سه مقاله از نشست «اندیشه های راهبردی»
دکتر حدادعادل، دکتر میرمعزی و دکتر درخشان
افکارنیوز- نشست نخبگان و برجستگان علمی كشور برای بررسی انديشههای راهبردی حول موضوع الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت چهارشنبه شب در محضر آيتالله خامنهای برگزار شد. در این نشست كه بیش از چهار ساعت به طول انجامید، اساتید و صاحبنظران در این حوزه، به بیان نظرات خود پرداختند. آنچه میخوانید، مقالههای جناب آقای دكتر حدادعادل، حجتالاسلام و المسلمین سیدحسین میرمعزی و دكتر مسعود درخشان است كه در محضر رهبر انقلاب به ارائهی آن پرداختند.
مقاله دکتر حدادعادل در نشست «اندیشههای راهبردی»
تأمّلی در معنای الگوی اسلامی ایرانی توسعه
در حالی که همگان دم از «توسعه» میزنند و کشورها و جوامع را به «توسعهیافته» و «توسعهنیافته» و «در حال توسعه» تقسیم میکنند، اگر کسی سؤال کند که مقصود از «توسعه» چیست، بعید نیست که دیگران این سؤال را پرسشی از یک امر بدیهی و سؤالی نابهجا و تعجبآور تلقی کنند. سؤال دیگری که میتوان به سؤال قبلی افزود این است که آیا «توسعه» امری است مطلق و برای همه ملتها معنا و مفهومی یکسان دارد یا اینکه توسعه با اختلاف جهانبینیها و اعتقادات و فرهنگها مختلف میشود؟
اگر در کلّیترین تعریفی که میتوان از «توسعه» به دست داد آن را حرکتی آگاهانه و برنامهریزی شده در مقیاس ملّی، به سوی امور «مطلوب» یک ملت و یک کشور بدانیم، در آن صورت این سؤال پیش میآید که آیا «امور مطلوب» نزد همه ملّتها یک چیز است؟ آیا امور مطلوبِ مردمانی که جهان هستی را مخلوق خالقی حی و قیوم و سرمد و رحمان و رحیم میدانند و خود را مسافر راهی که مبدأ و مقصد آن با «اِنَّا لِلَّه وَ اِنَّا اِلَیهِ راجِعُون»(بقره: ۱۵۶) مشخّص شده، با امور مطلوبِ مردمی که میگویند «اِنَّ هِی اِلاَّ حَیاتُنَا الدُنیا نَموتُ و نَحیا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعوثینَ»(مومنون: ۳۷) یعنی
«ما را جز این زندگانی دنیوی(حیات دیگری) نیست؛ میمیریم و حیات مییابیم و هرگز برانگیخته نخواهیم شد» میتواند یکسان باشد؟
سعادت انسان بستگی به آن دارد که انسان را چه بدانیم. اگر معنای «انسان» در یک تمدنِ مبتنی بر مبنای الهی و معنوی با معنای «انسان» در یک تمدّن مبتنی بر مبانی مادّی و دنیوی فرق میکند، بیگمان «سعادت انسان» نیز در این دو تمدّن متفاوت خواهد بود و توسعه و الگوی توسعه نیز نمیتواند در آنها یکی و یکسان باشد.
هر جامعهای بسته به جهانبینی و فرهنگ خود، تعریفی از «سعادت» انسان دارد و توسعه، وقتی توسعه است که به «سعادت» انسان بینجامد. مسلّم است که میان تعریف «سعادت» انسان و تعریف خود «انسان» رابطهای وثیق در کار است. تفاوت در جهانبینی و اعتقادات و فرهنگ، به تفاوت در «اخلاق» میانجامد و تفاوت در «اخلاق» در تفاوت میان «سبک زندگی» هویدا میشود. فیالمثل، جامعهای که به حکم آموزههای اخلاقی خود، «قناعت» را یک ارزش و فضیلت میداند و حرص را ضدّ ارزش و رذیلت، نمیتواند الگوی توسعهای داشته باشد همسان با جامعهای که در آن «مصرف بیشتر» ارزش و اعتبار محسوب میشود.
تمدن اسلامی که با انقلاب اسلامی راه را برای حرکت به سوی آن گشودهایم، وقتی تمدنی اسلامی و مستقل خواهد بود که الگوی «اسلامی» و «مستقل» از الگوی توسعهٔ تمدّن غربی داشته باشد و الّا این تمدّن با همه داشتههای کهن و سنّتی خود و با همهٔ شعارها و شعائر خود، در بهترین فرض، در حکم «ماده» ای خواهد بود که تمدن غربی «صورت» خود را بر آن مادّه میپوشاند و آن را تابع خود میسازد.
