شعار مرگ بر آمریکا و تمایل به کالای آمریکایی
افکارنیوز: چرا رغبت به کالاهای خارجی هنوز وجود دارد؟
هومان دوراندیش: دکتر احمد موثقی استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و صاحب نظر در حوزه اقتصاد سیاسی است. او در این گفتگو دلایل اقبال ایرانیان به کالاهای آمریکایی را برمی شمارد. موثقی رواج جهانی سازی و از رونق افتادن سکه گفتمان ضد امپریالیستی را علل خارجی این امر می داند؛ عللی که تاثیرات خود را بر ذهینت مصرف کننده ایرانی نیز بر جای گذاشته است. وی همچنین معتقد است که افزایش ورود کالاهای امریکایی به ایران در سال های اخیر، دلایل سیاسی هم داشته و صرفاً برآمده از عقلانیت اقتصادی نبوده است.
***
بر اساس مشاهدات عینی و تحقیقات به عمل آمده، در شرایط کنونی مردم ایران تمایل زیادی به خرید محصولات خارجی دارند. شما علل این امر را چه می دانید؟
رفتار مصرف کننده به طور طبیعی عقلانی و معطوف به منافع خودش است. مصرف کننده به کیفیت و دوام محصول و قیمت آن اهمیت می دهد و بر همین اساس، اگر این فرض درست باشد که کالاهای مشابه داخلی به دلایل گوناگون، کیفیت خوبی ندارند، عجیب نیست که مصرف کننده ایرانی به تدریج به کالاهای خارجی متمایل شود.
به نظر شما الان عقلانیت اقتصادی دلیل اصلی اقبال به کالاهای آمریکایی است(دلیل اقتصادی) یا اینکه عنصری از غربگرایی نیز در شکل گیری چنین اقبالی موثر است(دلایل سیاسی و فرهنگی)؟
ما ابتدا باید آمار و ارقام دقیقی داشته باشیم که بگوییم گرایش به کالاهای آمریکایی در مصرف کننده ایرانی افزایش یافته است. اما با توجه به سابقه و کیفیت کالاهای آمریکایی، می توان پذیرفت که مردم ما با توجه به دلایل اقتصادی، عقلانی و شخصی، کالاهای آمریکایی را به سایر کالاها ترجیح می دهند. ضمن اینکه الان شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه ما نیز تحت تاثیر فرایند جهانی شدن عوض شده است. رسانه های جهانی و شبکه های ماهواره ای به هر حال در تغییر الگوهای مصرفی تاثیرگذارند. اقشار متوسط به بالای جامعه ایران که بیشتر در معرض این رسانه ها هستند و تجربه زندگی در خارج از کشور
را هم دارند، بر خلاف یکی دو دهه گذشته، از شعارها و احساسات ایدئولوژیک عبور کرده اند و الگوی مصرفی شان تغییر کرده و مصرف چنین محصولاتی را به نفع خودشان می بینند. اما اینکه این ها به دلایل سیاسی تمایل به خرید کالاهای آمریکایی دارند، مساله ای است که باید به صورت تجربی آزموده شود. من در این باره سخن دقیقی نمی توانم بگویم.
الان کالاهایی که محصولات شناخته شده و مشهور امریکایی هستند، وارد ایران می شوند و به رغم تقابل دولت های ایران و آمریکا، این کالاها از سوی مردم ایران خریده و مصرف می شود اما در دهه ۱۳۶۰ آثار تقابل سیاسی دو کشور در رفتار مصرف کننده ایرانی نیز مشهود بود. چرا پیوند اقتصاد و سیاست در رفتار مصرف کننده ایرانی از بین رفته است؟
تغییر در معیارهای ارزشی و فرهنگی و نیز جنبه های اقتصادی و فنی در این زمینه موثر بوده است. یعنی ارزش ها و ذهنیت ها با توجه به ارتباطات جهانی کنونی و نیز با توجه به اینکه شعارهای ایدئولوژیک و ضد آمریکایی دهه اول انقلاب، برتری خودشان را در مقام عمل بویژه در حوزه کار و تولید ثابت نکردند، زمینه روآوردن به محصولات آمریکایی و خارجی را فراهم ساختند. ضمن اینکه نباید فراموش کرد که تغییر نگرشهای ارزشی با ارتقاء روزافزون کیفیت محصولات غربی در قیاس با محصولات داخلی همراه بوده است و طبیعتاً این دو عامل موجب افزایش اقبال مصرف کننده ایرانی به کالاهای غربی و آمریکایی می شود.
