شاه فراری، مردم خاموش، چماقداران پیروز
۲۸ مرداد قطعا برای ایرانیان یک روز فراموش نشدنی و سیاه است، چه اینکه در چنین روزی در سال ۱۳۳۲ دولت محمد مصدق سرنگون شد و محمدرضا پهلوی به قدرت بازگشت.
به گزارش افکارنیوز به نقل از ایسنا، نهضت ملي شدن صنعت نفت در ۲۸ مرداد ضربهاي سنگين خورد و به محاق رفت و سالهاي پس از آن به گفته برخي ناظران، جزو سياهترين سالهاي گذشته بر ايران بود؛ چراكه پس از آن آزاديهاي سياسي از بين رفت و پهلوي دوم عرصه را بر جريانهاي سياسي تنگتر كرد. ادبياتي مانند سلامت را نميخواهند پاسخ گفت... متعلق به اين دوره از تاريخ ايران است.
هنوز بین تاریخنگاران مناقشات پرهیجانی درباره چرایی عاقبت سیاه نهضت ملی شدن صنعت نفت وجود دارد و هریک از طرفین ماجرا طرف مقابل را به کمکاری، خیانت و عامل استعمار بودن متهم میکنند. در میان رهبران جنبش شاید بتوان دکتر محمد مصدق و آیتالله ابوالقاسم کاشانی را شاخصترینها نامید.
دکتر محمد مصدق که بود؟ آیتالله کاشانی که بود و چه نقشی در نهضت ملی شدن صنعت نفت داشت؟ نهضت ملی شدن صنعت نفت از کجا شروع شد و چگونه شد که شاه چنین در مقابل آن ایستاد؟ چگونه صنعت نفت ایران ملی شد و چرا جنبش ایرانیان برای رهایی از استبداد و استعمار باز هم سرکوب شد؟
دکتر محمد مصدق
آیا کودتای ۲۸ مرداد نقطه پایانی بر نهضت ملی شدن صنعت نفت بود؟
واقعیت این است که نهضتی که منجر به ملی شدن صنعت نفت در ایران شد، ادامه مشروطهای بود که ملت ایران از سالها قبل با کشوقوسهای فراوان به نتیجه رسانده بودند. به عبارتی نهضت ملی شدن صنعت نفت نهضتی علیه استبداد و استعمار بود که در ابتدا شکل پارلمانی داشت، اما با تشدید درگیریها، به تظاهراتهایی در حمایت از طرفین ماجرا منجر و در نهایت به کودتای استبداد به کمک استعمار ختم شد.
خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا) در این نوشتار میکوشد زندگی دو رهبر این جریان یعنی محمد مصدق و آیتالله کاشانی و نیز چگونگی در کنار هم قرار گرفتن آنها، روند روابطشان و در نهایت پایان تلخ این رابطه را روایت کند.
برکناری رضاشاه و فضایی برای سیاسیون باز شد
بعد از کنار رفتن رضاشاه، استبداد سنگین رضاخانی برای چند سال از کشور رخت بر بست. در این زمان بود که فعالیتهای سیاسی در کشورمان دوباره احیا شد و چهرههایی نظیر محمد مصدق و آیتالله کاشانی که به محاق رفته بودند، به عرصه بازگشتند.
پدر محمد مصدق، وزیر دفتر ناصرالدین شاه و مادرش از نوادگان عباس میرزا از رجال عصر قاجار بود. او در بهار ۱۲۶۱ هجری شمسی در محله سنگلج تهران متولد شد. در ده سالگی پدرش به رحمت خدا رفت و در سیزده سالگی بود که با ازدواج مادرش با میرزا فضلالله منشی مظفرالدین میرزا که در آن زمان ولیعهد بود، به تبریز رفت و کمی بیشتر از یک سال در تبریز بود که با قتل ناصرالدین شاه و به تخت نشستن مظفرالدین شاه به تهران بازگشت و با توجه به منشی شاه بودن ناپدریش، مصدق مستوفی ولایت خراسان شد. مستوفی به کسانی میگفتند که حساب درآمد و اخذ مالیات در هر ولایت را بر عهده داشتند.
