پلورالیسم دینی و تفاسیر متفاوت از دین
پلورالیسم یعنی تکثر و تنوع را به رسمیت شناختن و به تباین فرو ناکاستنی و قیاس ناپذیری فرهنگ ها، دین ها، زبان ها، و تجربه های آدمیان فتوا دادن و از عالم انسانی، تصویر یک گلستان پر عطر و رنگ را داشتن.
افکارنیوز _ امروز پلوراليسم ديني عمدتاً بر دو پايه بنا مي شود: يكي تنوع فهم هاي ما از متون ديني و دومي تنوع تفسيرهاي ما از تجارب ديني.
فهم ما از متون دینی، بالضروره متنوع و متکثر است و این تنوع و تکثر، قابل تحویل شدن به فهم واحد نیست و نه تنها متنوع و متکثر است، بلکه سیال است.
پلورالیسم دینی
متن ضرورتاً معنای واحد ندارد و پلورالیسم فهم متون، مدلول روشنی که دارد این است که هیچ تفسیر رسمی و واحد از دین و لذا هیچ مرجع و مفسر رسمی از آن وجود ندارد و هیچ فهمی مقدس و فوق چون چرا نیست.
نوع دوم پلورالیسم، ناشی از تنوع و تعداد تفسیر تجربه های دینی است. خواه تجربه دینی را تجربه امر واحدی بدانیم که از آن تفسیرهای گوناگون داده اند؛ خواه تجربه های دینی را در اصل، متنوع و متعدد بدانیم.
اگر واقعاً امروزه از میان همه طوایف دیندار که به میلیاردها نفر می رسند، تنها اقلیت شیعیان اثنی عشری هدایت یافته اند و بقیه همه ضال یا کافرند به اعتقاد شیعیان در آن صورت هدایتگری خداوند کجا تحقق یافته است؟
در پاسخ به ایرادات وارده باید گفت:
۱. پایه اولی که نویسنده برای پلورالیسم دینی برشمرده است، مبتنی بر نظریه تعدد قرائت ها و قبض و بسط تئوریک شریعت است که پیشتر بدان اشاره شد.
۲. پلورالیسم ناچار است نقیض خودش را هم بپذیرد، چرا که مدافع تنوع و تکثر است. در این حال، پلورالیسم دچار خود ویرانگری می شود.
۳. همچنین باید گفت که همه ادیان، صراط های مستقیم به سوی خدا هستند، ولی هر کدام در زمان خودشان و در طول یکدیگر، با بعثت پیامبر اسلام(ص) تنها مصداق اسلام(به معنی تسلیم بودن در برابر خداوند) آیین این پیامبر گردید. یعنی پیامبر گرامی حضرت محمد(ص) خاتم پیامبران است.
در آیات ۸۵ و ۸۶ سوره آل عمران می خوانیم:
و هرکس غیر از اسلام دینی را برگزیدند، هرگز از وی پذیرفته نیست و او در آخرت از زیانکاران است.
۴. هیچگاه شمول هدایت تشریعی نسبت به یک انسان، مستلزم مهتدی بودن او نمی باشد، زیرا هدایت تشریعی به معنای ارائه طریق است نه اتصال به مطلوب، و مهتدی شدن تابع اختیار انسانها می باشد.
۵. اسلام از جنبه «حقانیت»، انحصارگرا و از جنبه «رستگاری»، شمول گرا است. قلمرو رستگاری در اسلام، گروه های زیر را در بر می گیرد:
پیروان هر یک از انبیای الهی در عصر خودشان، پیروان اسلام از عصر بعثت تا انقراض عالم، مستضعفان فکری(کسی که دین حق به او عرضه نشده و یا به صورت صحیحی عرضه نشده است).