به نظر شما جوان بودن جامعه ایران هم در این امر موثر بوده است؟
باید دید که ارزش های مقبول جوانان ما چقدر از ارزش های رسمی فاصله گرفته است. مسلماً عنصر جوانی در این جا تاثیرگذار است. زمینه اقبال نسل جوان به کالاهای غربی بسیار بیشتر از نسل پیشین است؛ بویژه که شهرنشینی نسل جوان و تحصیلات آن و دسترسی اش به وسایل ارتباط جهانی روز به روز در تزاید است. بنابراین نسل جوان این زمینه را دارد که به مراجعه ارزشی و الگوهای خارجی رو بیاورد. امروز امکان مطالعه و مقایسه خیلی بیشتر از گذشته است و نسل جوان هم بیش از سایر اقشار جامعه از چنین امکانی برخوردار است. امروزه جریان آزاد اطلاعات فراتر از کنترل دولت ها شده و نسل جوان هم وقتی که می بیند
کالاهای غربی جوابگوی نیازهایش است، طبیعتاً به این کالاها رو می آورد.
مطابق آمارهای موجود، صادرات کالاهای آمریکایی به ایران در سال ۲۰۰۱ بالغ بر ۸ میلیون دلار بوده و در سال ۲۰۰۸ به ۶۸۳ میلیون دلار رسیده است. آیا نمی توان گفت که رفتار مصرف کننده ایرانی درقبال کالاهای آمریکایی، در حال بازگشت به رفتار دهه ۱۳۵۰ است؟
بله، وقتی که بنیان های تولیدی داخلی به دلایل مختلف ضعیف است و کالاهای داخلی جوابگوی نیازها و انتظارات مصرف کننده ایرانی نیست، به طور طبیعی این تغییر رویکرد دیده می شود. در مورد محصولات آمریکایی باید این نکته را هم افزود که به دلیل بنیان های تولیدی و صنعتی قوی این کشور، با توجه به خلاء موجود در بنیان های تولیدی و صنعتی ایران، بعد از تجربه محصولات بازار مشترک و چینی، طبیعی است که گرایش به کالاهای آمریکایی که کیفیت بالاتری دارند. حتی دولت های گوناگون ما هم از باب پاسخ دادن به نیازهای مصرف کننده داخلی، به این سمت کشیده می شوند که به جای ورود باواسطه محصولات
آمریکایی، این محصولات را مستقیماً وارد کشور کنند. این امر همچنین می تواند در مسیر عادی سازی روابط دو کشور به کار آید و اگر چنین تمایلی در دولت وجود داشته باشد، ورود این کالاها می تواند چنین کارکردی را هم داشته باشد.
آیا ورود گسترده کالاهای آمریکایی به ایران در دو دوره ریاست جمهوری اخیر نشانه ای از تمایل دولت وی به برقرای رابطه با آمریکا است؟
به دلیل همان ضعف بنیان های تولیدی و ضعف عمومی در سیاست های داخلی و خارجی در این دوره، امتیازاتی داده می شود تا این ضعف های عمیق تر موقتاً جبران شود. این سمت گیری اساساً سمت گیری مستقل و مولدی نیست و حالتی عکس العملی دارد و با هدف خنثی کردن فشارهای خارجی شکل گرفته است.
یعنی گسترش بده بستان اقتصادی با آمریکا، انگیزه های سیاسی دارد؟
بله، انگیزه سیاسی دارد.