برداشت غلط از توسعه
کسانی که معتقدند توسعه فقط یک مصداق و یک نوع و نمونه دارد و آن همان تحوّلی است که در دنیای غرب روی داده است، در حقیقت معتقدند که پیشرفت در تاریخ بشر تنها یک راه درست و یک صراط مستقیم داشته و دارد و آن راهی است که غربیان از رنسانس تا به امروز طی کردهاند و جز آن هر چه هست پیشرفت و توسعه محسوب نمیشود. این همان اعتقادی است که بسیاری از غربیان، بهویژه پوزیتیویستها، دارند و میگویند راهِ درستِ پیشرفت و یگانه راهِ پیشرفت، همان راهی است که تمّدن غرب طی کرده و جز آن هر چه هست یا بیراهه و کژراهه است و یا عقبماندگی در همین راه و مسیر که تمدّن غرب طی کرده است.
شک نیست که چنین فرضی نیاز به اثبات دارد. مادام که ثابت نشود راهی که غرب پیموده سرنوشت سرنوشت محتوم همهٔ ملتها و جوامع و تنها راه و بهترین راه تحوّل و پیشرفت است، نمیتوان و نباید توسعهٔ غربی را الگو قرار داد. اگر چنین کنیم کاری تقلیدی کردهایم نه تحقیقی.
در اینجا چند نکته شایسته توجّه وجود دارد. نخست اینکه مقصود از «اسلامی بودن» الگوی توسعه و مقصود از «ایرانی بودن» آن چیست؟ به عبارت دیگر وقتی گفته میشود «الگوی توسعهٔ اسلامی ایرانی»، اسلامی و ایرانی چه نسبتی با هم دارند؟
پاسخ اجمالی ما به این سؤال این است که در «اسلامی بودن» علیالأصول نظر به «آرمانها» داریم و در «ایرانی بودن» عمدتاً نظر به «واقعیتها»، «اسلامی بودنِ» الگوی توسعه، آن را به اصولی قرآنی و اسلامی مقید و مشروط میسازد. به بعضی از این اصول فهرستوار اشاره میکنیم: «هُوَ اَنشَاکمْ مِنَ الاَرضِ وَ اسْتَعْمَرَکمْ فیها…»(هود: ۶۱) «همو که از زمین پدید آوردتان و در آن شما را به آبادانی واداشت.» «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَه اللهِ اَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَیباتِ مِنَ الرّزْق…»(اعراف: ۳۲) «بگو چه کس زینت خدایی و روزیهای پاک را که خداوند برای بندگان خود پدید آورده
حرام کرده است؟»![]()
«اْعلَمُوا أَنَّمَا الْحیاه الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَه و تَفاخرٌ بَیْنَکمْ و تَکاثُرٌ فِی الْأموالِ والْأولادِ کمَثَلِ غَیثٍ أَعجَبَ الْکفارَ ثُمَّ یهیجُ فَتَراهُ مُصْفَرّاً ثُمَّ یکونُ حُطاماً…»(حدید: ۲۰) «آگاه باشید که زندگانی دنیا، بیگمان، بازی و سرگرمی و زیب و زیور است و فخرفروشی به یکدیگر و افزونطلبی در اموال و اولاد، چونان بارانی که(نخست) آنچه میرویاند برزیگران را به حیرت افکند، اما زان پس، آن همه پژمرده گردد و زردش بینی و سرانجام خُرد و ریزریز شود.»
«تِلْک الدّارُ الْاخِرهُ نَجْعَلُها لِلَّذینَ لا یریدُونَ عُلُوّاً فیالْاَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبه لِلْمتَّقینَ»(قصص: ۸۳) «آنک سرای آخرت؛ آن را مخصوص کسانی کردهایم که در زمین نه در پی برتریجویی باشند و نه تبهکاری؛ و فرجام کار از آنِ پرهیزگاران است.»
«وَ لَنْ یجْعَلَ اللهُ لِلْکافِرینَ عَلَی الْمُومِنینَ سبیلاً»(نساء: ۱۴۱) «و خدا هرگز کافران را بر مؤمنان تسلّطی نداده است.»
«وَ أعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ منْ قُوَّه…»(انفال: ۶۰) «در برابر آنان، هر چه در توان دارید، آماده سازید.» با اسلامی بودن، ما الگوی توسعه را به «احکام اسلامی» و «واجبات و محرمات» مقید میسازیم. با اسلامی بودن بر اصولی مانند «نفی استثمار و استعمار انسانهای دیگر» و «اصرار بر تأمین عدالت» و «نفی نگاه ابزاری و هوسبازانه به زن و تأکید بر تحکیم مبانی خانواده» و بسیاری از اصول و امور دیگر که جهان امروز بدانها سخت محتاج است پای میفشریم.
مراد از ایرانی بودن
اما مراد ما از «ایرانی بودن ِ» الگوی توسعه این است که الگوی توسعه با همهٔ آرمانها و اصول اسلامی خود باید «ایرانی» هم باشد، زیرا «ایران» ظرف این «توسعه» است و میان ظرف و مظروف باید تناسبی برقرار باشد.