آیتالله سیدابوالقاسم کاشانی
اما روایت رهبر دیگر جنبش مشروطه در نوجوانی طوری دیگر است. ابوالقاسم کاشانی متولد تهران و یک سال از مصدق بزرگتربود. او در شانزده سالگی به همراه پدر به نجف رفت و به دور از روزهای پرهیاهوی مشروطهخواهی ایرانیان در آنجا مشغول یادگیری درسهای حوزوی شد و البته با توجه به روحیه پرشوری که داشت سودای رویارویی با منافع استعمارگر پیر منطقه خاورمیانه یعنی انگلستان را در سر میپروراند.
اوجگیری فعالیتهای سیاسی مصدق و کاشانی
در سوی دیگر ماجرا با ورود ایران به ماجرای مشروطه، مصدق که در متن ماجرا بود، به مرور بیمیل به شغل مستوفیگری شد؛ چراکه هم میخواست پی تحصیلات خود برود و هم این شغل دیگر میان مردم اعتباری نداشت. مصدق از آنجا که جزو مستخدمان دولت بود، طبق قوانین آن زمان حق تحصیل نداشت پس او هم شغل خود را رها کرد و پس از مدتی خانهنشینی وقتی اولین مجلس مشروطه میخواست تشکیل شود تلاش کرد از اصفهان وارد مجلس شود که البته به دلیل نداشتن شرط سنی بیش از سی سال موفق نشد.
دقیقا زمانی که آیتالله کاشانی در نجف و عراق مبارزات خود را با سخنرانیها و خطابهها علیه انگلستان شروع کرده بود، مصدق در سال ۱۲۸۷ یعنی در ۲۶ سالگی برای ادامه تحصیل به مدرسه علوم سیاسی پاریس رفت. دو رهبر جنبش ملی شدن صنعت نفت که به باور بسیاری از تحلیلگران تاریخ خاورمیانه، زلزلهای در منطقه پدید آورد و بعدها ناصریسم مصر با الهام از آن شکل گرفت، هر دو در مسیری متفاوت به راه خود ادامه میدادند. مصدق پس از پایان تحصیلات در فرانسه به سوییس رفت و دکترای حقوق خود را با دفاع از پایان نامهای با مضمون «ارثدر احکام اسلامی» گرفت و در سال ۱۲۹۳ به تهران بازگشت.
در حالی که کاشانی قبل از سی سالگی ضمن سخنرانیهای پرشور علیه منافع انگلیس در عراق حتی لباس رزم بر تن کرد و در کوتالعماره با انگلیسیها جنگید، در این سوی ماجرا مصدق پس از بازگشت به تهران در وزارت مالیه مشغول به کار شد، اما پس از اختلافاتی که با وزیر مالیه پیدا کرد استعفا داد و به اروپا رفت. وی پس از مدتی به ایران بازگشت و تا سال ۱۲۹۹ والی استان فارس بود، اما پس از کودتای آن سال استعفا داد و طی مقالاتی به مخالفت با آن پرداخت. همین مساله موجب شد که از ترس جان خود به ایل بختیاری پناه ببرد. در همین سالها کاشانی نیز که انگلیس در عراق برای سرش جایزه تعیین کرده بود به
ایران فرار کرد و در ایران نیز به فعالیتهای ضدانگلیسی خود ادامه داد. او هم پس از مدتی به بهانه همکاری با آلمانها در دوران جنگ جهانی اول دستگیر شد و ۱۶ ماه به زندان رفت. به عبارت دیگر، در این دوره یکی از رهبران به ایل بختیاری پناه برده بود و یکی هم در زندان بود و کسی چه میدانست اینها به زودی در راس یک نهضت بزرگ در ایران در کنار هم قرار خواهند گرفت؟!