۶. برخلاف نظر دکتر سروش که امتزاج حق و باطل را در عالم دنیا، طبیعی و زوال ناپذیر می داند، خداوند در قرآن خبر از زوال باطل می دهد:
و بالاخره باید پرسید: آیا نباید میان استدلال و نتیجه آن، ارتباط برقرار باشد؟ به راستی، چه ربطی میان تقلیدی بودن ایمان پیروان ادیان مختلف و صرف ادعای پیامبران گوناگون وجود دارد؟ آیا چون ایمان آنها بدون دلیل است، هم ادعای مسیحیت در مورد تجسد خدا صحیح است و هم ادعای اسلام در مورد عدم تجسّد خدا؟
لیبرالیسم در نظریات سروش
در بیان سروش، لیبرالیسم سه ضلع دارد: اقتصادی، سیاسی و معرفتی. لیبرالیسم خواستار «رهایی» و اصلاً «مکتب رهایی» است. لیبرالیسم اقتصادی خواهان آزادی سرمایه؛ لیبرالیسم سیاسی، خواستار قانونمند کردن رفتار سیاستمداران و جوابگو بودنشان؛ و لیبرالیسم معرفتی نیز مخالف استبداد دینی است. لیبرالیسم در ابتدا شعار «جرات داشتن را داشته باش» سر داد و سپس «جرات شکافتن مقدسات را داشته باش» مطرح شد.
در جامعه لیبرال، دین رسمی وجود ندارد و هرکس به اندازه دیگری حق دارد دین خود را اختیار کند و هیچکس حق ندارد دیگری را به دین خود تکلیف کند.
لیبرالیسم معرفتی یعنی هیچکس و هیچ چیز، هیچگاه مقدس نبوده و نیست. در نقد این بخش از دیدگاه های سروش باید گفت:
۱. لیبرالیسم در مقام آزادی خواهی خود دچار تناقض های بنیادین است. از یک سو، در عرصه اقتصاد، طبقه سرمایه سالاران تمامی اقتصاد را به زیر سلطه خود در می آورند و فضایی مخوف تر از جامعه فئودالی ایجاد می کنند. از سوی دیگر، در عرصه سیاست، به علت نفوذ و سیطره ای که طبقه سرمایه سالار در حکومت دارند، قوانین در چارچوب منافع بی پایان آنها تنظیم می شود و کارگزاران، جز در راستای حرص و آز این طبقه گام بر نمی دارند.
۲. دیگر آنکه دین تنها در گزاره های ذهنی و اعتقادی خلاصه نمی شود، بلکه دارای گزاره های عملی و عینی نیز می باشد. در اسلام، تحقق بخشیدن به بسیاری از گزاره های عملی و عینی منوط به تشکیل حکومت است. چنین حکومتی که در خدمت جهان بینی و ایدئولوژی دین قرار می گیرد، حکومت دینی خوانده می شود.
۳. هدف از نقد و پرسش چیست؟ اگر با نقد و پرسش می خواهیم به حقیقت دست یابیم، لذا باید به آن حقیقت پایبند باشیم، در غیر این صورت، تسلسل لازم می آید.
چنانچه پس از دینداری نیز، همچنان باید در حالت ماقبل دینداری قرار داشت؛ پس دینداری چه تاثیری در فرد داشته است؟ آیا لازمه دینداری، پذیرش هیچ امر یقینی و تعبّدی نیست؟ آیا دین از دیندار، شک می خواهد یا یقین؟ لازمه ایمان، شک است یا یقین؟
مغالطه در اینجا نهفته است که القاء شده که تعقل با شک و عدم یقین همراه است، در صورتیکه آنچه با تعقل تضاد دارد، تعصب کورکورانه است، نه یقین پس از تعقل.
۴. اینکه پیش از پذیرش دین باید در حقانیت گزاره های اصل دین حتی مسئله خداوند تردید کرد و با تحقیق و تدبر آنها را پذیرفت، سخن درستی است، اما ادامه این روند پس از مرحله دینداری چه توجیهی دارد؟ چگونه است که نویسنده، احکام مسلم قرآنی را همچون ارتداد به سادگی انکار کرده است؟
۵. اگر چه در اسلام، مقدسات فراوانی وجود دارند، اما تمامی این مقدسات از مرحله تحلیل و تعقل عبور می کنند و سپس مورد تجلیل قرار می گیرند. بنابراین، در اسلام، باب عقلانیت مسدود نمی شود و آدمی تحقیر نمی شود و تعبدیات مبنای عقلانی و منطقی دارند و همه این ایرادها به عقلانیت ابزاری متاثر از دیوید هیوم بر می گردد، در حالیکه در اندیشه اسلامی، عقل به عنوان ابزار شناخت در کنار آموزه های وحیانی تکمیل می گردد و عقلانیت مورد بحثعقلانیت تحت نظارت وحی است.
