مبانی تحزب در اندیشۀ سیاسی اسلام
اتفاقاتی که هنوز رخ نداده است
کشف و تبیین رابطۀ تحزب و مبانی دینی(اسلام) در زمرۀ مقوله های جدید مبتلابه جامعۀ اسلامی از اهمیت و ضرورت جدی برخوردار است. این امر، به ویژه زمانی اهمیت مییابد که رویکردهای مختلف نخبگان سیاسی جامعه را در قبال آن مورد توجه قرار دهیم.
احزاب سیاسی در جوامع حاضر به مثابه حلقۀ رابط مردم و حاکمیت سیاسی از اهمیت بسیاری برخوردارند. بیشتر پژوهش گران سیاسی از احزاب سیاسی چون یکی از کارگزاران مهم مشارکتسازی سیاسی یاد کردهاند. صرف نظر از اختلافات نظری دربارۀ خاستگاه احزاب، بیشتر رژیمهای سیاسی نسبت به این پدیده اهتمام ورزیده و حزب را به منزلۀ حلقۀ رابط نظام سیاسی و جامعۀ سیاسی مورد توجه قرار دادهاند. برخی از پژوهش گران تلاش کرده اند تا حزب را با نظام دموکراسی غربی پیوند دهند و عدهای نیز بر این باورند که حزب سیاسی الزاماً به
دموکراسی لیبرال مشروط نشده، بلکه دیگر نظام ها و اندیشههای حکومتی نیز میتوانند با حزب سیاسی همآوا شوند. در تلقی نخست، حزب سیاسی از لوازم حکومت دموکراتیک است و نظام پارلمانی و دموکراسی از پیش شرطهای اولیۀ آن محسوب میشود.
در این تلقی، نوعی رابطۀ دوسویه میان احزاب سیاسی و دموکراسی برقرارمیشود: از یک سو دموکراسی چون بستر ظهور و شکلگیری احزاب سیاسی مطرح میشود، و از سوی دیگر حزب سیاسی پیمودن موفقیتآمیز روند توسعۀ سیاسی را که مشارکت سیاسی شهروندان از شاخصهای مهم آن است فراهم میکند.
حزب ابزار اعمال حاکمیت
در مقابل، براساس اندیشۀ نخبهگرایانه، حزب سیاسی را میتوان با صرف نظر از مبانی لیبرالیسم و دموکراسی غربی تبیین کرد. در این تلقی، «حزب» نه زادۀ دموکراسی و نه ابزاری برای تعمیم دموکراسی و مشارکت مردمی است. متفکرانی چون میخلز، موسکا، و پاره تو بیش از آنکه حزب را ابزاری برای تعمیم دموکراسی و مشارکت مردم بدانند، وسیلهای برای اِعمال حاکمیت نخبگان سیاسی تلقی میکنند. با این همه، بیتردید، حزب، به مفهوم نوین آن، در غرب دستآورد تجربۀ سیاسی جوامع غربی و از ملزومات مدرنیته و زندگی جدید است. همچنین، بر این نکته اتفاق نظر نسبی وجود دارد که «احزاب سیاسی» ابزار مناسبی
برای نظارت و نقد قدرت سیاسی اند. بنابراین، احزاب سیاسی، علیرغم جنبههای منفی ای که احتمالاً دارند، میتوانند از کارگزاران و نشانههای توسعۀ سیاسی باشند. از این رو، در جوامع در حال توسعه، ناگزیر، این بحثمطرح است که نسبت به احزاب سیاسی چه رویکردی وجود دارد؟ جایگاه احزاب سیاسی در این جوامع چگونه است؟
جامعه دینی ایران و تحزب
در جامعۀ دینی، نظیر ایران، در پی طرح مباحثتوسعۀ سیاسی، این مسئله نیز مطرح شد که نظام دینی(جمهوری اسلامی) نسبت به این پدیدۀ جدید چه موضعی را میتواند اتخاذ کند؟ از آنجایی که حکومت دینی از یک سو برای پیمودن مسیر موفقیتآمیز توسعۀ سیاسی، به عنوان یک مقولۀ عقلانی و انسانی، نمیتواند نسبت به تجربه های دیگر جوامع بیتفاوت باشد، ناگزیر درمورد احزاب سیاسی به عنوان کارگزار توسعۀ سیاسی و مکانیزم مشارکتزا نیز نمیتواند خنثی عمل کند.
از سوی دیگر، به علت آنکه حکومت دینی روشها را با چارچوب آموزههای دینی محک میزند و نمیتواند تجربه های مدیریتی جوامع بشری را بدون توجه به عقاید و مبانی دینی به کار بندد ناگزیر باید به کشف و استخراج نظرگاه دین در این زمینه مبادرت ورزد. بدین ترتیب، نظام دینی در مواجهه با پدیدههای جدید، از جمله احزاب سیاسی ناگزیر است تا رویکرد دین و مبانی دینی را در قبال لوازم، شرایط، و تبعات دینی پدیدهها بررسی کند.