با سقوط دولت کودتا و به قدرت رسیدن قوامالسلطنه، مصدق برای وزارت مالیه معرفی شد. وی در دولت بعدی یعنی دولت مشیرالدوله والی آذربایجان شد، اما به دلیل سرپیچی قشون آذربایجان از فرامین او که تابع رضاخان میرپنج بودند، آذربایجان را رها کرد و به تهران بازگشت و وزیر امور خارجه شد و در آنجا بود که اولین مخالفت خود را با دولت انگلیس نشان داد و با درخواست دو میلیون لیرهای انگلیس برای تجهیز پلیس جنوب به شدت مخالفت کرد. با به قدرت رسیدن رضاخان، مصدق نیز از سمت خود کنارهگیری کرد و در دورههای پنجم و ششم مجلس شورای ملی از سوی مردم تهران نماینده شد و آنجا بود که با انقراض
پادشاهی قاجار مخالفت کرد؛ چراکه پیشبینی کرده بود که رضاخان استبداد ایجاد کند.
تفاوت دیدگاههای مبارزاتی مصدق و کاشانی
پر پیداست که روش فعالیتهای مصدق حرکت در چارچوب قانون و مبارزات پارلمانتاریستی بود، چه اینکه نحوه مواجههاش با قشون آذربایجان که فرامینش را عمل نکردند و بعدها هم تلاشش برای ورود به مجلس، موید این مساله است. این در حالی است که کاشانی در محدودههای مبارزات پارلمانی نمیگنجید، چنانچه سوابق مبارزاتش در عراق و ایران نشان میدهد که او اهل تظاهرات به راه انداختن و دادن بیانیههای آتشین بود و اتفاقا همین قابلیت وقتی در نهضت ملی شدن صنعت نفت در کنار فعالیتهای پارلمانی مصدق قرار گرفت نهضت را به خوبی پیش برد.
کاشانی در ابتدای به قدرت رسیدن رضاخان بر خلاف مصدق طرفدار انقراض قاجار بود و این موضع به نفع رضاخان تمام شد، هرچند که همزمان با تبعید مصدق، کاشانی نیز با محدودیتهایی مواجه شد و همانطور که گفتیم مدتی به زندان رفت.
البته مصدق نیز به احمدآباد تبعید شد و تا سال ۱۳۱۹ آنجا بود. با کنار رفتن رضاخان، مصدق هم به تهران بازگشت و در دوره چهاردهم مجلس باز هم نماینده شد و اینبار با قرارداد نفت شمال مخالفت کرد. در مجلس پانزدهم با مداخله قوامالسلطنه، مصدق از ورود به مجلس باز ماند، اما دست از مقابله با قراردادهای نفتی یکسویه دولتهای استعمارگر نکشید، در اینجا بود که کاشانی آرام آرام با مصدق و فعالیتهایش آشنا شد. البته فعالیتهای ضداسراییلی کاشانی موجب شد که حکومت وقت تحت فشار قدرتهای حامی اسراییل او را دستگیر و سپس به لبنان تبعید کنند. البته اتهام تلاش برای سوءقصد به جان اعلی
حضرت همایونی نیز از دیگر بهانههایی بود که در تبعید کاشانی نقش مهمی داشت. وقتی کاشانی به تهران بازگشت مورد استقبال مصدق و یارانش قرار گرفت و بدین ترتیب همگراییهای این دو آغاز شد.
نخست وزیری محمد مصدق و حمایتهای کاشانی
در مجلس شانزدهم که مصادف با نخستوزیری رزمآرا بود، مصدق باز هم به مجلس رفت و با تمدید قرارداد نفتی انگلستان با ایران مخالفت و آنقدر پافشاری کرد که دولت انگلیس ناکام ماند. این پیروزی حاصل تلاقی دو نوع مبارزه بود که همزمان انجام شد؛ یعنی مبارزات پارلمانتاریستی مصدق در کنار فعالیتهای عمومی کاشانی که موجب عمومی شدن اهداف مصدق شد. البته روند ماجرا به شکل دیگری نیز ادامه یافت و به عبارتی رزمآرا که در راس مقاومت در برابر اهداف مصدق و یارانش قرار داشت ترور شد و فردای ترور یعنی ۱۷ اسفند ۱۳۲۹ به دلیل این که بزرگترین مانع برداشته شده بود، نمایندگان طرح ملی شدن صنعت
نفت را در کمیسیون نفت به تصویب رساندند و ۲۷ اسفند مجلس شورای ملی آن را تصویب و در ۲۹ اسفند مجلس سنا رسما قانون ملی شدن صنعت نفت را به تصویب رساند.
