رهبر معظم انقلاب در محفل سالانه انس با قرآن کریم که همه ساله در طلیعه ماه مبارک رمضان برگزار میشود، انگشتری در دست داشتند که روی آن نوشته شده بود «إِنَّ مَعِیَ رَبّی».این عبارت، بخشی از آیه ۶۲ سوره مبارکه شعرا است که به ماجرای مقابله حضرت موسی(ع) با فرعون بازمیگردد که در ادامه به بررسی این آیه میپردازیم.
آیه ۶۲ سوره شعرا در دل یکی از پرالتهابترین صحنههای تاریخ انبیا نازل شده است، جایی که همه محاسبات مادی از شکست حکایت میکند اما پیامبر الهی از افقی دیگر سخن میگوید.
خداوند در سوره شعرا، آیه ۶۲ از زبان حضرت موسی میفرماید که «کَلّا إِنَّ مَعِیَ رَبّی سَیَهدین»، هرگز چنین نیست، پروردگارم با من است و به زودی مرا هدایت خواهد کرد.
این جمله کوتاه، در تفسیر المیزان، به مثابه اعلام موضع توحیدی در اوج بحران معرفی شده است.
تقابل ناامیدی قوم و یقین موسی به خدا
ماجرا مربوط به تعقیب بنیاسرائیل از سوی فرعون است. پس از آنکه حضرت موسی مأمور میشود قوم خود را شبانه از مصر خارج کند، خبر به فرعون میرسد و او با تمام توان نظامی خود به تعقیب آنان میپردازد. هنگامی که دو گروه یکدیگر را میبینند، یاران موسی میگویند که «إِنّا لَمُدرَکون»، ما قطعاً گرفتار خواهیم شد. پیش رو دریاست و پشت سر
سپاه مسلح فرعون، هیچ راه نجاتی وجود ندارد.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل این آیات توضیح میدهد که سخن بنیاسرائیل ناشی از نگاه صرفاً حسی و مادی به صحنه بود. آنان اسباب ظاهری را میدیدند و بر همان اساس داوری میکردند. اما پاسخ حضرت موسی با کلمه «کلا» آغاز میشود، واژهای برای رد قاطع این تحلیل. در نگاه توحیدی بنبست مطلق وجود ندارد، زیرا اراده الهی فراتر از محاسبات عادی است.
معیت الهی یعنی یاری ویژه خدا
در تفسیر المیزان تأکید میشود که «إِنَّ مَعِیَ رَبّی» بیانگر معیت خاص الهی است، نه صرف حضور عمومی خداوند که شامل همه موجودات میشود، بلکه همراهی ویژهای که نصرت و هدایت را در پی دارد. این معیت، ثمره ایمان و رسالت است. موسی از موقعیت دشوار آگاه است، اما اعتماد او به وعده الهی، ترس را از دلش میزداید.علامه توضیح میدهد که «سیهدین» اشاره به هدایت عملی و راهگشایی عینی دارد، یعنی خداوند راه خروج از این بنبست را نشان خواهد داد. هنوز دریا شکافته نشده، هنوز معجزه رخ نداده، اما یقین پیامبر پیشاپیش بر تحقق آن گواهی میدهد. این یقین، محصول شناخت وعدههای الهی و تجربههای پیشین از نصرت خداست.
تقابل منطق قدرت مادی و منطق قدرت ایمان
در این صحنه، دو منطق روبهروی هم قرار میگیرد، یعنی منطق فرعون که بر کثرت نیرو و ساز و برگ نظامی تکیه دارد و منطق موسی که بر معیت الهی استوار است. فرعون با غرور میپندارد که با بسیج لشکر، کار را تمام کرده است. بنیاسرائیل نیز برای لحظهای در چارچوب همین منطق میاندیشند. اما موسی معیار را تغییر میدهد.
المیزان نشان میدهد که قرآن با نقل این گفتوگو، در پی تربیت جامعه مؤمنان است تا در شرایط فشار و تهدید، از تحلیلهای صرفاً مادی فراتر روند. دریا که نماد بنبست است، به فرمان الهی شکافته میشود و همان آب، که راه گریز را بسته بود، وسیله نجات میشود. در مقابل، همان دریا لشکر فرعون را در خود فرو میبرد.
بازخوانی آیه در شرایط امروز دنیا و تهدیدات آمریکا
این آیه صرفاً روایت تاریخی نیست، بلکه الگویی برای همه دورانهاست. امروز نیز در فضای بینالمللی، گاه تهدیدها و فشارهای سیاسی و نظامی چنان تصویر میشود که گویی راهی جز تسلیم وجود ندارد. آمریکا با تکیه بر توان نظامی گسترده و سلاحهای پیشرفته خود، در معادلات جهانی نقشآفرینی میکند و بارها ایران را تهدید کرده است. منطق این قدرت، همان منطق فرعونی است، اتکا به ابزار و محاسبه صرف مادی.در مقابل، رویکردی که بر ایمان و اتکال به خدا استوار است، از سنخ همان جمله قرآنی است: «إِنَّ مَعِیَ رَبّی». این به معنای نادیده گرفتن توان و برنامهریزی نیست، همانگونه که موسی نیز مأمور به حرکت و اقدام بود. اما تفاوت در تکیهگاه نهایی است. در نگاه توحیدی، قدرت حقیقی از آن خداست و ابزارهای مادی تنها زمانی اثر میکنند که در چارچوب اراده او باشند.
معیت الهی به معنی انفعال نیست
تفسیر المیزان نشان میدهد که ایمان به معیت الهی، به معنای انفعال و دست روی دست گذاشتن نیست. موسی قوم خود را حرکت میدهد، تا کنار دریا میآورد و در لحظه فرمان الهی، عصا را به دریا میزند. پس یقین قلبی با اقدام عملی همراه است. «سیهدین» یعنی خدا راه را نشان میدهد، اما گام برداشتن با انسان است.
در شرایط کنونی نیز اگر جامعهای ضمن برخورداری از توان دفاعی و انسجام داخلی، امید اصلی خود را به نصرت الهی بدوزد، از فضای رعب و ناامیدی عبور خواهد کرد. تجربههای تاریخی نشان داده که بسیاری از تهدیدهای بزرگ، با ایستادگی و اعتماد به وعده الهی، به فرصت تبدیل شدهاند.
در این جهان بن بست وجود ندارد
آیه ۶۲ سوره شعرا، خلاصهای از یک جهانبینی است، جهانی که در آن بنبست نهایی وجود ندارد و قدرتهای به ظاهر شکستناپذیر، در برابر اراده الهی فرو میریزند. تفسیر المیزان این آیه را درس اعتماد، آرامش و یقین در میانه بحران میداند.در هر زمان که سپاه تهدید در پشت سر و دریای مشکلات در پیش رو باشد، این جمله میتواند قطبنمای دلهای مؤمن باشد که پروردگارم با من است و مرا هدایت خواهد کرد. چنین نگاهی، ترس را به آرامش و اضطراب را به امید تبدیل میکند، امیدی که نه بر توهم، بلکه بر وعده الهی استوار است.