توضیح این مطلب این است که ایران کشوری است با تاریخی کهن و فرهنگی غنی و متنوع، صاحب سرزمینی پهناور و با ذخائر طبیعی گوناگون، قرار گرفته در موقعیتی سیاسی جغرافیایی حسّاس در جهان، دارای جمعیتی جوان و با استعداد و مردمی نوعدوست و وطندوست و فداکار، با اقوام مختلف و خردهفرهنگهای گوناگون و اقیلم و محیط زیستی که باید دقیقاً در حفظ و سلامت آن کوشید.
اینها و بسیاری دیگر از اموری که به ایران تعلّق دارد همه و همه از اموری است که باید در الگوی توسعه در کنار وصف اسلامی بودن که به همهٔ ملل مسلمان تعلق دارد، مورد توجّه دقیق قرار گیرد. در ایرانی بودن الگوی توسعه ما به مزیتها و تنگناها و تهدیدها و فرصتها توجه خواهیم کرد و عامل زمان و شرایط امروز را در نظر خواهیم گرفت.
اما واقعیتهایی که در الگوی اسلامی ایرانی توسعه مییابد در نظر گرفته شود صرفاً به واقعیتهای ایران و ایران امروز محدود و منحصر نمیشود.
باید واقعیتهای جهان امروز را هم در نظر گرفت. جهانی که در آن سلطهگران خود را به انواع سلاحهای جنگی برای تسلط بر ملتهای ضعیف مجهّز کردهاند. ما نمیتوانیم ضعیف باشیم و نباید ضعیف بمانیم.
اگر از اصل اصیل قرآنی «وَ أعِدُّوا لَهُم ما اسْتَطَعّتُمْ مِنْ قُوَّه» که غیرت و حمیت ایرانی بودن نیز قویاً بر آن صحّه میگذارد غافل شویم و خود را برای دفاع از خود آماده نسازیم، مستکبران و سلطهگران ما را نابود خواهند کرد و دیگر ملت مستقلی باقی نخواهد ماند تا بخواهد بر پایهٔ فرهنگ و هویت ملّی خود برای خود الگوی مستقلّی اختیار کند. بدیهی است این واقعیت تلخ که بر ما تحمیل شده است میباید در طرّاحی الگوی توسعه مورد توجه قرار گیرد.
نکته دیگری که شایسته توجه است این است که وقتی اصطلاح «الگوی توسعه» به گوش میخورد صرفاً بهبود وضع مادّی و رفاه اجتماعی به معنای معمول کلمه در نظر مجسّم شود، بلکه توسعه باید توسعه در عبودیت خدا و توسعه در دینداری و اخلاق و توسعه در مهار نفسانیات و غرایز بهیمی و حیوانی نیز باشد.
استفاده از تجربه دیگران اعتقاد به الگوی اسلامی ایرانی توسعه، به معنای آن نیست که چشم بر تجربهٔ سایر ملّتها، هرچند در جهانبینی و فرهنگ با آنها اختلاف داشته باشیم، ببندیم و از راهحلهای عُقلایی و دستاوردهای علمی و فناوریهای نوین و تجربههای مدیریتی دیگران در حلّ مشکلات خود استفاده نکنیم.
استقلال در انتخاب الگو به معنای ستیزه با عقل و منطق و فطرت مشترک انسانی نیست. ما به همان اندازه که میباید به ضعفها و کجرویها و ناکامیهای دیگران توجه داشته باشیم باید به قوّتها و موفقیتهای آنها نیز توجه کنیم و البتّه در همه حال، معیار و ملاک ما تشخیص قوّت و ضعف دیگران، باید معیار و ملاک خودمان باشد.
ما معتقدیم دنیای دور از خدا و دنیای بدون دین، دنیایی تهی از اخلاق و عدالت خواهد بود. خدا که کانون جوشان همه خوبیها و ارزشهاست باید در زندگی فردی و اجتماعی ما حضور دائم داشته باشد؛ چنانکه خدا به پامبر خود میفرماید: «قُلْ اِنَّ صَلاتی وَ نُسُکی و مَحْیای وَ مَماتی لِلهِ رَبِّ الْعالَمینَ»(انعام: ۶۲) «بگو نمازم، عباداتم، زندگیام، مرگم،(همه) از آن خداوندی است که پروردگار جهانیان است.» و حافظ، که حافظ قرآن بوده، چه خوب گفته، آنجا که گفته است: آدمی در عالم خاکی نمیآید به دست عالمی دیگر بباید ساخت وز نو آدمی و کوتاه سخن این است که برای ساختن آدم نو عالم نو، ما
به الگویی نو در توسعه نیازمندیم.
…
مقاله حجتالاسلام و المسلمین سیدحسین میرمعزی در نشست «اندیشههای راهبردی»
مفهوم الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت
این مفهوم با تبیین چهار مطلب به خوبی روشن میشود: مفهوم پیشرفت، مفهوم الگو، وجه اسلامیت الگو و وجه ایرانیت آن.