شعبان جعفری در کنار محمدرضا پهلوی
با این زلزله عظیم و شوکآور، حسین علا که بعد از رزمآرا نخستوزیر شده بود، استعفا داد و راه برای نخست وزیری مصدق باز شد. با وجود اینکه علا خواستار نخستوزیری سیدضیاءالدین طباطبایی بود، اما جمال امامی نماینده طرفدار دربار به مصدق پیشنهاد نخست وزیری کرد و مصدق نیز پذیرفت و در ۱۵ اردیبهشت سال بعد با رای نمایندگان، مصدق نخستوزیر شد.
کاشانی بلافاصله با تبریک نخست وزیری مصدق او را " برادر لایق و دانا " ی خود توصیف کرد و یکی از دلایل نخستوزیری او را حاصل دعاها و التماسهای خود به خدا دانست. از این جا ماه عسل نهضت ملی شدن صنعت نفت شروع شد، هر چند که این شیرینی دیری نپایید.
مصدق به عنوان نخستوزیر ایران در ابتدا با شکایت انگلیس از دولت ایران به شورای ملل متحد مواجه بود و به همین دلیل به آمریکا رفت و آنجا در شورای ملل متحد طی تلاشی تحسینبرانگیز شکایت انگلستان از ایران را بلااثر کرد و حاصل این تلاشها آن شد که شورای ملل متحد شکایت انگلستان از ایران را از دستور کار خارج کرد. انگلیسیها بیکار ننشستند و اینبار به دادگاه لاهه شکایت بردند و مصدق نیز به دادگاه لاهه رفت و آنجا نیز شکایت انگلستان را به نفع ایران تمام کرد. شاید بتوان نقطه اوج فعالیتهای مصدق را همین فعالیتهای دیپلماتیک دانست.
بالا گرفتن اختلافات با دربار و عزل و نصب مجدد مصدق
با پایان یافتن مجلس شانزدهم، دربار تلاش کرد مخالفان مصدق و یاران خود را با تقلب و دخالتهای ارتش به مجلس بفرستد اما مصدق که تا حدودی با اقدامات دربار مقابله کرده بود، باز هم توانست از مجلس جدید رای اعتماد بگیرد. البته نمیتوان نقش آیتالله کاشانی را که در مجلس هفدهم رییس مجلس بود، در رای آوردن مصدق نادیده گرفت.
با وجود عبور مصدق از سد مجلس شورای ملی، مجلس سنا با دولت مصدق موافقت نکرد و در ابتدا تعلل ورزید و رای نداد و مصدق هم تهدید به استعفا کرد. اما شاه عقبنشینی کرد و با این عقبنشینی شاه، سنا نیز پا پس کشید. در این میان، شاه در حرکتی جدید خواستار برگزیدن وزیر جنگ توسط خود شد که مصدق با آن مخالفت کرد. مصدق در اعتراض به این مساله استعفا داد و شاه هم با قبول استعفا، " قوام " را مامور تشکیل کابینه کرد.
قوام که از اتحاد ملیها و مذهبیها عصبانی بود، طی بیانیهای نسبت به برآمدن «ارتجاع سیاه» هشدار داد و از شاه خواست که مجلس را منحل کند اما شاه موافقت نکرد. شاید علت مخالفت شاه با انحلال مجلس، ترس از عواقب آن بود؛ چنانچه میبینیم در روزهای بعد تظاهراتهای بزرگی در حمایت از مصدق ترتیب داده شد. بنابراین شاه وقتی از پس مصدق برنمیآمد، چطور میتوانست مجلس را منحل کند؟
خودروهای نظامی ارتش در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
بعد از اینکه مصدق استعفا داد و شاه هم قبول کرد، کاشانی که تا این جای کار پشت سر مصدق ایستاده بود، به شیوه خاص خود شاه را تهدید کرد. بدین ترتیب تظاهرات گستردهای در تهران و در حمایت از مصدق به راه افتاد تا شاه وادار به عقبنشینی شود. آیتالله کاشانی در روز ۳۰ تیر طی بیانیهای اعلام کرد که اگر لازم شود کفنپوش راه میافتد. او در پیامی گفت: «به اعلی حضرت بگویید اگر بیدرنگ دکتر مصدق بر سر کار بر نگردد شخصاً به خیابان خواهم رفت و دهانه تیز انقلاب را با جلوداری شخص خودم مستقیما متوجه دربار خواهم کرد».
