امینی در گفتوگویی مطرحکرد
ترکیب کاندیداها؛ تایید گفتمان تغییر وضع موجود
در هر انتخاباتی ما به مجموعهای از «افراد»، «جناحها»، «گرایشها»، «برنامهها» و «گفتمانها» رای آری و همزمان به مجموعه یا مجموعههای دیگر از «نامزدها»، «گروهها» و «شعارها» رای نه میدهیم.
به گزارش افکارنیوز، هفتهنامه مثلثگفتوگویی را با پرویز امینی پیرامون آرایش سیاسی کشور با توجه به نزدیک شدن انتخابات انجام داده است، که به شرح زیر است:
آقای امینی فرایند انتخابات به عنوان یکی از ارکان دموکراسی، در عرصه جامعه شناسی و رفتارشناسی چه نتایجی را بدنبال دارد؟
انتخابات را به شکلهای مختلفی میتوان تعریف و تبیین کرد ولی خیلی روشن و شفاف، انتخابات برای شهروندان یک جامعه یک گزینش دو سویه است و به تعبیری «آری» و «نه» توامان است.، در واقع رای ما در هر انتخاباتی تنها نشانگر «آنچه» یا «آنکه» میپسندیم نیست بلکه همزمان نشانگر «چیزی» یا «کسی» را که نمیخواهیم و به هر دلیلی نمیپسندیم، نیز است.
بنابراین در هر انتخاباتی ما به مجموعهای از «افراد»، «جناحها»، «گرایشها»، «برنامهها» و «گفتمانها» رای آری و همزمان به مجموعه یا مجموعههای دیگر از «نامزدها»، «گروهها» و «شعارها» رای نه میدهیم. بنابراین همواره می توان از نوع جهت گیری آراء مردم در هر انتخابات، تفسیری اجتماعی از آنچه مردم یک جامعه در یک مقطع خاص و در شرایط و اقتضائات ویژه آن «می خواهند» و آنچه «نمی خواهند» به دست آورد.
با این تلقی از انتخابات، مسئله مهم پیش روی ما این خواهد بود که آن «مولفه» یا «مولفه های» اصلی که «آری ها» و «نه ها» بر اساس آن شکل می گیرد کدام است؟
یک پاسخ میتواند متغیر احزاب و گروههای سیاسی باشد و مردم بر این اساس به یک گروه سیاسی «آری» و به یک گروه یا مجموعه های متمایز سیاسی دیگر «نه» می گویند. پاسخ دیگر این است که انتخاب مردم یک انتخاب حزبی و سیاسی نیست بلکه شخصی و فردی است و بنابراین رای مثبت آنها تنها به معنای خوشامد از آن فرد است و رای نه به دیگر نامزدها تنها به معنای ناخرسندی از دیگر افراد است.
این پاسخ ها را می توان به صورتهای دیگری ادامه داد که مردم نه بر اساس اشخاص و نه بر اساس جناح های سیاسی بلکه بیشتر بر اساس نوع «گفتمان ها» آری و نه میگویند و اشخاص و جناح های سیاسی به خودی خود اصالتی ندارند. مردم نگاه میکنند که چه افراد یا چه جناح هایی گفتمان مورد نظر آنها را نمایندگی می کند به آنها آری و چه افراد و جناح هایی از گفتمان آنها فاصله دارند به آنها نه می گویند.
هیچ کدام از این پاسخها غلط نیست و می تواند بیانگر سطحی از واقعیت باشد اما این پاسخ ها همزمان محدودیت های را فراهم میکند که انسان را در معرفت اجتماعی حاصل از این نوع نگاهها به انتخابات در ایران مردد میسازد. به طور مثال وقتی نگاههای فردی در تفسیر آراء مردم حاکم است این پرسش را بوجود می آورد که آیا گرایش و تمایلات سیاسی آن فردِ آری گرفته و آنهایی که نه از مردم گرفتهاند تاثیری در جلب یا دفع آراء نداشته است؟
با این تحلیل مثلا هاشمی در انتخابات ۹۲ که بیشتر جریان اصلاحات را نمایندگی میکند باید همانقدر رای بیاورد که در اتتخابات مجلس ششم که عمدتا نماد جناح راست به شمار می آمد، رای آورد. یا همان هایی که در انتخابات مجلس ششم به هاشمی رای دادند حالا به او در انتخابات سال ۹۲ علی رغم تفسیر متفاوت سیاسی از او در این مقطع زمانی رای میدهند.