پیشرفت در تعریفی عام عبارت است از فرآیند حرکت از وضعیت موجود به سمت وضعیت مطلوب. این تعریف در همه مکتبها با بینشها و ارزشهای متفاوت صحیح است و اختلاف مکاتب در چگونگی تحلیل وضعیت موجود یا تبیین وضعیت مطلوب یا راهبردهای تغییر ظاهر میشود.
الگو به مجموعه نظاممندی از مفاهیم، اصول موضوعه و قوانین اطلاق میشود که در یک ساختار منطقی برای توضیح و تفسیر یک سیستم از موجودات تکوینی، پدیدهها، روشها، فرآیندها، تئوریها و نظریات ارائه میگردد.
در یک تقسیمبندی کلی الگوها به دو دسته توصیفی و هنجاری تقسیم میشوند. الگوهای توصیفی به توصیف یک امر موجود میپردازند و الگوهای هنجاری آنچه که باید انجام شود را توضیح میدهند.
بر این اساس الگوی پیشرفت یک الگوی تئوری است؛ یعنی مجموعه نظاممندی از مفاهیم، اصول موضوعه، قوانین و راهبردها است که در ساختاری منطقی وضعیت موجود را تحلیل، وضعیت مطلوب را تبیین و راهبرد حرکت از وضعیت موجود به مطلوب را ارائه دهد. این الگو در بخش تحلیل وضعیت موجود یک الگوی توصیفی و در بخش ارائه وضعیت مطلوب و راهبردها یک الگوی هنجاری است.
الگوهای پیشرفت لااقل در یکی از این سه امر(تحلیل وضعیت موجود، تبیین وضعیت مطلوب، راهبردهای تغییر) با یکدیگر اختلاف دارند و یکی از مناشئ اصلی اختلاف نیز جهانبینی و ارزشهای حاکم بر این الگوها است. اگر الگو مبتنی بر جهانبینی و اخلاق و حقوق اسلامی باشد میتوان آن را به اسلامی بودن متصف کرد.
بنابراین، الگوی اسلامی پیشرفت الگویی است مبتنی بر مبانی معرفتشناختی و هستیشناختی اسلامی و در چارچوب حقوق و اخلاق اسلامی. این الگو ثابت و جهانشمول است و قابل تطبیق بر شرایط زمانی و مکانی گوناگون میباشد.
اتصاف الگوی اسلامی پیشرفت به ایرانی بودن به جهت تطبیق این الگو بر شرایط و ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ایران است. به همین جهت ممکن است این الگو برای سایر کشورهای اسلامی مناسب نباشد.
این بحث(وجه توصیف الگوی پیشرفت به اسلامی و ایرانی) با بحثثابت و متغیر در شریعت اسلامی ارتباط وثیقی دارد. بینشها و چارچوبهای اخلاقی و حقوقی اسلامی جزو ثابتات است. با این وجود این ثابتات قابل تطبیق بر شرایط مختلف است.
نتیجه آنکه: الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت به مجموعه نظاممندی از مفاهیم، اصول موضوعه، قوانین و راهبردها اطلاق میشود که در ساختاری منطقی و مبتنی بر مبانی معرفتشناختی و هستیشناختی اسلام و در چارچوب حقوق و اخلاق اسلامی به تحلیل وضعیت موجود ایران و تبیین وضعیت مطلوب آن و ارائه راهبردها برای تغییر وضعیت موجود میپردازد.
اسلامیسازی علوم انسانی و تأسیس علوم انسانی اسلامی
در یک نگاه کلان و با رَد عقائد پوزیتیویستها، علوم انسانی نیز سه وظیفه را بر عهده دارند:
۱. تبیین وضعیت مطلوب
۲. تحلیل وضعیت موجود
۳. ارائه راهبرد تغییر![]()
علوم انسانی در بخش اثباتی به وظیفه دوم و در بخش هنجاری یا دستوری به وظیفه اول و سوم میپردازند. علوم انسانی موجود این سه وظیفه را از طریق تئوریهایی انجام میدهند که غالباً مبتنی بر جهانبینی و ارزشهای غیراسلامی است.
اسلامیسازی علوم انسانی موجود به مفهوم تخلیه این تئوریها از بینشها و ارزشهای غیراسلامی و وارد کردن بینشها و ارزشهای اسلامی در آنها است. به عبارت دیگر در اسلامیسازی این علوم روشها، ابزارها و قالبهای تئوریهای مزبور حفظ میشود ولی محتوای آنها از مفاهیم و مبانی و احکام غیراسلامی پاکسازی شده و به دیل اسلامی جایگزین آن میگردد. مثال روشن این امر تئوریهای بانکداری است که با حذف قرض ربوی و بهره و ارائه جایگزین اسلامی، اسلامیزه میشود.
لازم به ذکر است تأسیس علوم انسانی اسلامی با اسلامیسازی علوم انسانی موجود متفاوت است. در تأسیس علوم انسانی اسلامی روشها و ابزارها و قالبهای تئوریهای علوم انسانی موجود نیز اسلامی میشود. به عبارت دیگر در تأسیس علوم انسانی اسلامی به دنبال تولید علومی هستیم که سه وظیفه فوق را مبتنی بر مبانی معرفتشناختی و هستیشناختی اسلامی و در چارچوب اخلاق و حقوق اسلامی انجام میدهند و محصور در چهارچوبها و روشها و ابزارهای علوم انسانی موجود نمیشویم.
