نوبل شیمی به کاشف شبه بلورها رسید
جایزه نوبل شیمی سال ۲۰۱۱ روز چهارشنبه به کاشف شبه کریستالها تعلق گرفت که در سال ۱۹۸۲ به طور بنیادین دیدگاه شیمیدانان را به ماده جامد تغییر داد.
برنده اين جايزه، دكتر دانيل شچمن، استاد موسسه فناوري حيفا، دانشيار آزمايشگاه AMES وزارت انرژي آمريكا و استاد علم مواد دانشگاه ايووا است.
به گزارش ایسنا، وی که متولد ۱۹۴۱ در تلآویو است، تحصیلات دکتری خود را در سال ۱۹۷۲ در موسسه فناوری تکنیون در حیفا به پایان برده و هماکنون استاد برجسته و صاحب کرسی فیلیپتوبیاس در این موسسه است.
آکادمی ملی سلطنتی علوم سوئد در بیانیه اعلام جایزه نوبل شیمی آورده است: در صبح روز هشت آوریل ۱۹۸۲ یک تصویر متضاد با قوانین طبیعت در میکروسکوپ الکترونی شچمان ظاهر شد. باورها در ماده جامد بر این بود که اتمها با طرحهای متقارن درون بلورها قرار گرفته و به طور دورهای تکرار شدهاند.
برای دانشمندان این تکرار برای ساخت یک بلور ضروری بود. برخلاف باورهای قبلی در مورد جمع شدن اتمها در داخل بلورها در طرحهای متقارن، شچمان نشان داد که اتمها در یک بلور میتوانند در طرحی جمع شوند که قابل تکرار نیست.
در ادامه این بیانیه آمده است: اکتشاف شچمان بسیار جنجالی بود. در زمان دفاع وی از یافتههای خود، از این دانشمند خواسته شد تا گروه تحقیقاتی خود را ترک کند. با این حال تلاش وی، دیگر دانشمندان را مجبور به تجدیدنظر در درک خود از ماهیت اولیه ماده کرد.
این شبهبلورها به دلیل ساختار اتمی منحصر به فردشان رسانای بدی برای حرارت و الکتریسیته بوده و سطوح غیر چسبناکی دارند. ویژگی های انتقال حرارت پایین این ماده میتواند آن را برای استفاده در مواد دمابرقی که حرارت را به برق تبدیل میکند، مفید فایده قرار دهد.
دیوید فیلیپس، رئیس انجمن سلطنتی شیمی نیز در پیام تبریکی اظهار کرد: شبه بلورها، جنبه جالبی از علم ماده و شیمیایی هستند، بلورهایی که تمام قوانین را برای خود بلورها نیز شکستهاند.
در یک بلور معمولی، توضیح محل قرار گرفتن اتمها بسیار ساده است چرا که آنها حالتی متقارن دارند، اما در شبه بلورها این تقارن شکسته شده و طرحهای منظم موجود در آنها هرگز تکرار نمیشوند.
این ماده در آلیاژها و پوششهای محافظ کاربرد زیادی دارد.
تصویر شچمان اما نشان داد که اتمها در بلور وی با طرحی چیده شده بودند که قابل تکرار نبود. وی برای ساخت شبه بلور ابتدا به سرد کردن سریع فلزات مذاب مانند آلومینیوم و منگنز با ریختن این ترکیب بر روی یک سطح سرد، پرداخت.
وی سپس در زیر میکروسکوپ با طرح منظمی روبرو شد که از تکرار برخوردار نبود.
دانشمندان برای شبه بلورهای شچمان توصیفی ارائه کردهاند که از ریاضی و هنر سرچشمه گرفته است: نسبت طلایی.
این عدد پیشتر نظر ریاضیدانان را در یونان باستان به خود جلب کرده بود، چرا که در هندسه نیز گاه و بیگاه استفاده میشد. برای مثال در شبه بلورها نسبت فواصل مختلف بین اتمها با معنای طلایی مرتبط است.
الگوهای شگفتانگیز شبهبلورها در کاشیکاریها و موزاییکهای دوره اسلامی از جمله در مسجد امام اصفهان نیز قابل مشاهده است.
در پی این کشف شچمان، دانشمندان به ساخت دیگر گونههای شبهبلور در آزمایشگاه دست زده و توانستند شبهبلورهای طبیعی را در نمونههای معدنی یک رود در روسیه شناسایی کنند.
يك شركت سوئدي نيز توانسته شبهبلورها را در شكل خاصي از فولاد شناسايي كند كه مانند محافظ از ماده حفاظت ميكند.