یا آنهایی که جناح های سیاسی یا گفتمان ها را در تحلیل و تفسیر آراء مردم مهم میدانند باید به این سوال پاسخ دهند چگونه است که با تغییر افرادی که یک جناح سیاسی یا یک گفتمان را در انتخابات نمایندگی می کنند، آراء آن جریان به طور چشمگیری جابجا میشود. مثلا چرا وقتی نماینده جناح اصلاح طلب با گفتمان آزادی خاتمی است یا معین است یا موسوی و یا حتی هاشمی است آراء این جریان به طور چشمگیری متفاوت میشود؟
شما به نوعی این نگاه صرفا سیاسی یا فردگرایانه و حتی گفتمانی را برای تفسیر آری و نه انتخابات ها کافی نمی دانید، خوب پاسخ شما چیست؟
با بررسی تجربه تاریخی انتخابات ها بعد از انقلاب اسلامی خصوصا از دوم خرداد ۷۶ که فضای رقابتی در کشور تقویت شده است می توان به این جمع بندی رسید که مولفه تا حدودی شامل تر و نیز تا حدود زیادی در برگیرنده تر از مولفه های پیش گفته فردی و جریانی و گفتمانی، تقسیم جامعه به دو بخش بزرگ «طرفداران وضع موجود» و «مخالفان وضع موجود» در تفسیر آری و نه آراء مردم است.
در واقع در مقطع انتخابات، شکاف اصلی حول و حوش «تداوم وضع موجود» و «تغییر وضع موجود» شکل می گیرد. در انتخابات دوم خرداد سال ۷۶ مهمترین امتیاز خاتمی به عنوان پیروز انتخابات این بود که «نماد» مخالفت با وضع موجود و مهمترین چالش ناطق نوری این بود که نماد حفظ وضع موجود بود. آراء کم ری شهری در این انتخابات نتیجه این بود که او نه کاملا نماد وضع موجود بود و کاملا نماد مخالفت با آن بود بنابراین در ذهنیت اجتماعی به حاشیه رفت.
در انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۴ نیز معین نماد تداوم وضع موجود و احمدی نژاد رادیکال ترین نماد تغییر وضع موجود بود. آراء ناچیز و کم «رضایی» و «کروبی» در سال ۸۸ نیز به این دلیل بود که آنها نه بهترین نماینده وضع موجود و نه بهترین نماد تغییر در وضع موجود بودند و به همین دلیل موضوعیتی در انتخابات نداشتند و به حاشیه رفتند.
مشخصا گفتمان حفظ وضع موجود یا تغییر وضع موجود در چه مقاطع زمانی بیشتر خودنمایی می کنند؟
مردم ایران در گرایش به «حفظ وضع موجود» یا گرایش به «مخالفت با وضع موجود» در مقطع زمانی مختلف متفاوت عمل کردهاند و نمیتوان بر اساس ادبیات موجود و مصطلح سیاسی و جامعه شناسی آنها را به صورت یکپارچه و یکدست «محافظه کار یا «تحول خواه» نامید.
در انتخابات هایی که در مقاطع استقرار چهارساله دولت ها برگزار شده است، گرایش غالب به حفظ و تداوم وضع موجود بوده است، در سال ۷۲ ترجیح هاشمی بر توکلی، در سال ۸۰ ترجیح خاتمی بر توکلی و در سال ۸۸ ترجیح احمدی نژاد بر موسوی در واقع به معنی ترجیح تداوم وضع موجود بر تغییر وضع موجود بوده است.
اما در مقاطع پایان دو دوره چهار ساله دولت ها، گرایش به مخالفت و تغییر وضع موجود، گرایش غالب بوده است. ترجیح خاتمی بر ناطق نوری در ساله ۷۶ و ترجیح احمدی نژاد بر معین و هاشمی در سال ۸۴ نیز نشان دهنده ترجیح مخالفت با وضع موجود در برابر حفظ وضع موجود در پایان دو دوره دولتهاست.
