اهداف و اصول استراتژی جنبش عدم تعهد
جنبش عدم تعهد از بلگراد تا تهران
بر اساس اعلام مقامات برگزار کننده اجلاس جنبش عدم تعهد در تهران تا کنون ۵۱ کشور اعلام آمادگی کرده اند که در سطح سران در شانزدهمین اجلاس عدم تعهد شرکت کنند
به گزارش افکارنیوز به نقل از صراط، پس از پایان جنگ جهانی دوم، بسیاری از كشورهای جهان در برابر این پرسش قرار گرفتند كه با وجود آن كه در آغاز، ادامه و پایان جنگ تمایلی یا نقشی آگاهانه نداشتهاند، علت تحمیل آن همه تلفات و خسارات سنگین بر آنها چه بوده است؟ برخی از كشورها، پاسخ این پرسش را در وابستگی و انقیاد نظامی خواسته یا ناخواسته به سردمداران جنگ چه در جبهه دول محور و چه در جبهه متفقین یافتند و آنان كه طعم تلخ دو جنگ جهانی را بیشتر چشیده بودند، به منظور گریز از جنگی دیگر، عدم وابستگی نظامی به قدرتهای بزرگ و بی طرفی در مناقشات جهانی را مبنای سیاست خود قرار داده و به
شكوفایی اندیشهای پرداختند كه بعدها به عدم تعهد شهرت یافت.
جنبش عدم تعهد که در سال ۱۹۶۱ میلادی برابر با ۱۳۴۰ خورشیدی در اوج جنگ سرد و نظام دو قطبی بنیان گذاشته شد، به جریانی گفته میشود که توسط تعدادی از کشورها که عضو دو پیمان نظامی اصلی(ناتو و ورشو) و نیز پیمانهای منطقهای نظامی مانند سنتو و سیتو نبودند و در سیاست خارجی از سیاست عدم تعهد یا سیاست مستقل از دو بلوک شرق و غرب پیروی میکردند.
زمینههای شکل گیری جنبش عدم تعهد
بسیاری از انگارههای عدم تعهد، از سنتهای باستانی برخی از کشورهای جهان سوم سرچشمه میگرفت؛ مثلاً در هند، تفکرات مزبور از دو جریان سرشار اندیشه فلسفی، یعنی جنبههای اثبات گرایی فلسفی «کاتیلیا» و فلسفههای اخلاقی «بودا» و «شوکا» سیراب شده بود. مزید بر این، برخی از اصول همزیستی مسالمت آمیز میان دولتها مانند «پانچاشیلا»، الهامبخش نهضت مزبور شد.
یکی دیگر از زمینههای شکل گیری جنبش عدم تعهد، کنفرانس کشورهای آسیایی و آفریقایی بود که در سال ۱۹۵۵ در شهر باندونگ اندونزی برگزار شد، این کنفرانس یک اجتماع جهان سومی به شمار میرفت که برای نخستین بار کشورهای نوخواسته آسیایی و آفریقایی را گرد هم میآورد. این کنفرانس مقدمهای بر شکل گیری نهضت عدم تعهد بود که در آن ۲۹ کشور با جمعیتی بالغ بر یک میلیارد و صد و پنجاه میلیون نفر شرکت داشتند. رهبری کنفرانس مزبور را نهرو - نخست وزیر وقت هند - بر عهده داشت.
در طول کنفرانس، دو جبهه متشکل از کشورهای مختلف به وجود آمد که گروه نخست از هند و اندونزی پیروی میکرد و طرفدار استعمار زدایی بود در حالی که جناح دیگر از کشورهایی چون پاکستان، سیلان، ترکیه و عراق تشکیل شده بود و موضع مخالف با کمونیسم اختیار کرده بود. سرانجام با کوششهای نهرو، هر دو جبهه در یک گروه فراگیر علیه استعمار و استثمار از نوع غربی یا شرقی متحد شدند. بدین طریق نطفه نهضت عدم تعهد در ۱۹۵۵ در باندونگ بسته شد و در ۱۹۶۱ در بلگراد به صورت یک جریان گسترده جهان سومی عینیت یافت.
