موانع تحقق مطالبات مقام معظم رهبری
به نظر می رسد موانعی بر سر راه تحقق مطالبات رهبری، دامنگیر مسئولان و مدیران شده که رفع آنها مسیر تحقق این خواسته ها را میسر خواهد کرد.
- آیتالله سید علی خامنهای علاوه بر آنکه رهبر کنونی انقلاب اسلامی ایران است، بدونشک یکی از قدرتمندترین و بانفوذترین شخصیتهای جهان معاصر به شمار میرود. گستره دید و عمق تأثیر رهبر انقلاب نشاندهنده سرمایه علمی و فرهنگی ارزشمندی است که اگرچه در مقایسه با ابعاد سیاسی و اجتماعی شخصیت ایشان کمتر فرصت ظهور و بروز یافته، همواره الهامبخش تحولات مهم و بنیادین بوده است.
تبیین واقعیت و آرمانهای انقلاب اسلامی و ترسیم موقعیت ایران پیش و پس از انقلاب در مواجهه با آسیبهای داخلی و تهدیدات خارجی، تلاش پردامنه و مستمری است که رهبر انقلاب در طول سالیان زعامت خود بدان اهتمام داشته و در مناسبتها و جایگاههای گوناگون به ابراز آن پرداختهاند.
مروری بر عناوین بحثها و بیانات رهبر در دو دهه گذشته نشان میدهد که این رویه تنها به ابعاد سیاسی و اجتماعی محدود نبوده و در مواردی خاص، به رهیافتها و مطالباتی مشخص و جدی بدل گردیده است.
مبارزه با فساد اداری و مفسدان اقتصادی، تولید علم و آغاز جنبش نرمافزاری، شناسایی و مقابله با تهاجم فرهنگی و رسانهای غرب، اصلاح نظام آموزشی و تحول در حوزههای علمیه از جمله موارد شاخصی است که علاوه بر توصیهها و تأکیدات موردی، به طور جدی در بیانات چند سال اخیر رهبری از بسامد قابلتوجهی برخوردار شده و در مناسبتهای مختلف، ابعاد گوناگون آنها معرفی و بررسی گردیده است.
با این وجود و برخلاف انتظار، این مطالبات هیچگاه به طور شایسته و دقیق تعقیب نشده و به رغم استقبال شفاهی و هیاهوی تبلیغاتی و مطبوعاتی بسیاری که در رابطه با آنها شکل گرفته، در عمل به نتیجه مطلوبی نینجامیده است.
این واقعیت تلخ که مدتها در گوشه و کنار محافل رسمی مورد اشاره قرار میگرفت، به تازگی حتی مورد انتقاد آشکار شخص رهبری قرار گرفته است؛ از باب نمونه، ایشان در دیدار با کارگزاران حج(۱۳/۷ / ۱۳۹۰) به عملینشدن توصیههای خود در رابطه با مفاسد اقتصادی اشاره کردند: «چند سال قبل از این نمیدانم حالا ده سال است یا بیشتر است من توصیههاى مؤکدى را راجع به مقابلهى با فساد اقتصادى به مسئولین کشور کردم؛ استقبال هم کردند؛ اما خب، اگر عمل میکردند، دیگر این فساد بانکى اخیر - که حالا همهى روزنامهها و همهى دستگاهها و همهى ذهنها را پر کرده - پیش نمىآمد. وقتى عمل نمیکنیم،
دچار این حوادثمیشویم. اگر با فساد مبارزه بشود، دیگر این چند هزار میلیارد - یا هرچه - سوءاستفادهاى که افرادى بیایند بکنند، پیش نمىآید. وقتى عمل نمیکنیم، خب، پیش مىآید؛ ذهن مردم را مشغول میکند، دل مردم را مشغول میکند، دل آدمها را میشکند. چقدر در این کشور از بروز یک چنین فسادى دلها ناراحت میشود؟ چقدر آدمها امیدشان را از دست میدهند؟ این سزاوار است؟ این به خاطر این است که عمل نکردیم. از همان وقت که گفته شد فساد ریشهدار میشود، ریشه پیدا میکند، شاخ و برگ پیدا میکند، هرچه که بگذرد، کندنش مشکل میشود - اینها گفته شد، اینها تأکید شد، اینها همه بیان شد؛ اینها
سرمایهگذار پاکدامن و صادق را مأیوس میکند اگر عمل میشد، مبتلا به این مسائل نمیشدیم. حالا مبتلا شدیم».