قبلاً در جامعه ما شعار «ایرانی، ایرانی بخر» رایج بود. انگار این شعار در حال حاضر نه با اقبال مردم مواجه است و نه با اقبال دولت. چه شد که این شعار از سکه افتاد؟
سئوال خوبی است. در بسیاری از کشورهای جهان، در مقاطعی، پاره ای جهت گیری های ضد امپریالیستی، چپگرایانه و ناسیونالیستی اقتصادی با هدف قطع وابستگی و تحقق استقلال و خودکفایی مطرح بوده است. در جامعه ما در دوران بعد از انقلاب هم چنین رویکردی وجود داشت. اما الان با توجه به روند جهانی شدن، الزام دولت ها و اقتصاد ها به پیوند با یکدیگر، تجارت آزاد و عضویت در سازمان تجارت جهانی، جریان قوی تری در برابر آن جریان ضد امپریالیستی و ناسیونالیستی شکل گرفته است. البته این جریان ها، هر دو، پاره ای جنبه های مثبت و منفی دارند. مثلاً خودکفایی و استقلال در برخی از حوزه ها درست است به شرط
اینکه مطلق مشود و موقت باشد و هدف آن تقویت بنیان تولید داخلی باشد. یعنی مانع از آن شود که بنیان های تولید داخلی با واردات بی رویه مضمحل نشود. اما با توجه به اینکه استراتژی های توسعه و سیاست های اقتصادی و ماهیت دولت در کشور ما به گونه ای در حال و هوای سیاسی، ایدئولوژیک، چپگرایانه و احساسی و شعاری نتوانست بنیان های تولید ملی و داخلی را تقویت کند، امروزه در برابر آن جریان، گفتمان غالب جهانی حتی در ذهنیت تصمیم گیران کشور ما رخنه کرده و در حال سیطره است. استدلال ها هم استدلا های لیبرال و آدام اسمیتی است. یعنی می گویند درست نیست که ما کالایی را که از خارج با هزینه ای کمتر
از تولید در داخل می توانیم وارد کنیم، در داخل کشور تولید کنیم. الان دنیا، دنیایی است که در آن فرایند جهانی شدن در حال وقوع است و نوعی تقسیم کار جهانی شکل گرفته است و ما باید کالاهایی از این دست را وارد کنیم. یعنی در برابر آن افراط پیشین، امروز شاهد این تفریط هستیم. این نگاه اشتباه است. وقتی که ما مواد خام و منابع طبیعی با ارزش افزوده پایین صادر می کنیم، این امر وابستگی ما را به اقتصاد بین الملل بیشتر می کند. اگر آن نگرش پیشین ایدئولوژیک بود، این هم ایدئولوژیک است. واردات گسترده برآمده از نوعی پوپولیسم اقتصادی است تا بتوانند بگویند ما قیمت ها را پایین اوردیم و کنترل
کردیم و به این ترتیب جوابگوی افکار عمومی باشند. در حالی که این روند بیش از پیش به بنیان های تولید ملی لطمه می زند.
در واقع شما می فرمایید تفوق جهانی شدن بر امپریالیسم ستیزی، در ایران هم به این شکل ظاهر شده است.
بله، درست است. می توان گفت که شعارهای چپ و ضدامپریالیستی در حوزه های سیاسی به شدت به ضرر اقتصاد است. این امر در همه جا عمومیت دارد و در ایران هم چنین است. الان ساختار نظام سیاسی و اقتصادی جهانی تغییر کرده است. اگر چه بعضی ها می گویند جهانی شدن یک پروژه است ولی جهانی شدن، به دلیل پیشرفت تکنولوژی، گسترش ارتباطات، گسترش فعالیت شرکت های فراملیتی و نیز ظهور قدرت های متعدد اقتصادی، جنبه های طبیعی هم دارد. با پایان جنگ سرد، فضای امنیتی جای خودش را به فضای اقتصادی - مالی داده است. الان بحثجنگ تجاری و جنگ پولی در دنیا مطرح است. بنابراین دنیا، دنیای اقتصاد و تولید و صنعت و
خدمات است و هر کشوری که در این زمینه ها موفق تر باشد، اوضاعش به سامان تر است.