حقوق بشر در عقاید این حذب
در باور سروش، جهان جدید، جهان حق مدار است؛ در تقابل با جهان پیشین که جهان تکلیف مدار بوده است. در گذشته آدمیان به محض آگاهی از خویشتن می پرسیدند: تکلیف ما چیست و مسئولیت های ما کدام است؟ اما در جهان جدید، آن پرسش کهن جای خود را به سوال تازه داده است: ما از چه حقوقی برخورداریم و تا کجا اجازه داریم که با عقل و تدبیر و با استفاده از توانایی های خود، در عالم انسانی و عالم طبیعت تصرف کنیم؟
در عالم دینداری گویی مسلم فرض شده که ما مکلفیم متدین باشیم، نه محقق؛ فلذا اگر از دایره دینداری بیرون رفتیم، تکلیفی را زیر پا نهاده ایم. این حق و تکلیف، حق و تکلیف بیرون دینی است، نه درون دینی.
دینداری حق ماست
اگر بگوییم دینداری حق ما است، یکی از اصلی ترین ارکان جامعه مدنی را تصویب و تایید کرده ایم. چرا که اگر کسی گفت دینداری حق ما است، به همان اندازه می تواند بگوید بی دینی هم حق ما است. یعنی ما حق داریم از این حق خود استفاده کنیم و در عین حال حق داریم که استفاده نکنیم!
در اینکه بین حقوق بشر موجود و تکالیف دینی، علی الخصوص تکالیف فقهی در قرائت فعلی، تعارض های بسیار وجود دارد، جای تردید نیست. عدم تساوی در حقوق بین زن و مرد، عدم تساوی در حقوق بین مسلمان و غیرمسلمان، جزء مسلمات فقه اسلامی است و شیعه و سنی هم ندارد.
تشکیل جامعه دینی
نتیجه اینکه اگر تکالیف یا حقوق درون دینی با حقوق و تکالیف بیرون دینی تعارض پیدا کردند، حقوق و تکالیف بیرون دینی مقدمند. جامعه دینی همانقدر که به درون دین حساسیت می ورزد، به بیرون دین نیز باید حساسیت بورزد و همانقدر که به تکالیف مابعد دینی توجه می کند، به حقوق ماقبل دینی نیز باید توجه نماید.
در رابطه با نقد و بررسی این نظریه به اختصار باید گفت:
۱. اساساً حق و تکلیف را در تعارض با یکدیگر قرار داده ایم. در صورتیکه حق و تکالیف، دو امر متضایف هستند. هر جا حق وجود داشته باشد، در مقابل آن تکلیفی به عهده دیگری است و بالعکس. بنابراین، حق و تکلیف از این حیث، قابل تفکیک نیستند.
۲. از نظر معارف اسلامی روشن است که انسان در مقابل خدا، موجودی مکلف و از حقی برخوردار نیست؛ چرا که انسان در نزد خود، چیز مستقلی ندارد که با تکیه بر آن بتواند ادعای حق نماید. تمامی هستی انسان، ناشی از اراده خدا است و اگر در روایات به مواردی بر می خوریم که خداوند از حق بندگان نسبت به خود سخن گفته، این حق، حقی است که خود خداوند از باب لطف و رحمت علیه خود فرض کرده است، نه اینکه عقل آدمی، خداوند را مکلف کرده باشد.
انسان در مقابل خداوند، تکلیف دارد که دیندار باشد، اما در مقابل سایر انسانها، حق دارد که دیندار باشد؛ یعنی دیگر انسانها حق ندارند این حق را از او سلب کنند.
۳. سروش با تکیه بر نظریه حقوق طبیعی، از حقوق و تکالیف ماقبل دینی دفاع کرده است. نظریه حقوق طبیعی با چالش بنیادینی مواجه است و آن عبارت از این است که منشأ و خاستگاه اصلی این حقوق و تکالیف در کجا است؟ طبیعت و استعدادهای ذاتی انسان را چه کسی در انسان قرار داده است؟ در اینجا است که باید به سوی نظریه حقوق الهی حرکت کنیم که بیان می دارد: ریشه و خاستگاه همه حقوق، خداوند است. این امر در مباحثفلسفه حقوق بر پایه برهان مالکیت مطلق الهی به اثبات می رسد.
بنابراین، تنظیم گستره حقوق و تکالیف ذاتی و طبیعی انسان برعهده مالک حقیقی آن(یعنی خداوند) است و انسان نمی تواند در مقام فاعلیت استقلالی برآید و دست به نظام سازی حقوقی و ارزشی بزند.