جنبش عدم تعهد نیز همچون جنبشهای دیگر از شخصیت افراد و رهبران برخی از کشورها تأثیر پذیرفته است. در رأس این شخصیتها مارشال تیتو رهبر یوگسلاوی، جواهر لعل نهرو نخست وزیر هند، جمال عبدالناصر رهبر مصر و احمد سوکارنو رئیس جمهور اندونزی قرار دارند
بنیان گذاران جنبش عدم تعهد
جنبش عدم تعهد نیز همچون جنبشهای دیگر از شخصیت افراد و رهبران برخی از کشورها تأثیر پذیرفته است، در رأس این شخصیتها مارشال تیتو رهبر یوگسلاوی، جواهر لعل نهرو نخست وزیر هند، جمال عبدالناصر رهبر مصر و احمد سوکارنو رئیس جمهور اندونزی قرار دارند.
بررسی شرح حال این چهار شخصیت و تشریح اوضاع سیاسی کشورهای هند، اندونزی، مصر و یوگسلاوی در دهه ۱۹۵۰، این نتیجه را به دست میدهد که کشورهای مزبور و رهبران آنها که همگی در استقلال کشورهای خود و رهایی از یوغ استعمار و نفوذ اجنبی نقش تاریخی بر عهده داشتهاند، از وجوه مشابهی برخوردار بودهاند که عبارتند از:
- هر چهار کشور دوران سخت و طولانی تحت استعمار بودن، استیلا و تفوق کشور قویتر و زور مدار را گذراندهاند و مبارزه آنان برای استقلال، عدم وابستگی و عدم تعهد بجا و بحق بوده است.
- هم رهبران چهار کشور از نخستین رهبران سیاسی کشورهای خود پس از استقلال و رهایی از استعمار بودهاند، هم آنها نه تنها در جنگ های ضد استعماری و ضد امپریالیستی فعالانه شرکت کردهاند، بلکه رهبری این جنگها را نیز بر عهده داشتهاند.
- سالهای ۱۹۵۰ تا ۱۹۵۵ برای هر چهار کشور نقطه عطفی در مبارزات سیاسی بوده است.
- در سال ۱۹۵۴(کنفرانس کلمبو)، نهرو نخست وزیر هند است و سوکارنو در نخستین انتخابات پس از استقلال به عنوان اولین رئیسجمهور اندونزی برگزیده شده است. عبدالناصر به ریاستجمهوری مصر انتخاب شده و تیتو، رهبر جمهوری خلق یوگسلاوی است که هر چهار نفر در سال ۱۹۵۵ در کنفرانس باندونگ شرکت میکنند.
اهداف و اصول استراتژی جنبش عدم تعهد
از مجموعه کنفرانسهایی که جنبش تاکنون برگزار کرده، میتوان موارد زیر را به عنوان اصول استراتژی عدم تعهد استخراج کرد:
- احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها، - کاهش تشنجات و تضادهای موجود در روابط بین المللی ناشی از تقسیم جهان به دو بلوک شرق و غرب، - مخالفت با شرکت در اتحادیههای نظامی و خودداری از واگذاری پایگاههای نظامی به بلوکها، - پشتیبانی از منشور ملل متحد و نیز اصول مسلم حقوق بینالملل، - خود مختاری تمامی ملل جهان و آزادی تمامی سرزمینهای تحت استعمار، - همکاری مثبت بین المللی، - حل مسالمتآمیز اختلافها از طرق سیاسی و روشهای دوستانه و عدم توسل به زور، - مبارزه با نژادپرستی، استعمار و امپریالیسم در تمامی اشکال آن، - لزوم خلع سلاح از طریق نظارتهای بین المللی و امضای
قرارداد خلع سلاح توسط دولتهای بزرگ، - عدم مداخله در امور داخلی سایر کشورها، - ایجاد سنتزی از ناسیونالیسم و اتترناسیونالیسم به منظور گسترش روابط میان کشورهای جهان سوم، - مبارزه با توسعه نیافتگی اعم از اقتصادی و سیاسی، - سیاست ناپیوستگی.
