری یک مرزبان به چین فرستاد تا از آن امپراتوری کمک بگیرد. در میان این گروه دو پسر و سه دختر یزدگرد نیز بودند. در ۶۴۷ میلادی بار دیگر نمایندهای به نام الوپن(alopen) را که یک مسیحی بود رهسپار چین کرد، اما سفر این دو نماینده هیچ دستاوردی نداشت. تا آن که در ۶۵۱ میلادی سربازان ماهوی(ابو براز) مرزبان مرو، یزدگرد را در مرو کشته و جسد او را در رودخانه
انداختند. به همین دلیل تا سالها لقب «خدات کشان» بر بازماندگان ماهوی بر جا ماند.
چین
از دختران یزدگرد؛ ادرگ، شهربانو(یا شاهین) و مردآوند آگاهی درستی در دست نیست؛ به نظر میرسد تنها یکی از این دختران زنده ماند که با حمله اعراب به ناچار پنهان شد، درباره شهر بانو البته در برخی روایات اسلامی سخنی در مورد ازدواج او با حسین بن علی(ع) مطرح شده که موافقان و مخالفانی دارد، اما از پسران او؛ وهرام و پیروز آگاهیهایی بر جا مانده است.
پیروز(piru - szu) در ۶۵۸ میلادی از فغفور چین به نام کائو تسونگ(یکی از امپراتوران سلسله تانگ) کمک خواست، اما امپراتور به بهانه دوری راه از کمک به او خودداری کرد. تا آن که امپراتوری چین در ۶۵۸ میلادی ترکها را شکست داد و در ۶۶۱ میلادی فرمانروایی سرزمینی به نام تزی کیک به پایتختی تسیلینگ یا چیلینگ یا همان زرنگ را که در ناحیه سیستان بود به او سپرد. پیروز از ۶۵۸ تا ۶۶۳ در زرنگ اقامت داشت با حمله اعراب مسلمان سرانجام چارهای جز گریز نیافت و در ۶۷۵ میلادی به دربار چین بازگشت. در ۶۷۷ میلادی در شهر شینجان نیایشگاهی مسیحی به نام پارسی را ساخت که در ۸۴۴ میلادی که امپراتوری چین
همه نیایشگاهها را خراب کرد، این نیایشگاه نیز تخریب شد. پیروز در ۶۷۲ یا ۶۷۸ یا ۶۷۹ میلادی درگذشت. تندیس او در جلوی آرامگاه گازُنگ امپراتور چین است و در پشت آن این سنگنبشته وجود دارد: «پیروز شاه پارس(ایران)؛ ژنرال گارد جنگی راست و سپهبد پارس(ایران)».
نرسی(niniash) پسر پیروز در ۶۷۹ میلادی همراه گروهی سرباز برای آزاد ساختن ایرانشهر به غرب رفت و در تخارستان به مدت ۳۰ سال با اعراب جنگید. در ۶۸۷ میلادی در زمان عبدالملک مروان نیز کوششهایی کرد، اما نافرجام ماند. به این ترتیب در ۷۰۸ یا ۷۰۹ میلادی در زمان فرمانروایی چنلونگ به دربار چین بازگشت و لقب ژنرال گارد چپ را دریافت کرد و در همین سال درگذشت. تندیس او در همان جایی است که تندیس پدرش است.
پشنگ(pushan huo) پسر نرسی در ۷۲۲ میلادی خود را پادشاه ایران نامید و به نظر میرسد کوششهایی برای بازپسگیری ایران انجام داد. از او آگاهی بیشتری در دست نیست.