سکولاریسم و ماهیت متفاوت آن
انسان جدید تفاوت های جوهری و ماهوی با انسانهای پیشین یافته است. انسان جدید، انسان متصرف است. او شکل موجود عالم را نمی پذیرد و معتقد است که باید تا آنجا که می تواند در مجموعه این عالم تغییرات پدید آورد. از چشم او، در این عالم، هیچ چیز قطعی نشده و تمامیت یافته و غیر قابل تغییر وجود ندارد.
در عصر جدید، سکولاریسم به معنای کنار گذاشتن آگاهانه دین از صحنه معیشت و سیاست معرفی شده است. حکومت سکولار، حکومتی است که با دین ضدیت ندارد، اما دین را نه مبنای مشروعیت خود قرار می دهد و نه مبنای عمل خود. به بیان دیگر، سکولاریسم به معنای غیر دینی شدن حکومت است. همچنین سکولاریسم بر این نکته تاکید می ورزد که هیچکس در مقام سلطنت و حکومت، حق خدایی کردن ندارد. به تعبیر ساده تر:
سلطنت و ریاست، مظهریت حق نیست سلطنت خداوند نیست که بر روی زمین تحقق یافته است.
امروزه حکومت ها به پشتوانه آرای مردم، مقبولیت و مشروعیت پیدا می کنند و عمل آنها را هم قانون هایی تعیین و تجدید می کند که خود مردم وضع کرده اند.
سروش، سکولاریسم را علمی عمل کردن در سیاست به معنای مدیریت علمی[در برابر مدیریت فقهی] می داند. و اینکه در سکولاریسم، نقد و نظارت وجود دارد و بالاخره سکولاریسم به معنای عقلانی کردن دین است.
اشکالات متعددی بر این نظر وارد است:
۱. اول آنکه به راستی معنای سکولاریسم چیست؟ چرا که در ارائه تعریف و مختصات سکولاریسم، سروش چندین دیدگاه را مطرح می کند که این خود اشکال بزرگی است.
۲. سروش میان دین و سیاست و همچنین علم و دین تقابل می بیند؛ یعنی اگر بنا است سیاست بر مبنای علم باشد، دیگر نمی تواند همراه دین باشد و اگر هم دین بخواهد همراه سیاست باشد، دیگر آن سیاستی که در دین وجود دارد، بر مبنای علم نخواهد بود. طرح اینگونه ای مطلب یعنی اینکه یا باید دینی عمل کرد و یا علمی. اگر علمی عمل کنیم، دین نخواهد بود و اگر هم دینی عمل کنیم، علمی نخواهد بود و علمی عمل کردن در سیاست یعنی مدیریت علمی، که سروش از آن تعریف روشنی ارائه نمی کند.
۳. مبنای تقسیم بندی مدیریت علمی و مدیریت فقهی از کجا است؟ آیا متون دینی ما به گونه ای است که مدیریت فقهی را در مقابل و متعارض با مدیریت علمی تلقی می کند یا تحلیلی است که از عملکرد برخی از مدیران جامعه به دست آمده است؟ در این صورت اینگونه شیوه های مدیریتی را باید نفی کرد نه آنکه فقه را در مقابل علم قرار داد. گذشته از اینها، وقتی از مدیریت اسلامی بحثشود، مراد آن است که ارزش های اسلامی را باید در شیوه های مدیریتی در نظر گرفت. بسیاری از اصول و شیوه هایی که در مدیریت غربی مطرح می شود یا به تعریف سروش علمی است با ارزش های اسلامی مغایرتی ندارد تا یکی را مقابل دیگری قرار دهیم.
گذشته از این، مگر در حکومت یا مدیریت اسلامی، هیچ نقد و نظارتی بر اعمال حاکمان و مدیران وجود ندارد؟
۴. دکتر سروش با تفسیر عقلانی از مفاهیم شریعت به این نتیجه رسیده است که اگر در تبیین امور عالم به استدلال و تفسیر عقلانی تمسک جوییم، راه را برای سکولار کردن تفکر گشوده ایم، چرا که اگر انسانها در زمینه پاداش و جزای افعال اخلاقی خود به جای استحقاق، از علیت سخن بگویند، دیگر به تکالیف خود نخواهند اندیشید، بلکه به عواقب و معلول های گوارا و ناگوار افعال خود خواهند اندیشید. این تحلیل نیز غلط است، زیرا نتیجه عمل انسان که مستحق آن می باشد همان معلول و اثر عمل او است. کسی که معتقد باشد نتیجه عمل وی جنبه تکوینی دارد، یعنی استحقاق ها جنبه قراردادی و اعتباری ندارد، بیشتر مراقب
اعمال خود خواهد بود تا کسی که آنها را اعتباری می داند.