همچنین رهبر انقلاب در دیدار با جمعى از نخبگان و برگزیدگان علمى(۱۱/۷ / ۱۳۹۰) به طور ضمنی نسبت به عدم شکلگیری کرسیهای آزاداندیشی و نظریهپردازی گلایه نمودند؛ «فکر کنید، بگوئید، بنویسید، در مجامع خودتان منعکس کنید؛ آن کرسىهاى آزاداندیشى را که من صد بار با کم و زیادش تأکید کردم، راه بیندازید و اینها را هى آنجا بگوئید؛ این میشود یک فضا».
در چارهجویی برای برونرفت از وضعیت متناقض کنونی که پیگیری و اجرای مطالبات رهبری را با مشکل مواجه ساخته، بررسی موانعی که دامنگیر مسئولان و مدیران شده و از تحقق مطلوب خواستهها و ایدههای رهبر انقلاب جلوگیری میکند، ضروری است.
بخش نخست؛ موانع نظری
عدم درک ابعاد، عمق و ضرورت ایدهها و مطالبات
انقلاب اسلامی، در زمینه عقبماندگی تاریخی ایران و مبتنی بر نیروی متراکم مردمی که میان واقعیتهای زندگی با آرمانها و آرزوهای خود فاصله بسیار میدیدند، بهوجود آمد و مدعی استقلال، آزادی و زیستن در سایه اسلام بود.
بر این اساس، بعید نبوده و نیست که جریان انقلاب و نظام برآمده از آن به طور طبیعی با مسائل و مشکلات عدیدهای روبهرو شود که از داخل و یا بیرون، موجودیت و موعودیت آن را به خطر اندازند.
همچنین با رشد حیرتآور توانمندی ایران پس از انقلاب که متکی به اراده مردمی و اندیشه دینی صورت پذیرفته است، افقها و به تبع آن چالشهای جدیدی فراروی جامعه ایرانی آشکار میگردد.
درک این زمینه تاریخی و اجتماعی و ایمان به ایده انقلاب و توجه به گستره وسیع تأثیرگذاری و تأثیرپذیری آن، پیششرط مهمی در فهم ابعاد، عمق و ضرورت مطالبات رهبر است که متأسفانه عدم وجود آن، به مانعی نظری بر سر راه تحقق مطالبات ایشان تبدیل شده است.
رویکرد گزینشی در تفسیر مطالبات بر اساس جایگاه حزبی، صنفی و تشکیلاتی
مطالبات رهبری به طور معمول در حوزههای کلان مطرح میشوند و دربردارنده کلیاتی هستند که در زمینهای خاص مهم به نظر رسیده و میبایست برای تحقق آنها موردسنجی و برنامهریزی صورت پذیرد.
همچنین، مخاطبان این مطالبات نیز طیف وسیعی از اقشار، اصناف و افراد را دربرمیگیرد که فعالیت آنان به نوعی به زمینه مورد نظر در یک مطالبه مربوط میشود.
تجربه نشان داده است که به واسطه اتخاذ رویکرد گزینشی درباره مطالبات رهبری و توجه به یک بخش و غفلت از سایر ابعاد و بخشها، در عمل تحقق مطالبات ناممکن میگردد.
همچنین تفسیر مطالبات رهبر بر اساس موقعیتها و منافع حزبی، صنفی و تشکیلاتی که در کانون تأثیرپذیری از جریانها و تحولات سیاسی قرار دارند، مانع دیگری در مسیر عدم تحقق آنها به شمار میرود.
در این میان، مسئولیتگریزی افراد و نهادهایی که به طور قانونی و منطقی به تحقق انواع مطالبات ربط پیدا میکنند، به عمق مشکلات میافزاید.
اجتهاد مجدد در مطالبات و نادیدهگرفتن نظم سازمانی
بازبینی و اجتهاد دوباره درباره مفاد مطالبات رهبر از سوی مراکز، نهادها و افراد دستاندرکار به مثابه مخاطرهای جدی برای تحقق آنها به شمار میرود.