بدین ترتیب، در ۳۰ تیر ۱۳۳۱ بازارهای تهران تعطیل و تظاهرات بزرگی در حمایت از مصدق برگزار شد و هرچند برخوردهایی از سوی نیروهای نظامی صورت گرفت اما شاه عقبنشینی و دوباره مصدق را برای تشکیل کابینه مامور کرد.
اتحاد میان دو جریان مذهبی و ملی که در روابط خوب کاشانی و مصدق جلوه داشت، رمز پیروزی نهضت بود. جالب است که حتی در شرایط بد اقتصادی دولت هم، مصدق و کاشانی با بیانیههایی از مردم خواستند اوراق قرضه دولت را خریداری و آن را یاری کنند اما از سی تیر به بعد به طرز عجیبی این رابطه رو به سیاهی گذاشت و گفته میشود کاشانی با عریضهها و توصیههای بیامان و زیاد خود مصدق را کلافه کرده بود و از سوی دیگر یکدندگی گاه و بیگاه مصدق بر نظرات خود، کاشانی را ترسانده بود و از سویی نیز طرفداران هر یک سعی در برجستهسازی ایرادهای طرف مقابل داشتند. البته برخی مورخان میگویند اصلاحاتی
که مصدق در اداره کشور و مالیاتها یا حتی انتصابها داشت بخشهای سنتی و مذهبی حامیان خود را آزرده کرده بود. به عنوان مثال استفاده از اشخاصی ضدمذهبی در برخی مسئولیتها برخی یاران مصدق را رنجانده بود.
بروز تدریجی اختلافات میان مصدق و کاشانی
حال به هر دلیلی که باشد، کاشانی و طیفهای سنتی و مذهبی نهضت به تدریج از میزان حمایت خود از مصدق کاستند؛ البته برخی این رفتار کاشانی را که نماد بخشهای مذهبی و سنتی نهضت بود، به انزوا تعبیر کردهاند و اینکه کاشانی با دیدن «بیمهری» از سوی مصدق منزوی شد. در ماجرای قتل " افشارطوس " بازوی نظامی مصدق و نیروی وفادار او در ارتش هم دو طرف ماجرا حرفهای ضد و نقیضی مطرح میکنند؛ یکی میگوید کاشانی، زاهدی از متهمان قتل افشارطوس را پناه داد و دیگری میگوید کاشانی برای جلوگیری از ادامه توطئههای زاهدی او را در مجلس به کنترل خود در آورد. آنچه مسلم است اینکه در مقطعی،
مصدق درخواست افزایش اختیاراتش را داد و کاشانی نیز در برابر او ایستاد و حتی بیانیه تندی علیه مصدق صادر کرد. در مقابل نیز مصدق مجلس هفدهم را منحل کرد که اقدامی سوال برانگیز است؛ چه اینکه شاید اگر مجلس بر سر کار بود، شاهد کودتای ۲۸ مرداد نبودیم.
ماجرای انحلال مجلس هفدهم مفصل و طولانی است اما به هر حال پافشاری مجلس بر نقاط اختلاف خود با دولت و مقابله مصدق در برابر آنها عملا این دو را در مقابل هم قرار داد و در نهایت مجلس از سوی مصدق منحل شد و شاه نیز اجازه تشکیل مجلس جدید را نداد و این وضعیتی بسیار مناسب برای کودتایی بود که انجام شد.