با وجود این اختلاف بین اسلامیسازی علوم انسانی موجود و تأسیس علوم انسانی اسلامی، به نظر میرسد در مرحله عملی اولی مقدمه تحقق دومی است و اسلامیسازی علوم انسانی موجود معبری برای دستیابی به توانایی علمی جهت تأسیس علوم انسانی اسلامی است.
در ادامه برای جلوگیری از تطویل عبارتها اسلامیسازی را در مفهومی عام که شامل تأسیس نیز میشود به کار میبرم.
رابطه الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت با اسلامیسازی علوم انسانی
براساس آنچه گذشت، الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت محصول اسلامیسازی علوم انسانی است و اسلامیسازی این علوم مقدمه لازم تدوین این الگو است. در حقیقت علوم انسانی روشها و تئوریهای لازم برای تحلیل وضعیت موجود و تبیین وضعیت مطلوب و ارائه راهبردها را فراهم میکنند. لذا هرچه در اسلامیسازی علوم انسانی بیشتر پیش برویم میتوانیم وجه اسلامیت الگوی پیشرفت را بیشتر تعمیق نماییم. البته منظور، همه علوم انسانی نیست بلکه رشتههایی از علوم انسانی موردنظر است که با بحثپیشرفت در ابعاد فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و سایر ابعاد آن تناسب دارند.
از آنچه گذشت درمییابیم که راهبرد تدوین چنین الگویی با راهبرد اسلامیسازی علوم انسانی ارتباط وثیق دارد و این دو از یکدیگر قابل انفکاک نیستند.
راهبردهای تدوین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت
در ادامه با توجه به مطالب پیشین، سه راهبرد کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت جهت تدوین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت همراه با اسلامیسازی علوم انسانی را پیشنهاد میکنم. این سه راهبرد در طول هم هستند و نتیجه هر راهبرد یک الگوی پیشرفت است؛ با این تفاوت که وجه اسلامی الگویی که حاصل راهبرد میانمدن است بیشتر و عمیقتر از الگوی منتج از راهبرد کوتاه مدت، و وجه اسلامیت الگوی حاصل از راهبرد بلندمدت بیشتر و عمیقتر از الگوی منتج از راهبرد میانمدت است.
راهبرد کوتاه مدت: تجمیع ذخایر علمی موجود
بیش از سی سال از انقلاب شکوهمند اسلامی ایران میگذرد. دراین مدت گرچه فعالیت برنامهریزی شده و گستردهای برای اسلامیسازی علوم انسانی توسط نظام انجام نشده ولی اقدامات شایستهای توسط برخی مراجع و شخصیتهای علمی حوزه در این جهت انجام شده است. برخی دانشگاهها و مراکز پژوهشی تأسیس شدهاند که بیش از دو دهه به آموزش و پژوهش در موضوعات علوم انسانی اسلامی پرداختهاند. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، دانشگاه امام صادق(ع)، دانشگاه مفید، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، نمونههای بارز این حرکت آگاهانه است.
حاصل این تلاش تربیت نیروهای دارای فضل حوزوی و تحصیلات دانشگاهی در علوم انسانی است که توانایی پژوهش در جهت اسلامیسازی این علوم را دارند. همچنین در این مراکز، تحقیقات متعددی درباره فلسفه علوم انسانی و راههای اسلامیسازی علوم انسانی و موضوعات علوم انسانی اسلامی صورت گرفته است. در دو دهه اخیر، تنها در رشته اقتصاد اسلامی در قم بیش از صد کتاب و بیش از ۲۵۰ مقاله علمی در موضوعات نظامهای مالی اسلامی، توسعه اسلامی، نظام اقتصادی اسلام، سیاستهای اقتصادی با نگرش اسلامی، فقه الاقتصاد، اقتصاد در قرآن و سنت، اقتصاد خُرد اسلامی، اقتصاد کلان با رویکرد اسلامی و فلسفه
و روششناسی اقتصاد اسلامی منتشر شده است. در سایر رشتههای علوم انسانی نیز کمابیش چنین است.
در حال حاضر در حوزه علمیه ۱۱ انجمن علمی در رشتههای علوم انسانی فعالیت میکنند و بیش از ده انجمن نیز در حال تأسیس هستند. اعضای این انجمنها تحصیلکرده حوزه و دانشگاه و محققینی هستند که برخی از آنان دارای تألیفات شایسته در موضوع تخصص خود میباشند. در کوتاهمدت میتوان از ذخایر علمی که تا کنون در کشور فراهم گشته استفاده کرد و با تجمیع پژوهشگران و پژوهشهای آنان درزمینه علوم انسانی اسلامی به اسلامیسازی علوم انسانی به مفهوم پیش گفته و تدوین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت پرداخت. تدوین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت براساس ظرفیت علمی موجود در کوتاهمدت، تنها اقدام
عملی ممکن و لازم است. اما بسنده کردن به این الگو و عدم برنامهریزی میانمدت و بلندمدت برای دستیابی روشمند به الگوی کامل و خالص اسلامی ایرانی پیشرفت اشتباه است.