از دید شما دلایل اصلی تفاوت آراء مردم ایران بین پایان دوره چهارساله و پایان دوره هشت ساله دولت ها چیست؟
با آنکه مطالعه خاصی درباره تفاوت آراء مردم ایران بین پایان دوره چهارساله و پایان دوره هشت ساله دولت ها انجام نشده است و لیکن به طور اجمالی می توان دلایل زیر را بیان کرد.
یکی از دلایل، سختی تغییرِ تمایل رای دهندگان به فردی است که در دوره اول چهارساله ریاست جمهوری انتخاب کردهاند، چرا که این تغییر رای در پایان دوره چهارساله مستلزم پذیرفتن این پیش فرض است که فرد به دلایلی انتخاب نخست خود را اشتباه تلقی کند تا زمینه برای انتخاب فرد جدید برای او فراهم شود. بنابراین به لحاظ روانشناسانه به تایید رای پیشین خود تمایل بیشتری دارد و در نتیجه به حفظ وضع موجود که نمادش رییس جمهور کشور در دوره اول چهارساله است رای خواهد داد. اما در پایان دوره هشت ساله که به لحاظ قانونی رییس جمهور اجازه نامزدی مجدد ندارد، این تغییر با مقاومت روانشناسانه
روبرو نمی شود و امکان روی آوردن به گزینه تغییر وضع موجود بیشتر میشود. مثلا در سال ۸۰ آراء خاتمی ۲۲ میلیون بود اما در سال ۸۴ معین به عنوان نماد تداوم وضع موجود آرایی چهار میلیونی داشت که فاصله زیاد بین این دو آراء را نشان میدهد. اگر خاتمی امکان کاندیداتوری مجدد داشت می توان احتمال داد که آرایی بیش از آراء معین بدست می آورد.
دلیل دوم به «فرسودگی گفتمان ها» در نتیجه مصرف آن در یک دوره هشت ساله بر می گردد که امکان «بازتولید جذاب» آن را برای فضای اجتماعی از بین می برد و تمایل به تغییر گفتمان را در بدنه اجتماعی مردم فراهم میکند. در سال ۷۶ فرسودگی گفتمان سازندگی و توسعه اقتصادی، بستر را برای یک گفتمان تازه به نام گفتمان آزادی بوجود آورد و فرسودگی گفتمان آزادی در سال ۸۴، فضا را برای گفتمان جذاب عدالت ایجاد کرد. اما در مقاطع چهارساله اگر چه گفتمان ها آن جذابیت اولیه خود را ندارند اما دچار فرسودگی اجتماعی نیز نشده اند و همچنان در بین گفتمان های موجود و رقیب، از رجحان برخوردارند.
دلیل سوم این است که جمع بندی مردم ایران معمولا در پایان دوره هشت ساله از دولت های بر سر کار چه دولت سازندگی و چه دولت اصلاحات و چه امروز دولت احمدی نژاد با نارضایتی از آنها توام است، آنها بین انتظارات خود از دولت ها و عملکرد آنها احساس شکاف و تفاوت می کنند و بنابراین میل به تغییر در آنها در پایان یک دوره هشت ساله زیاد است.
این امر به این مسئله بر میگردد که مردم ایران به لحاظ روانشناسانه و اجتماعی فرصت هشت سال را برای ارزیابی و داوری درباره گفتمان ها و گرایش های سیاسی بر سر کار در دولت ها کافی می دانند، در حالی که در پایان یک دوره چهارساله هوز به جمع بندی نهایی نرسیده اند و تمدید فرصت را بر پایان دادن به دولت ها در این مقطع ترجیح می دهند.
فکر می کنید در انتخابات سال ۹۲ همان اتفاق سال های دوم خرداد ۷۶ یا خرداد و تیر ۸۴ اتفاق بیافتد و مردم به تغییر وضع موجود رای بدهند؟
خوب انتخابات ریاست جمهوری سال ۹۲ در مقطع هشت ساله دولت نهم و دهم انجام می شود اما با تفاوت هایی نسبت به گذشته در شکل گیری شکاف دوگانه وضع موجود و تغییر وضع موجود روبرو است.