در باب اقبال کنونی به کالاهای آمریکایی، آیا نمی توان به خاطره خوش ایرانیان از کالاهای آمریکایی اشاره کرد. خاطره هایی از کالاهایی مثل سیگار وینیستون، پپسی کولا، ماشین کادیلاک و شورلت و … هنوز هم در خاطر مصرف کننده ایرانی باقی است.
البته فاصله نسل ها زیاد شده است. اما آن نسلی که دهه ۱۳۵۰ را به یاد می آورد، ذهنیت مثبتی از کیفیت کالاهای آمریکایی در ایران دارد. ضمن اینکه در دهه ۱۳۵۰ کمپانی های آمریکایی صنایع مونتاژرا در ایران رواج داده بودند که بازار داخلی را هدف گرفته بود. یعنی حضور آن کالاها در ایران جنبه های منفی هم داشت. ولی از آنجایی که کالاهای آمریکایی کالاهایی با کیفیت بودند، مصرف کننده ایرانی خاطره خوبی از این کالاها دارد. این نسل الان وقتی که می بیند بین آن کالاها و کالاهای داخلی و چینی موجود در بازار چقدر تفاوت وجود دارد، مسلماً تمایل دارد که باز هم مصرف کننده کالاهای آمریکایی باشد.
در دوران بعد از انقلاب، چه در دولت هاشمی و چه در دولت احمدی نژاد ورود کالاهای امریکایی به ایران به نحو چشمگیری افزایش یافت. هاشمی و احمدی نژاد ظاهراً مدافع دو نوع سیاست خارجی متضاد بودند اما ظاهرا هر دو به تعامل اقتصادی با آمریکا علاقه چشمگیر از خود نشان دادند. چرا؟
با توجه به جایگاه تاثیرگذار ایالات متحده در نظام سیاسی و اقتصادی دنیا، در دوره بازسازی پس از جنگ، عقلانیت و تجربه عملی، دولت را به سوی نوعی عادی سازی روابط با آمریکا کشاند. تفاوت این دو دوره این است که دولت ایران در آن زمان از موضع قوی تر و مستقل تری روند عادی سازی روابط با آمریکا و اروپا و حتی جهان عرب را دنبال می کرد. یعنی دولت ایران از وضعیت سیاسی - ایدئولوژیک به وضعیت عقلانی - کارشناسی روی آورد. البته واردات بی رویه در هر دو دوره وجود داشته و آثار منفی خود را بر بنیان های تولید داخلی بر جای نهاده است اما شرایط ما در آن دوره بهتر بود و از موضع قوی تری وارد تعامل با
آمریکا و جهان غرب می شدیم. تجارت فی نفسه محل اشکال نیست ولی به شرط اینکه شما هم بنیان های تولیدی و کالاهایی با ارزش افزوده بالا برای صادرات داشته باشید. یعنی وارد بازی برد - برد بشوید؛ بازی ای که در آن هر دو طرف نفع ببرند. روابط اقتصادی متعادل برای رفع نیازهای متقابل برای صلح و امنیت جهانی هم مفید است. اما در این دوره ما از موضع ضعف سیاسی شدید وارد تعامل اقتصادی با آمریکا شده ایم. چنین رویکردی در شرایط اجماع جهانی علیه ایران می تواند به شدت آسیب رسان باشد؛ بویژه زمانی که چیزی برای صادرات نداریم. در این دوره سیاست هایی مقطعی و نوعی پوپولیسم اقتصادی برای پاسخ به شرایط
روز دنبال می شود که در نهایت به ضرر اقتصاد ایران است. این حکم صرفاً شامل واردات از آمریکا نمی شود بلکه واردات از سایر کشورهای جهان را هم در برمی گیرد. ما در تعالیم ائمه خودمان این دعا را داریم: اللهم اشغل الظالمین باالظالمین. اما ما الان به جای اینکه به گونه ای عمل کنیم که قطب های اقتصادی و سیاسی دنیا مشغول یکدیگر شوند، همه آنها را علیه خودمان به اجماع رسانده ایم. به هر حال سیاست کنونی در حوزه واردات کالاهای آمریکایی به تنهایی برای حل مسائل اساسی ایران با آمریکا و دنیای غرب و اقتصاد جهانی کفایت نمی کند.