در واقع، مانع نظری مهمی که بر سر راه پیگیری مطالبات رهبر وجود دارد، تلاش مسئولان اجرایی در جهت بازگویی، بازبینی و یا حتی ارائه تفسیری متفاوت با اصل خواستهها و مطالبات است که علاوه بر مغایرت با شأن اجرایی و نظم سازمانی آنها(برنامهریزی و اجرا در مقابل تفسیر و ایدهپردازی) زمینهساز ابهام و یا حتی انحراف مطالبات خواهد بود.
این در حالی است که ضعف مراکز پژوهشی، تصمیمسازی و برنامهریزی کشور در زمینه رصد شرایط، نیازها و روندهای گوناگون حاکم بر جامعه و ارائه بستههای مشخص راهبردی، سبب شده تا رهبری علاوه بر تدوین مطالبات خود در قالب ایدههایی با چارچوبهای مشخص، در مواردی خاص از جمله «تدوین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت» شخصاً نسبت به مدیریت و هدایت اجرایی مطالبات خود اقدام نمایند.
سادهانگاری و سطحینگری نسبت به مطالبات
اقتضای جایگاه رهبری در نظام سیاسی ایران، پرداختن به مسائل بنیادین و کلان و تلاش برای رفع و حل آنان است و بر همین اساس، پیگیری مطالبات رهبری و تلاش برای تحقق آنها مستلزم وجود درکی عمیق و ارادهای قوی در حوزه برنامهریزی و اجراست.
همچنین فهم ضرورت اجرای این مطالبات و تأثیر شگرفی که هر یک از آنان میتواند در حیات فردی و اجتماعی مردم و کارآمدی جمهوری اسلامی داشته باشد، نیازمند بهرهمندی از سطح قابلتوجهی از معلومات و توانمندیها خواهد بود.
با این وجود، مواجهه سطحی و ساده مسئولان اجرایی با مطالبات رهبری و درک نامتوازن آنها از اهمیت و پیچیدگی این موارد به مانع دیگری بر سر راه تحقق آنها بدل گردیده است؛ واقعیتی که اگر نتوان به تغییر و اصلاح آن امید بست، سدی اساسی در مسیر اجرای مطالبات رهبر ایجاد خواهد کرد.
بخش دوم؛ موانع عملی
فریضه ارائه آمار و ارقام و گزارش کار
تغییر و تحول در رویههای کهنه و جاری و اصلاح فرایندهای غلط و ناکارآمد، از یک سو مستلزم ابتکار، جرأت و جسارت کافی مسئولان اجرایی است و از سوی دیگر محصول توجه به واقعیتها و سنجش و ارزیابی دقیق آنها خواهد بود.
بر این اساس، برای پیگیری مطالبات رهبری که اساساً به تحول و اصلاح وضعیت و رویه جاری اداره امور مربوط میشوند، نمیتوان به امکانات و سازوکارهای رایج فعلی بسنده کرد و از ظرفیتهای مغفول و امکانات قانونی اما تجربه نشده بهره نگرفت؛ مسئلهای که تنها در سایه خلاقیت و عزم مسئولان اجرایی و تعهد آنان نسبت به حل مشکلات و نیز جسارت آنان در مواجهه با تغییرات اساسی امکانپذیر خواهد بود.
علاوه بر این، بیتوجهی به وضعیت واقعی و اکتفا به آمار و ارقام کمی که تنها برای تدوین گزارش کار به کار میآیند، مانعی جدی در مسیر پیگیری مطالبات رهبری است. آنچه بدیهی است، تحقق خواستهها و آرزوهای رهبر و رفع مشکلات و موانع پیشرفت مملکت با فضاسازی رسانهای و هیاهوهای تبلیغاتی ممکن نخواهد بود و تجربه نشان داده که مردم و رهبر فریب اعداد و ارقامی که ریشه در واقعیت نداشته باشند را نخواهند خورد.
بدسلیقگی و کوتهنظری در اجرا
شکلگیری یک تحول و استقرار نظمی جدید، نیازمند طراحی و برنامهریزی تمام مراحل و حلقههایی است که تحقق آن را ممکن میسازند. همچنین توجه به روشهای جدید و ظرایف عملیاتی پیچیدهای که امروزه در مناسبات انسانی کاربرد یافتهاند، در موفقیت و یا شکست طرحها و ایدهها نقشی تعیینکننده دارند.