راهبرد میانمدت: تعریف و برگزاری دورههای دکترا و فوقدکترای پژوهشی
در راهبرد میانمدت برای تعمیق اسلامیسازی علوم انسانی موجود برنامهریزی میشود. در این راهبرد پس از آسیبشناسی پژوهشهای موجود و تشخیص موضوعاتی که پژوهش در آنها ضعیف یا نادر است، به تعریف و برگزاری دورههای دکترا و فوقدکترای پژوهشی در آن موضوعات خواهیم پرداخت. بدینترتیب به تدریج حجم پژوهش در موضوعات مزبور متراکم گشته و امکان تعمیق اسلامیسازی علوم انسانی از طریق بازسازی عمیقتر و گستردهتر تئوریهای علومانسانی موجود فراهم میشود.
براساس تئوریهای بازسازی شده وضعیت مطلوب ترسیم گشته، وضعیت موجود تحلیل و راهبردهای تغییر پیشنهاد میگردند. بدین ترتیب به الگویی از پیشرفت دست مییابیم که وجه اسلامیت آن قویتر و عمیقتر است، گرچه کامل نیست. در فرآیند تحقق این راهبرد ادبیات علمی مرتبط با الگوی پیشرفت اسلامی غنیتر گشته، نیروهایی که توانایی تولید نظریات و تئوریهای خالص اسلامی و اجرای آنها را دارند، تربیت شده و زمینههای لازم برای ایجاد رشتههای علوم انسانی اسلامی مرتبط با الگوی پیشرفت و نیز زمینههای لازم برای تدوین و اجرای الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت منتج از این راهبرد، بیش از پیش
فراهم میشود.
راهبرد بلندمدت: تشکیل گروههای پژوهشی فلسفه علوم انسانی اسلامی
در راهبرد بلندمدت برای تأسیس علوم انسانیِ اسلامی و تدوین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت براساس این علوم برنامهریزی میشود. در این راهبرد با شناسایی محققان کلیدی در هر رشته به تشکیل گروههای پژوهشی در فلسفه علم مضاف به هر یک از رشتههای علوم انسانی و در کنار آن تشکیل گروه پژوهشی فلسفه علم(که مرکب از برترین محققان هر رشته و برترین محققان فلسفه علم است) پرداخته و از طریق تحقیقات بینِ رشتهای روشمند و هماهنگ به پرسشهای اساسی فلسفه علم به صورت کلی و به صورت رشتهای جوابهای یکسان و مکتبگونه خواهیم داد. پس از آن قادر خواهیم بود علوم انسانی اسلامی را براساس
مبانی و ارزشهای اسلامی تأسیس نماییم.
بدینترتیب در طول برنامه بلندمدت به تعمیق وجه اسلامی تئوریها در علوم انسانی و به موازات آن تعمیق وجه اسلامیت الگوی ایرانی پیشرفت پرداخته و به تدریج به نتیجه مطلوب دست مییابیم. افزون بر این نیروهای علمی و اجرایی لازم برای تحقق الگوی اسلامی و ایرانی پیشرفت تربیت میشوند.
در پایان، ذکر این نکته لازم است که تدوین برنامههای کوتاهمدت و میانمدت و بلندمدت براساس این راهبردها و نیز اجرای آنها بدون مشارکت همه نیروهای نخبه علمی حوزوی و دانشگاهی به ویژه آنان که صلاحیتهای علمی حوزوی و دانشگاهی را درخود جمع نمودهاند، امکانپذیرنیست. لذا لازم است نهادی متکفل این امر شود که توانایی تجمیع همه ذخایر علمی مفید و تقسیم منطقی مسئولیتها را داشته باشد.
…
مقاله دکتر مسعود درخشان در نشست «اندیشههای راهبردی»
معضل دلباختگی
خداوند بزرگ را سپاسگذارم که این توفیق حاصل شد تا در محضر مبارک مقام معظم رهبری و در جمع استادان و صاحبنظران نکاتی را در خصوص الگوی توسعه اقتصادی اسلامی - ایرانی مطرح کنم. صحبت کردن دربارهی مسألهای با این اهمیت در فرصتی به این کوتاهی ضرورتاً ایجاب میکند که مطالب را فهرستوار عرض کنم، هر چند در مقالهای که تقدیم شده میتوان توضیحات بیشتری را ملاحظه کرد.