اعضاء و تعداد اجلاسهای جنبش عدم تعهد
هم اکنون ۱۲۰ کشور جهان و از جمله ایران که تقریباً بیش از دو سوم اعضای سازمان ملل متحد را تشکیل میدهند، عضو جنبش عدم تعهد میباشند. از مجموع اعضای جنبش عدم تعهد، ۵۳ کشور از قاره آفریقا، ۳۸ کشور از قاره آسیا، ۲۶ کشور از آمریکای لاتین و یک کشور از اروپا(بلاروس) عضو رسمی جنبش هستند و هائیتی و سنتکیسونوبس دو عضو جدید این جنبش هستند که در اجلاس سران عدم تعهد در هاوانا به آن پیوستند؛ ۱۵۰ کشور و ۷ سازمان بین المللی نیز عضو ناظر جنبش عدم تعهد هستند.
غیر متعهدها دارای اساسنامه مدون و یا یک مقر دائمی نیستند. تصمیمات اصلی نیز در اجلاس سران کشورهای عضو این جنبش اتخاذ میشوند. اجلاس سران غیرمتعهدها هر سه سال یکبار برگزار میشود، سمت ریاست جنبش عدم تعهد نیز هر دوره به کشور میزبان اجلاس سران واگذار میشود.
ایران و جنبش عدم تعهد
ایران که به دلیل عضویت در پیمان نظامی مرکزی سنتو از عضویت در این جنبش محروم مانده بود در سال ۱۹۷۹ پس از پبروزی انقلاب به جنبش عدم تعهد پیوست. در سالهای اولیه حیات جنبش ایرانیان نام آن را به " جنبش ناوابستگان " ترجمه کردند. اما به دلیل عدم اقبال عمومی نام " غیرمتعهدان " مصطلح گردید.
ایران بعد از پیوستن به جنبش در اجلاس سران ۱۹۷۹ در هاوانا و از آن به بعد در همه نشستهای مختلف این جنبش حضور داشتهاست. لغو برگزاری هفتمین اجلاس سران در بغداد به دلیل تجاوز نظامی عراق به ایران و انتقال این اجلاس به دهلی نو از مهمترین رویدادهای جنبش به حساب میآید و قرار است شانزدهمین اجلاس سران کشورهای غیر متعهد ۹ و ۱۰ شهریور ۱۳۹۱(۳۰ و ۳۱ آگوست ۲۰۱۲) در تهران برگزار شود.
شانزدهمین اجلاس سران عدم تعهد از فردا در تهران کار خود را آغاز می کند و این در حالی است که تا کنون حضور سران ۵۱ کشور در این اجلاس قطعی شده است.
قرار است سطح کارشناسی این اجلاس در روزهای ۵ و۶ شهریور ماه، سطح وزیران خارجه در روزهای ۷ و۸ شهریور ماه و سران نیز در روزهای ۹و۱۰ شهریور ماه برگزار شود.
بر اساس اعلام مقامات برگزار کننده اجلاس جنبش عدم تعهد در تهران تا کنون ۵۱ کشور اعلام آمادگی کرده اند که در سطح سران در شانزدهمین اجلاس عدم تعهد شرکت کنند و باقی کشورهای نیز در سطوح مختلف وزیران خارجه، معاونان وزیر خارجه و کارشناسان در این اجلاس حضور خواهند یافت.
نشست کارشناسان و وزیران خارجه شرکت کننده در این اجلاس در مرکز همایشهای بین المللی سازمان صداوسیما برگزار می شود و اجلاس سران کشورها در ساختمان اجلاس سران برگزار خواهد شد.
در این اجلاس حدود ۲۰ سازمان بین المللی شرکت می کنند و مهمانانی نیز از کشور های غیر عضو جنبش حضور خواهند داشت.
گفته میشود تا کنون برای حضور ۷ هزار نفر در تهران امکانات در نظر گرفته شده است و حدود ۱۵۰ هیأت برای شرکت در این اجلاس اعلام آمادگی کردهاند.