با این وجود، تجربه سالیان اخیر نشان داده که مدیران و مسئولان اجرایی در پیگیری مطالبات رهبری به چنین نکاتی چندان علاقه نشان نمیدهند. به نظر میرسد استفاده از قالبهایی کلیشهای همچون برگزاری همایش یا فراخوان مقاله و یا چاپ چند جلد کتاب کلی درباره موضوعات مورد بحث، تنها راهی است که افراد و نهادها برای خلاص شدن از اتهام کمکاری و یا بیتوجهی به مطالبات رهبر در پیش میگیرند؛ گذشته از آنکه رویکرد کلی در این قبیل فعالیتها نیز توجه به امور تشریفاتی و سمبلیک بوده و در نتیجه اجرای آنها هیچ نقشی در تحقق محتوای مطالبات رهبری نخواهد داشت.
عدم وجود سازوکاری مشخص برای برنامهریزی و رسیدگی به اجرای مطالبات
بیش از آنکه تحقق ایدهها و مطالبات رهبر انقلاب به هیاهو و تبلیغات نیاز داشته باشد، محتاج برنامهریزی و نظارت است.
اینکه به طور مشخص چه سازمانها و نهادهایی در رابطه با اجرای مطالبات مسئولیت مستقیم و یا غیرمستقیم دارند و چه فعالیتهایی میتوانند انجام دهند و نیز اینکه چه اشخاص و نهادهایی نباید خارج از حدود اختیارات و مسئولیت خود به پیگیری این مطالبات دامن زده و در نتیجه نظم لازم برای تحقق آنها را برهم زنند، از جمله مواردی است که میباید در دستور کار دبیرخانه و یا کمیتهای مشخص در این زمینه قرار بگیرد.
همچنین پیگیری اموری که میبایست در جریان تحقق مطالبات رهبری توسط نهادها و مراکز صورت پذیرد و برجستهنمایی تقصیرها و قصورهایی که در این زمینه واقع میشوند، ضروری به نظر میرسند.
اجرای هر یک از مطالبات رهبر میبایست در چارچوب مدیریت پروژه و طی سازوکاری مشخص جریان یابد تا شناسایی نقاط ضعف و موانع عملیاتی در راستای تحقق آنها ممکن باشد؛ چیزی که تا کنون اثری از آن دیده نشده است.
خوداتکایی و مشغولیت مداوم و پردامنه مدیران و غفلت از عمق مطالبات
پیگیری مطالبات رهبری که غالباً به حوزههای بنیادین مربوط میشوند، قبل از آنکه به اقدام و عمل مدیران وابسته باشد، محتاج توجه کارشناسان و اندیشمندان است تا ابعاد مفهومی و شرایط تحقق آنها سنجیده و معرفی گردد.
از سوی دیگر، بهرهمندی از آراء و توانمندی نخبگان و صاحبنظران در عرصههای گوناگون نیازمند تأمین پیشنیازها و سازوکارهای اجرایی متداولی است که میبایست توسط مدیران اجرایی تدارک دیده شود.
با این وجود، آنچه تاکنون واقعیت یافته رویهای خلاف به نظر میرسد که در جریان آن، بیش از توجه به علائق و نظرات کارشناسان و نخبگان و کسب اطلاع از آراء و دیدگاههای ایشان، خواست و تشخیص مدیران و حلقه مشاوران و بازوان اجرایی آنان، مبنای برنامهریزی و عمل نسبت به مطالبات رهبری قرار گرفته است.
در موارد اندکی که مدیران، خود شخصیتهایی صاحب نظر و کارشناس محسوب میشوند نیز آفت دیگری در میان است؛ شرکت در جلسات و برنامههای تشریفاتی و رسمی گسترده و عضویت در چندین حلقه و شورا و کمیسیون مختلف، در کنار تدریس و سخنرانیهای بیوقفه تنها به ارتفاع ابعاد شخصیت این قبیل مدیران در انظار عمومی میافزاید و متأسفانه امید به تحقق مطالبات رهبر و رهنمودهایی که مستلزم باریک اندیشی و واقعبینی و نیز آرمانخواهی و بلندنظری است را کمرنگ جلوه میدهد.
جالب آنکه برخی مدیران و مسئولان حتی نسبت به ابعاد مختلف مطالبات رهبری که در بیانات و گفتارهای متعدد ایشان ابراز شده، اطلاع کافی ندارند و از یادآوری آنها توسط دیگران متعجب میشوند!