نخست فهرست مطالب را به استحضار میرسانم. بحثبنده محدود است به تعیین نقش دانشگاهها و حوزههای علمیه در الگوسازی توسعه اقتصادی اسلامی - ایرانی و نقش دولت در اجرایی کردن این الگوها که سه مسأله حائز اهمیت است:
نظریهپردازی در الگوهای توسعه اقتصادی اسلامی
نقد و تحلیل نظریات متعارف از موضع استقلال فکری
شناسایی ویژگیهای ایرانی در الگوی توسعه اقتصادی اسلامی
و سپس درباره نقش دولت و متولیان در سیاستهای کلان اقتصادی به این نکات اشاره خواهم کرد که باید تأکید بر جنبههای استراتژیک در تدوین برنامههای توسعه و نیز تأکید بر آیندهپژوهی در تدوین استراتژییهای بلندمدت، برای تحقق اهداف الگوی توسعه اسلامی ایرانی وجود داشته باشد.
الگوها مستقل از ارزشها نیستند
از بحثنقش دانشگاهها و حوزههای علمیه آغاز میکنم و از نظریهپردازی در الگوهای توسعه اقتصادی اسلامی که از وظایف دانشگاهها و حوزههای علمیه است. در این مورد بر سه محور تأکید دارم: اولاً اینکه نظریات و الگوهای توسعه اقتصادی در اقتصاد متعارف که درواقع همان اقتصاد سرمایهداری است، همه مبانی ایدئولوژیک دارد و مستقل از دیدگاههای ارزشی نیستند. از این رو این الگوها اسلامی و غیر اسلامی دارد. این حکم درباره الگوسازی و سیاستگذاری در همه شاخههای علوم انسانی صادق است. به عبارت دیگر، چون همه شاخههای علوم انسانی مبتنی بر مبانی ایدئولوژیک و دیدگاههای ارزشی
است، پس میتوان آنها را به دو دسته تقسیم کرد: آنها که مبانی الهی دارند و آنهایی که مبتنی بر مبانی مادی هستند.
نکته دوم اینکه برخلاف نظام سرمایهداری تنظیم امور اقتصادی مسلمین ضرورتاً بایستی مبتنی بر احکام و موازین الهی باشد و بالاخره اینکه اقتصاد اسلامی حاصل جمع اسلام و اقتصاد متعارف نیست، بلکه طرحریزی نظام اقتصادی مبتنی بر اصول، احکام و اخلاق اسلامی است.
معضل دلباختگی
در تحلیل و نقد نظریات متعارف اقتصادی از موضع استقلال فکری، مسأله اساسی ریشهیابی دلباختگی به نظریات و الگوهای رشد و توسعه در اقتصاد سرمایهداری است که متأسفانه هنوز در بسیاری از محافل علمی کشور ما و در سایر کشورهای اسلامی ملاحظه میشود. برای ریشهیابی این دلباختگی باید به دو مسأله توجه کرد: اول تبیین مبانی مادی این الگو هاست و سپس آشنا کردن دانشپژوهان اقتصادی با نقد این الگوها.
متأسفانه اقتصاد متعارف نگرشی تکبُعدی به پدیده چندبُعدی زندگی اقتصادی دارد؛ به این معنا که نظام اقتصادی را از نظام سیاسی و نظام فرهنگی جدا میکند و بدون توجه به تحولات تاریخی و رفتارهای اجتماعی سعی میکند با درک ویژگیهای رفتاری در آن نظام اقتصادیِ ساده شده، نظام اقتصادی را در عینیت مدیریت کند، غافل از اینکه نظام اقتصادی در عینیت یک پدیده چندبعدی است.
مسأله دیگر تهدید پیامدهای کاربرد این الگوها در تنظیم امور اقتصادی مسلمین است، با توجه به غیر اسلامی بودن مبانی آنها. این مطالعه از اهم واجبات است، بهخاطر اینکه اگر نظام اقتصادی ما جدا از احکام و موازین اسلامی توسعه پیدا کند، طبعاً با نظام سیاسی مبتنی بر حکومت اسلامی و با نظام فرهنگ و ارزشهای اسلامی در تعارض قرار خواهد گرفت.
دستیابی به استقلال فکری
بنابراین باید متدولوژی ما در الگوسازی چنان طراحی شود که سیاستگذاریهای اقتصادی را جدا از اقتضائات نظام سیاسی و این هر دو را جدا از نظام فرهنگی نبینیم. به عبارت دیگر، آنالیز ما باید مبتنی بر هماهنگی بین نظامهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی باشد و نتیجه میگیریم که تقویت دورههای دکتری اقتصاد در دانشگاهها و حوزههای علمیه و تمرکز بر نقد نظریات و الگوهای رایج باید به شدت تقویت شود و البته نقد در چهارچوب تئوریهای موجود کفایت نمیکند. این صرفاً شرط لازم است، شرط کافی، نقد از موضع استقلال فکری است. اما رسیدن به استقلال فکری جز از طریق تقید به اصول، احکام و اخلاق
اسلامی ممکن نیست؛ چراکه آزادی و استقلال اندیشه حاصل بندگی و تعبد است. به همین دلیل شرط لازم برای نقد کردن نظریات اقتصادی و سیاستگذاریهای اقتصادی از موضع استقلال فکری، ترویج فرهنگ اسلامی در دانشگاهها است.