درنتیجه، امروزه، این پرسش جدی مطرح است که: اسلام(تعالیم شیعی) نسبت به حزب و لوازم و تبعات آن چه رویکردی دارد؟ آیا میتوان میان حزب به عنوان یک مقولۀ جدید با مبانی و لوازم خاص خود و تعالیم دینی پیوند زد؟ اساساً، تدوین مبانی فقهی و کلامی حزب امکان پذیر است؟ در چه محورهایی میتوان این مبانی را تدوین و تبیین کرد؟ در پاسخ به پرسشهای فوق میتوان گمانه و فرضیههای متعددی طرح کرد، از جمله اینکه: هر چند حزب مفهوم جدیدی از تحولات سیاسی و اجتماعی قرون اخیر بوده و به صورت مستقل در متون و منابع دینی با این معنا به کار نرفته است، اما با توجه به مبانی نظری و شاخصها و
کارکردهای آن میتوان مؤیدات دینی را از منابع و متون اسلامی برای آن استخراج کرد. در مقابل، فرضیههای بدیل چندی نیز مطرح است، از جمله اینکه: با توجه به مبانی و لوازم خاص حزب سیاسی و پیوند همه جانبۀ آن با نظام دموکراسی ایجاد سازگاری میان حزب و تعالیم دینی به همان اندازه ناتمام به نظر میرسد که تلاش برای سازگار کردن اسلام با دموکراسی. بنابراین، هر نوع بحثدر زمینۀ مبانی دینی تحزب با امتناع و انسداد مواجه است.
حزب روش
برخی از پژوهش گران با طرح فرضیۀ سوم تلاش کرده اند که موضع سکوت و بیطرفانۀ تعالیم دینی را مستدل سازند. در این تلقی، دین به مثابه مجموعهای از تعالیم وحیانی فقط در چارچوب ارزش ها به جهتگیری میپردازد و در حوزۀ روش ها نفیاً و اثباتاً اظهار نظر نمیکند. در نهایت، بحثروشها امری عرفی و عقلایی است که از حوزۀ جهتگیری دین خارج میشود. بنابراین، حزب همچون یک روش باید مطالعه شود و در این مورد تلاش برای کشف نظرگاه دین و تدوین مبانی فقهی کلامی برای آن فاقد پشتوانۀ منطقی لازم است. در اینجا، چند نکته به عنوان مفروض تلقی می شود که:
۱) جوامع دینی برای سامان دهی امور سیاسی و اجتماعی و مدیریت سیاسی خود ناگزیرند تا بر اساس تعالیم و آموزههای دینی و با رعایت چارچوبهای دینی عمل کنند. در این جوامع، هر نوع تجویز و اتخاذ مکانیزم مدیریتی باید با در نظر داشتن تعالیم اسلامی صورت گیرد و در نتیجه روش - های ناسازگار با تعالیم دینی مطرود و ناشیانه است.
۲) به لحاظ کارشناسی، علیرغم وجود جنبههای مثبت و منفی «حزب»، نوعی اجماع نظر نسبی در کارآمدی و موجه بودن آن به مثابه مکانیزم مشارکت سازی سیاسی و مؤثر در روند توسعۀ سیاسی وجود دارد.
۳) به هر حال، از آنجایی که تحزب با توسعۀ سیاسی پیوند وثیق دارد، با شیوع گفتمان توسعۀ سیاسی در ایران بالطبع بحثاحزاب سیاسی نیز مطرح شد. امروزه، این مقوله جذابیت بسیار دارد و حداقل در سطح روشنفکران جامعه از موضوعات جدی است.
بحثتحزب در جامعۀ اسلامی و نسبت آن با مبانی دینی قدمت چندانی ندارد. در جوامع دینی اهل سنت، پژوهشهایی در این زمینه انجام شده است که برای نمونه میتوان به التعددیه فی الاسلام اثر عبدالقادر ابوفارس و الاسلام، الدوله الدنیه و الدوله المدینه اثر محمد عماره اشاره کرد. اما در حوزۀ فقه و کلام شیعی، تا آنجا که نگارنده جست وجو کرده است، در این باره حتی یک اثر آکادمیک و منسجم وجود ندارد.
پژوهشهایی که تاکنون انجام شده عمدتاً در سطح مقالات و برخی کارهایی است که در حد طرح موضوع باقی میماند. بنابراین، انجام یک پژوهش جدی و منسجم در این زمینه هنوز به عنوان یک ضرورت جایگاه خود را حفظ کردهاست. تبیین نظرگاه دین و تعالیم اسلامی در زمینۀ مسائل و موضوع های جدید از وظایف جدی پژوهشگران مسلمان است که باید رویکرد دین را در قبال مقوله های جدید از منابع دینی استخراج کرده، در اختیار کارگزاران نظام اسلامی و جامعه دینی قرار دهند.
شرایط کنونی جامعۀ اسلامی ایران، با توجه به اهمیت مشارکت سیاسی مردم در صحنههای مختلف سیاست و اجتماع، ارائۀ راهکارها و مکانیزمهای عینی و موفق را برای پیمودن این مسیر بیش از پیش ضروری ساخته و رسالت پژوهشی محققان دینی را خطیرتر از گذشته دانسته است. کشف و تبیین رابطۀ تحزب و مبانی دینی(اسلام) در زمرۀ مقوله های جدید مبتلابه جامعۀ اسلامی از اهمیت و ضرورت جدی برخوردار است. این امر، به ویژه زمانی اهمیت مییابد که رویکردهای مختلف نخبگان سیاسی جامعه را در قبال آن مورد توجه قرار دهیم: عدهای بر ضرورت تحزب به منزلۀ ابزار کارآمد و مناسبی برای توسعۀ سیاسی یاد کرده،
ترویج فرهنگ تحزب را دنبال می کنند، در حالی که طیف دیگر احزاب سیاسی را از زوایای منفی آن مورد توجه قرار داده و از موضع مبانی دینی و تعالیم وحیانی به نقد این پدیده پرداختهاند. لذاست که باید با استدلال و انسجام هر چه بیشتر کوشید تا دربارۀ این مقوله هر چه بهتر و کاملتر پژوهش، و سپس تدوین و تئوریزه شود.
* پژوهش گر پژوهشكدۀ اندیشۀ سیاسی اسلام پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و نویسندۀ كتاب مبانی تحزب در اندیشه سیاسی اسلام (اثر برگزیدۀ كنگرۀ دین پژوهان در سال ۱۳۸۲).