در غوغای آن روزها که اختلاف رهبران نهضت بالا گرفته بود، دربار آتشبیار معرکه شد و بیکار ننشست و در اسفند ۳۱ آنطور که برخی تاریخنگاران میگویند، شاه نقشه قتل مصدق را کشید که البته ناکام ماند و بعد از آن مصدق هیچگاه با شاه ملاقات نکرد و رابطه آنها نیز به هم خورد؛ البته شرایط بد اقتصادی و درگیریهای داخلی رهبران جنبش هم توان جنبش را فرسود تا جایی که رهبران جنبش در ماههای منتهی به کودتای ۲۸ مرداد، مستقیما به بدگویی از یکدیگر میپرداختند.
بروز زمینههای مساعد برای کودتا
به نظر میرسد در ماههای پایانی، مصدق میخواست ضعف خود در توان بسیجسازی مردم را که در سایه اختلافش با کاشانی ایجاد شده بود، با تشکیلات حزب توده پر کند؛ چه اینکه گفته میشود در تظاهراتهای حمایت از مصدق در ماههای آخر، حزب توده نقش اساسی بر عهده داشت. این مساله موجب شد که آمریکاییها نسبت به مصدق بدبین شوند.
برخی مورخان از نزدیکی کاشانی با دربار نیز سخن گفتهاند و اینکه حتی در برخی محافل، از شاه تعریف کرده است یا اینکه در مجلس به " فضلالله زاهدی " یکی از متهمان اصلی پرونده قتل افشارطوس پناه داد. در مقابل نیز برخی میگویند کاشانی تا پایان نیز به مصدق توصیههایی برای مقابله با توطئههای دربار کرده بود، ولی با بیتوجهی او مواجه شد. به هر حال رابطه کاشانی و مصدق در بدترین وضعیت خود قرار گرفته بود و این به مفهوم از دست رفتن پشتوانه نهضت بود. به همین دلیل بود که مردمی که حامی مصدق و کاشانی بودند سردرگم و پس از آن ساکت شدند و زمینهها برای کودتای ۲۸ مرداد بیش از پیش
فراهم شد.
مصدق با استعمار انگلیس در افتاد، اما چرا آمریکا نقش بسزایی در سرنگونی دولت مصدق داشت؟ همانطور که اشاره شد، علت این مساله را میتوان در نزدیکی مصدق به حزب توده و احساس خطر آمریکاییها نسبت به غلتیدن ایران به دامان بلوک شرق دانست. عامل دیگری نیز مصدق را در ماههای پایانی تنها گذاشت و آن، ترس برخی سیاستمداران از تصور اقتدارجویی مصدق بود یعنی همان تصوری که کاشانی نیز آن را تقویت میکرد؛ علت این مساله هم، تجربه هولناک قدرت گرفتن رضاخان و به محاق بردن آخرین شاه قاجار بود که جامعه ایران را از قدرت دادن به زیردستان شاه ترسانده بود.
دو سرباز ارتش در حال شلیک به خانه مصدق
به عبارت دیگر آنها میترسیدند مصدق با افزودن بر قدرت خود، راه را برای دیکتاتوری هموار کند؛ هرچند معلوم نیست که این تصور چقدر با واقعیت تطابق داشت؟ به هر حال این تصور، مصدق را تنها و تنهاتر کرد تا جایی که تلاشش برای محاکمه و دستگیری عوامل قتل افشارطوس که وفادارترین و قدرتمندترین یار ارتشیاش بود با مقاومت یاران سابقش، که کاشانی در راس آنها قرار داشت، ناکام ماند. منتقدان مصدق نیز میگویند مقصر اصلی این وضعیت، خود مصدق بود که کوچکترین انعطافی در تصمیمگیریهایش نداشت و به اصطلاح یکدنده بود، اما به هر حال مقصر هر کسی که باشد حاصل این وضعیت، وخیم شدن اوضاع جنبشی
بود که مردم ایران برای مقابله با استعمار و استبداد به راه انداخته بودند؛ مسالهای که طرفین ماجرا در منازعات خود شاید به آن کمترین توجه را کردند.