هدف از انقلاب فرهنگی و پیوند حوزه و دانشگاه این بوده است که صاحبنظران علوم انسانی بتوانند از موضع استقلال فکری الگوسازی و سیاستگذاری کنند. البته بعد از انقلاب اسلامی پیشرفتهای بزرگی در این زمینه حاصل شده است، چندین مرکز علمی معتبر حوزوی و دانشگاهی تأسیس شدند که به لحاظ توجه به مبانی اسلامیِ الگوها، نظریات و سیاستگذاریهای اقتصادی در دنیا پیشرو بوده و هستند و با تقویت توان کارشناسی، إنشاءالله تعالی در آینده نزدیک، رهبری تفکر و نظریهپردازی در اقتصاد اسلامی را مبتنی بر احکام، اصول و موازین اسلامی برعهده خواهند داشت.
باورهای غلط در اقتصاد ما
و بالاخره شناسایی ویژگیهای ایرانی، سومین محور در الگوسازی توسعه است. مهمترین ویژگی در این مورد، نیم قرن وابستگی شدید اقتصاد ملی به درآمدهای نفتی است. نتیجه این امر شکلگیری فرهنگ ناسالمی در توسعه اقتصادی است که مجموعهای از باورهای نادرست را در توسعه اقتصادی به وجود آورده است. اجازه میخواهم به سه مورد اشاره کنم:![]()
باور بسیاری از دولتمردان و کارشناسان دولتی این است که توسعه اقتصادی همچون کالایی است که میتوان آن را با درآمدهای نفتی از بازارهای جهانی خریداری کرد، غافل از اینکه توسعه اقتصادی از مقولات درونزاست که در هماهنگی با نظام سیاسی و نظام فرهنگی و اجتماعی و در بستر تحولات تاریخی هر ملت شکل میگیرد و تکیه بر سرمایهگذاریهای خارجی یا انتقال دانش فنی یا نظایر آنها به عنوان ابزار رسیدن به توسعه اقتصادی، - به نظر من - بسیار سادهلوحانه است.
باور دوم باوری است که در خانوارها به وجود آمده و آن رشد فرهنگ رفاهزدگی است؛ به این معنا که دولت موظف است که درآمدهای نفتی را برای تأمین کالاها و خدمات مصرفی اختصاص دهد. و باور سوم در بسیاری از بنگاههای تولیدی است که همیشه باید همچون کودکانی در دامن دولت رشد کنند. دولت به تأمین ارز مورد نیاز بنگاهها برای واردات تجهیزات و کالاهای سرمایهای موظف است، یعنی بدون تزریق درآمدهای نفتی رشد صنعتی امکانپذیر نیست. اینها همه باورهای نادرستی است که نتیجهاش بزرگتر شدن دولت، رشد بخش خصوصی وابسته به دولت، شکاف طبقاتی و توسعه اقتصادی کاذب به صورت بزرگتر شدن
کلانشهرها و نظایر آن است.
ترویج تفکر استراتژیک
و بالاخره آخرین نکته، نقش دولت و متولیان سیاستهای کلان اقتصادی در اجرایی کردن الگوهای توسعه اقتصادی اسلامی - ایرانی است که فقط به سه مورد اشاره میکنم:
توسعه و ترویج تفکر استراتژیک در نظام تصمیمگیریهای اقتصادی با تأکید بر منافع ملی و منافع بین نسلی و توجه به تهدیدات و فرصتهای منطقهای و فرامنطقهای. متأسفانه برنامههای پنج ساله توسعه ما کاشف از این نیست که ما باید اقتصادی را مدیریت کنیم که از یک سو در معرض تنشها و تهدیدهای خارجی است و از سوی دیگر اسیر ساختارهای بیمارگونه اقتصاد داخلی که خود ناشی از چندین دهه وابستگی به درآمدهای نفتی است. بنابراین ساختار برنامههای پنج ساله ما باید تغییر کند و رنگ و بوی استراتژیک به خود بگیرد.
نکته دوم ضرورت آیندهپژوهی در تحولات اقتصاد منطقهای و جهانی و بهویژه تأکید بر تحولات بازارهای انرژی و تاثیر آن بر اقتصاد ملی است و این مسأله با توجه به ذخایر عظیم هیدروکربنی کشور و نقشی که کشور ما در آینده در بازارهای جهانی انرژی میتواند ایفا کند حائز اهمیت فراوان است.
و بالاخره آخرین نکته ضرورت تدوین استراتژی توسعه اقتصادی کشور و شناسایی قطبهای توسعه است، با توجه به سیر نزولی عرضه درآمدهای حاصل از نفت خام. از دیدگاه بنده این سیر نزولی به شرط ادامه وضع موجود و عدم برنامهریزیهای استراتژیک به زودی اتفاق خواهد افتاد.
منبع: پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار رهبر معظم انقلاب اسلامی