از وهرام(aluohan) پسر دیگر یزدگرد سوم نیز در کتابهای چینی نام برده شده است. او کوشید با امپراتوری بیزانس بر ضد اعراب همکاری کند. در چین ساختمانهای بسیار ساخت. فغفور چین او را در میان سالهای ۶۵۶ و ۶۶۰ میلادی به غرب فرستاد تا برای بازپسگیری ایران کوشش کند. از نتیجه کار وی در این زمینه آگاهی نداریم. او نیز لقب ژنرال گارد راست را یافت و در ۷۱۰ میلادی درگذشت. در بندهشن به بهرام ورجاوند که همان وهرام پسر یزدگرد باشد اشاره و این چامه درباره او سروده شده است:
کی باشد که پیکی آید از هندوستان
کی{literal}{{/ literal} گوید{literal}}{/ literal}: «آمد آن شه بهرام از دودمان کیان،
که{literal}{{/ literal} او را{literal}}{/ literal} است پیل هزار، برافراز سران{literal}{{/ literal} شان{literal}}{/ literal} هست پیلبان،
که آراسته درفش دارد به آئین خسروان ".
پیش لشکر برند به سپاهسالاران:
«مردی چیک باید کردن زرک ترجمان
که شود، بگوید به هندوان
که ما چه دیدیم از دشت تاژیکان.
با یکی گروه دین نزار کردند
و بکشتند شاهنشاه ما و هر که آزاده{literal}{{/ literal} بود{literal}}{/ literal} ایشان.
چون دیوان دین دارند، چون سگ خورند نان.
بستدند پادشائی را از خسروان
نه به هنر، نه به مردمی، بل به افسوس و ریشخند بستدند.
گیرند به ستم از مردمان
زن و خواستههای شیرین، باغ و بوستان.
جزیه بر نهادند، بخش کردند بر سران.
با ستم خواستند باج گران.
بنگر که چند بد افکند آن دروغ بدین جهان،
که نیست بدتر از وی اندر(؟) جهان.
از ما بیاید آن شه بهرام ورجاوند از دوده کیان
{literal}{{/ literal} تا{literal}}{/ literal} بیاوریم کین تاژیکان
چونان رستم{literal}{{/ literal} که{literal}}{/ literal} آورد کین سیاوشان.
مزگتها فرو هلیم، بنشانیم آتشان.
بتکدهها برکنیم و پاک کنیم از جهان،
تا شکسته شوند دروج زادگان از این جهان.
خسرو(juluo) فرزند وهرام در ۷۲۸ یا ۷۲۹ میلادی خود را پادشاه ایران خواند و با کمک ترکان به ایران حمله کرد ولی نتوانست اعراب را شکست دهد. در سال ۷۳۰ یا ۷۳۱ میلادی به پایتخت چین بازگشت. درباره واپسین بازمانده خاندان یزدگرد که نام او را نمیدانیم و شاید همان خسرو باشد تنها میدانیم که در ۷۳۲ میلادی یک کشیش نستوری به نام کیلی را به نمایندگی رهسپار دربار چین کرد.
منابع و مآخذ:
بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران(پاره نخست و پاره دوم)، چ ۵، تهران: انتشارات آگه، پاییز ۱۳۸۴.
پیرنیا، حسن و عباس اقبال آشتیانی، تاریخ ایران، چ ۲، تهران: انتشارات میلاد، ۱۳۸۵.
چوکسی، جمشید گرشاسب، ستیز و سازش: زرتشتیان مغلوب و مسلمانان غالب در جامعه ایران نخستین سدههای اسلامی، ترجمه نادر میرسعیدی، چ ۲، تهران: انتشارات ققنوس، ۱۳۸۲.
دریایی، تورج. سقوط ساسانیان: فاتحان خارجی، مقاومت داخلی و تصویر پایان جهان، ترجمه: منصوره اتحادیه و فرحناز امیرخانی، ویراستار روزبه زرینکوب، چ ۲، تهران: نشر تاریخ ایران، تابستان ۱۳۸۳.
دریایی، تورج، شاهنشاهی ساسانی، ترجمه مرتضی ثاقبفر، تهران: انتشارات ققنوس، ۱۳۸۳.
دریایی، تورج، «خاندان ساسان در تبعید»، بخارا، ش ۴۳، مرداد و شهریور ۸۴.
شهمردان، موبد رشید، تاریخ زرتشتیان پس از ساسانیان، تهران: راستی، ۱۳۶۰.
کریستین سن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، چ ۵، تهران: انتشارات صدای معاصر، ۱۳۸۵.
ـ هوار، کلمان، ایران و تمدن ایرانی، ترجمه حسن انوشه، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۳.