۵. دکتر سروش مهمترین عامل سکولاریسم را عقل فلسفی یا فلسفه عقلی می دانند. از نظر او، عقل فلسفی که هرچند ضد دینی نیست، اما عقل غیر دینی است و موجب سکولار شدن تفکر می شود، همانگونه که در طول تاریخ نیز چنین واقعه ای روی داده است؛ بنابراین تنها راه برای خروج از سکولاریسم این است که در تفسیر و تبیین دین، عقل فلسفی را کنار بگذاریم و آنچه را که اشاعره می گفتند بپذیریم. از نظر سروش، فلسفه های جدید که جنبه عقلانی ندارند به دین نزدیکترند. او مشخص نکرده است که مراد از عقل فلسفی چیست؟ اساساً آیا عقل را می توان به فلسفی و غیر فلسفی تقسیم کرد؟ اگر به طور مثال مفهوم استحقاق را
جایگزین علیت کنیم، عقل غیر فلسفی خواهیم داشت؟ اساساً نسبت عقل فلسفی با دین چیست؟ آیا نه این است که در اثبات برخی از مسائل دینی ناگزیر از مدد گرفتن از عقل فلسفی هستیم؟ در واقع مهمترین مسئله ای که سروش با آن مواجه است، عقلانی کردن دین است.
می دانیم که دو جریان عمده در طول تاریخ چه در شرق و چه در غرب وجود داشته است. دسته ای کوشیده اند تا دین را عقلانی کنند و دسته ای دیگر با عقلانی کردن دین به مخالفت برخواسته اند. در جهان اسلام کسانی که خواسته اند دین را عقلانی کنند علیرغم تصور سروش، ارسطویی مشرب نبوده اند. چگونه می توان ملاصدرا یا علامه طباطبایی و استاد مطهری را ارسطویی مشرب تلقی کرد؟
سروش معتقد است اگر دین را با عقل تفسیر کنیم، یعنی دین را عقلانی کنیم، سر از سکولاریسم در خواهیم آورد و تنها راه خروج از سکولاریسم این است که از تفسیر عقلانی دین بپرهیزیم. آیا در عصر و زمان ما که اندیشه ها و ایدئولوژی های گوناگون به معارضه با دین برخواسته اند، می توان از تفسیر عقلانی دین دوری جست؟ آیا پاسخ بسیاری از شبهات که معرفت دینی با آنها مواجه است، بدون استمداد از عقل و اندیشه دینی فلسفی امکانپذیر است؟
نظریه ولایت فقیه
عبدالکریم سروش به عنوان یکی از برجسته ترین رهبران فکری جریان اصلاح طلب می گوید:
نظریه ولایت فقیه از همان ابتدای کار برای من بسیار قابل تامل بود که من این مواضع را نمی فهمم و نمی دانم مقصود آن چیست و مبنای آن کدام است و به کجا منتهی می شود؟
به باور دکتر سروش، جهان جدید درک درستی از مفهوم ولایت و حکومت اسلامی ندارد. زیرا حکومت ولایت فقیه مبتنی بر تکلیف است، در حالیکه ذهنیت بشر جدید در فلسفه های سیاسی جدید، حکومت مبتنی بر حق و مسبوق به حقوق آدمیان است. به بیان دیگر:
در نظام مبتنی بر ولایت فقیه آدمیان مکلفند که از اوامر حاکم اطاعت کنند؛ مکلفند که حکومت تشکیل بدهند و این تکلیف به دلیل پذیرفتن یک رشته احکام و اصول و قواعد دینی و فقهی بر ایشان فرض شده است.