کودتا پشت کودتا
برخی مورخان میگویند مصدق میخواست فضلالله زاهدی را که متهم به قتل افشارطوس بود بازداشت کند، اما او در مجلس پناه داده شد و " مظفر بقایی " از دیگران متهمان پرونده با نفوذ یاران قدیمی مصدق هرگز دستگیر نشد. از میان برداشته شدن افشارطوس در اردیبهشت ۱۳۳۲ نشان از توطئهای بزرگ داشت اما گویا دیگر کاری از دست مصدق برنمیآمد و شاید یاران سابق نیز دیگر برایشان مهم نبود که چه سرنوشتی در انتظار نهضت خواهد بود؛ هرچند برخی مورخان میگویند کاشانی بعد از کودتای ناموفق ۲۵ مرداد به مصدق نسبت به توطئهای دیگر هشدار داده بود اما مصدق به آن توجه لازم را نکرد.
در مرداد ۱۳۳۲ با هماهنگیهایی که گفته میشود میان دربار، سفارتخانههای انگلستان و آمریکا و ارتشیان مخالف مصدق انجام شد، کودتایی شکل گرفت، به این ترتیب که " سرلشکر نصیری " در نیمه شب ۲۵ مرداد با تجهیزات نظامی نظیر تانک فرمان عزل مصدق را به در خانه او برد و مصدق هم با دریافت این حکم، ابتدا خود نصیری را بازداشت کرد و سپس دستور بازداشت تعداد دیگری از افسران دخیل در این اقدام را داد. مصدق ظاهرا پیشتر از وقوع این کودتا، از طریق " سرهنگ مبشری " دبیر سازمان نظامی حزب توده اطلاع کسب کرده و خود را آماده برخورد با آن کرده بود.
شاه وقتی از این ماجرا مطلع شد، با فرار به رامسر از آنجا ایران را ترک کرد و به نوعی کودتا نافرجام ماند. مصدق اینجا بود که مجلس را هم منحل کرد؛ مجلسی که سرلشکر زاهدی در آن به تحصن نشسته بود. قرار بود با دستگیری مصدق در نیمه شب ۲۵ مرداد فردا صبح مردم از طریق رسانهها در حالی عزل مصدق را بشنوند که ارتش و چماقداران، شهر را در فضای امنیتی و کنترلشده نگه داشتهاند.
شهر در دست چماقداران
خروج دکتر مصدق از منزل به وسیله نردبان
اما در ۲۸ مرداد، کودتا شکل دیگری به خود گرفت و آن طور که گفته میشود، از ابتدای صبح تعدادی از چماقداران تحت عنوان طرفداران شاه با تظاهرات و دادن شعارهایی، به مناطق مرکزی شهر سرازیر شدند و با توجه به فضای ایجاد شده، عدهای از مردم نیز با آنها همراه شدند و برخی نظامیان نیز با سازوبرگ به آنها پیوستند. به نظر میرسد این اقدام با برنامهریزی انجام شده بود اما یکی از نکات عجیب ماجرا، سکوت حامیان مصدق در تمام سطوح اعم از نظامیان، سیاسیون و مردم است.
طبق آنچه تاریخ میگوید، برخوردهای خیلی کمی در روز کودتا میان حامیان مصدق و کودتاچیان به وقوع پیوست، دفتر حزب توده نیز از حمله چماقداران در امان نماند و بعد هم ساختمان رادیو به دست مخالفان افتاد و پس از آن نیز نوبت به خانه مصدق رسید. هرچند تعدادی از نظامیان حاضر در آنجا با کودتاچیان مقابله کردند، اما همه این مقاومتها تا ساعات پایانی روز در هم شکسته شد و مصدق که خانهاش به غارت رفته بود، گریخت و فردای آن روز خود را به سرلشگر زاهدی تسلیم کرد.
اين، پايان ماجراي غمانگيز نهضت ملي شدن صنعت نفت است. اين ماجراي عبرتانگيزي است و به نظر ميرسد باز هم بايد از تاريخ پرسيد كه چرا مصدق در روز كودتا تنها ماند؟ چرا كاشاني ديگر از او حمايت نكرد و نهضتي كه با تلاشهاي فراوان به پيروزيهاي بزرگي رسيده بود، با يك كودتاي ساده و توسط عدهاي اراذل و اوباش در معركهاي خالي از مردمي كه تا چندي قبل از آن شعار "يا مرگ يا مصدق" ميدادند، به پيروزي رسيد.