در اینجا و در نقد دیدگاه های سروش دو نکته را باید از یکدیگر تفکیک کرد: یکی اینکه مخالفان ولایت فقیه چرا حکومت ولایت فقیه را نمی پذیرند؟ و دیگر اینکه آیا ولایت فقیه مبتنی بر تکلیف است و در آن حقوق آدمیان لحاظ نمی شود. در بحثاز ریشه های مخالفت با حکومت اسلامی، عوامل بسیاری را می توان برشمرد و لااقل علت مخالفت برخی را می توان عدم آگاهی از ماهیت این نوع شکل حکومتی دانست. اینگونه نیست که چون فرضاً این شکل حکومتی مبتنی بر تکلیف است و نه حق، از آن سر باز می زنند. اساساً مگر حکومتی وجود دارد که در آن تکلیف وجود نداشته باشد تا در برخورد با حکومت اسلامی که در آن تکلیف وجود
دارد، معاندان دچار تعجب شوند و به مخالفت با آن بپردازند؟
اساساً آیا می توان پذیرفت که حکومت مبتنی بر ولایت فقیه نسبت به حقوق انسانها بی توجه است و در آن فقط از یک سلسله دستورالعمل ها و فرامین و تکلیف ها سخن به میان آمده است؟ آیا در این شکل حکومتی، مردم حاکمان خود را بر نمی گزینند و در استیفای حقوق خود نمی کوشند؟ آیا در این نوع از حکومت، حاکمان مکلف به تامین مصالح افراد جامعه نیستند؟ آیا در بحثهای مربوطه به ولایت در فقه اسلامی، این نکته مورد تاکید قرار نگرفته که ولایت همواره مبتنی بر مصلحت است و حتی ولایت پدر بر فرزند مبتنی بر رعایت مصالح فرزند است؟ آیا مگر در بحثاز ولایت فقیه این نکته مورد تاکید قرار نگرفته است که ولی
امر مسلمین باید مصالح مردم را در نظر بگیرد؟
همچنین از ایشان باید سوال کرد: آیا در دیگر نظام های سیاسی، اثری از تکلیف وجود ندارد؟ آیا در آن نظام ها مردم مکلف نیستند که رای بدهند و از حاکم اطاعت کنند؟ اگر گفته شود که در سایر نظام های سیاسی مردم با اختیار خود می توانند رای بدهند و اگر نخواستند رای نمی دهند؛ در پاسخ باید گفت: در نظام ولایت فقیه نیز کسی نمی تواند مردم را به رای دادن مجبور کند. تنها چیزی که در اینجا می توان گفت این است که در نظام ولایت فقیه، فرد مسلمان دخالت خود را در سیاست به عنوان یک تکلیف دینی فرض می کند، ولی در سایر نظام ها، تکلیف دینی وجود ندارد و حداکثر می توان تکلیف ملی را مطرح کرد.
نقد و بررسی دیدگاه های دکتر سروش در موارد پیش گفته محدود نمی شود. او درباره روحانیت، فقه، حکومت دموکراتیک دین، ایدئولوژی، وحی و … نیز سخنان تازه ای دارد که به منظور پرهیز از اطاله کلام، از طرح و نقد آنها اجتناب می شود.
در مجموع در خصوص اندیشه های دکتر عبدالکریم سروش باید گفت: معطوف به نقد اسلام سیاسی هژمونیک در ایران است. او آشکارا می کوشد تا نشانه های اصلی این گفتمان را متزلزل کرده و طرحی نوین مبتنی بر اندیشه های دینی ولی با رویکردی سکولار در اندازد که در آن معنویت اسلامی به گونه ای با عقل نوین پیوند خورده و با تکیه بر نسبیت فهم دینی، حقوق بشر و دموکراسی مدرن با اسلام سازگار شده باشد. اندیشه وی در نهایت به نوعی سکولاریسم دینی ختم خواهد شد که در آن هرچند بر معنویت و دینداری تاکید می شود، ولی در حوزه سیاست و مدیریت اجتماعی از دین انتظاری نمی رود و از آن پرسش نیز لازم نیست.
پروژه فکری سروش در جهت عصری سازی دین و هماهنگ کردن دین با دنیای متجدد است. او برای دستاوردهای عقل جدید اهمیت بسیار قائل است، مقولاتی چون آزادی، تسامح، حقوق بشر، دموکراسی و کثرت گرایی، مورد توجه جدی او است. از این رو تلاش می کند تا از نسبت این مقولات با دین سخن بگوید و هرجا که میان آنها با دین تعارض مشاهد می کند، قرائتی از دین ارائه می دهد که رفع تعارض شود. در این قرائت سروش، عموماً دین به نفع مقولات جدید تفسیر و در صورت لزوم برخی از احکام دین کنار زده می شود.
محمد مجتهد شبستری چه کرد؟
محمد مجتهد شبستری در سال ۱۳۱۵ ه. ش در شبستر(آذربایجان شرقی) به دنیا آمد. در سال ۱۳۳۰ برای تحصیل در علوم اسلامی وارد حوزه علمیه قم شد. مدرت ۱۸ سال در قم به تحصیل و تحقیق در فلسفه و کلام اسلامیریا، فقه و اصول و تفسیر پرداخت. در سال ۱۳۴۸ برای اداره مرکز اسلامی هامبورگ به(آلمان) رفت که ۹ سال مدیریت آن مرکز را به عهده داشت.
مجتهد شبستری در سال ۱۳۵۷ به ایران بازگشت. پس از مدتی دو هفته نامه اندیشه اسلامی را با رویکرد انتقادی نسبت به وضع موجود منتشر کرد. او نماینده مجلس شورای اسلامی در دوره اول بود.
او که پیش از این به کتاب روحانیت ملبس بود، در دوره جدید بدون لباس روحانیت در محافل رفت و آمد می کند و می گوید:
اسلام یک شکل حکومتی منحصر به فرد ندارد و نهادهای سیاسی مدنی و نه دینی هستند.
در سال ۱۳۸۶ نظریات وی در باب هرمنوتیک متون دینی اسلامی(قرآن) در قالب مقاله ای با عنوان «قرائت نبوی از جهان» و یک مصاحبه با عنوان «هرمنوتیک، تفسیر دینی جهان» در شماره ۶ فصلنامه مدرسه منتشر شد که مخالف ها و موافق های دامنه داری را برانگیخت. مجتهد شبستری در گفتگو با فصلنامه مدرسه «قرآن» کتاب آسمانی مسلمانان را به عنوان تجربه پیامبر و در نتیجه نوعی تفسیر معرفی کرد. وی برای اولین بار این نظر الحادگونه را مطرح کرد که قرآن کریم، «کلام نبوی» پیامبر اسلام است و محصول وحی است و نه خود وحی؛ قرائتی است توحیدی از جهان در پرتو وحی. در حالیکه بنا بر دیدگاه سنتی، قرآن کلام خدا و
لزوماً وحی از جانب خدا است.
اهم اندیشه های محمد مجتهد شبستری را می توان در حوزه های ذیل برشمرد:
توجه به حقوق بشر
او بحثاز حقوق بشر را از بنیادهای اساسی زندگی اجتماعی در عصر حاضر می داند. وی حقوق بشر را حقوقی می داند که برای همه انسانها در همه جای جهان با همه تنوع و تکثر در برابر ستم و خونریزی قابل استفاده باشد. متاسفانه شبستری به عنوان یک اندیشمند مسلمان به جای استناد به قرآن همان حرفی را می زند که مدعیان امروزی لیبرال دموکراسی آن را ارمغان جامعه بشری می دانند، یعنی کسانی که در قالب شعار حقوق بشر در سراسر دنیا از فلسطین و لبنان گرفته تا عراق و افغانستان هر روز حقوق بشر را پایمال می کنند.
او چنین استدلال می کند که هر فردی باید بتواند با استناد اعلامیه حقوق بشر علیه ستم و تجاوز دولتها به حقوق افراد و یا ابرقدرتها به حقوق ملتهای ضعیف دادخواهی نماید. او معتقد است: بیانیه حقوق بشر پاسخ به نیاز تاریخی انسان پس از جنگ های جهانی است و بشر با تدوین بیانیه حقوق خود به دنبال محدود ساختن جنگها و خونریزیها بوده است.
مجتهدی شبستری مدعی است: محتوای حقوق بشر غیر دینی است و نه ضد دینی چرا که حقوق بشر به هر فردی اجازه می دهد خود فهم خود را از انسان بودن معین کند و مرجع نهایی برای هر فرد، تشخیص عقل و وجدان آدمی است. او با نقد دیدگاههای عالمان دینی که معتقد به حقوق بشر متافیزیکی هستند، اختلاف نظر علما و متفکران جهان اسلام در ارتباط با مسئله حقوق بشر را مورد بررسی قرار داده و می گوید: «عده ای از آنان حقوق بشر را یک مسئله برون دینی و برخی حقوق بشر اسلامی را از متون دینی به دست آورند.» که نادرست است.
منبع: جريان شناسي سياسي در ايران دكتر علي دارابي چاپ هشتم ۱۳۹۰