چه تفاوتی هایی؟
برای اولین بار با احراز نشدن صلاحیت مشایی از سوی شورای نگهبان به عنوان مهمترین و تنها نامزد دولت دهم، وضع موجود هیچ نماینده تام و تمامی در انتخابات ندارد. و تقریبا همه قطب های حاضر در انتخابات با شدت و ضعف متفاوت، نماینده تغییر وضع موجود هستند. این مسئله یکی از مهمترین تفاوت ها در این انتخابات نسبت به انتخابات های پیشین است.
با این تفاوت شکل بندی قطبهای انتخاباتی چگونه خواهد شد؟ نسبت آنها با دوگانه وضع موجود و تغییر وضع موجود چه میشود؟
قطب موسوم به جنبش سوم تیر با گفتمان عدالت و با رویکرد حفظ «نقاط قوت وضع موجود» و «نفی بازگشت به گذشته»(اصلاحات و سازندگی) نزدیکترین لایه به طرفداران وضع موجود هستند که در عین انتقاد به برخی مسایل در وضعیت کنونی، ازگفتمان و شعارهای دولت نهم دفاع میکنند. بنابراین مواجهه انتقادی آنها با وضع موجود نسبت به سایر قطب ها خفیف تر است و موضع انتقادی اصلی آنها در بازگشت به گذشته است. بهترین نماد این قطب جلیلی است اما کاندیداهایی مانند حداد عادل نیز در همین موقعیت قرار دارند.
قطب قالیباف که بر «نقد وضع موجود»، «نفی بازگشت به گذشته» و «توسعه مدیریت کنونی کلان شهر تهران به سطح ملی» تاکید دارد، قطب دوم انتخابات است که در طرف مخالفان وضع موجود قرار می گیرد. البته سطح مخالفت با وضع موجود در این قطب انتخابات رادیکال نیست و نسبت به قطب سوم انتخابات متعادل تر است. نامزدهایی مانند محسن رضایی نیز در طرف تغییر وضع موجود با همین شدتی که قالیباف قرار دارد، قرار می گیرند.
وجود قطبی در انتخابات که با «نفی مطلق وضع موجود» به دنبال احیاء رویکردی است که تحت عنوان «بازگشت به گذشته» باید از آن یاد کرد، سومین قطب انتخابات است که رادیکال ترین موضع را در بین گروه مخالفان وضع موجود دارند. یعنی به دنبال تغییر در وضع موجود است اما این تغییر در بازگشت به گذشته تعریف میشود.
یعنی از یک طرف بر تغییر وضع موجود تاکید دارد و از سوی دیگر این تغییر در بازگشت به گذشته جستجو می کند؟ این مسئله ای تازه است یا در انتخابات های پیشین مسبوق به سابقه است؟
این امر یکی از تفاوت ها در انتخابات سال ۹۲ نسبت به گذشته است. در هاشمی ۸۴ و موسوی ۸۸ نیز نوعی بازگشت به گذشته وجود داشت اما هیچ گاه در اندازه انتخابات سال ۹۲ به هویت یک قطب انتخابات مبدل نشد. بیانیه نخست هاشمی به صراحت راه حل عبور از مشکلات کنونی کشور را بازگشت به دوران هشت ساله سازندگی بیان میکند. البته با احراز نشدن صلاحیت هاشمی به عنوان مهمترین نماد این رویکرد از سوی شورای نگهبان، قطب بازگشت به گذشته به شکل خفیفتری در عارف به عنوان نماد دوران اصلاحات و روحانی به عنوان نماد دوره سازندگی می تواند بازنمایی شود.
نسبت «گفتمان ها» با دوگانه «حفظ یا تغییر وضع موجود» را چطور ارزیابی می کنید؟
در انتخابات سال ۹۲ سه خرده گفتمان فضای انتخابات را پر می کنند. اول خرده گفتمان «عدالت» که جلیلی بهترین ظرفیت را برای نمایندگی آن دارند. این خرده گفتمان به لحاظ گفتمانی در طرف حفظ وضع موجود قرار میگیرد چرا که گفتمان عدالت، گفتمان حاکم بر دولت نهم و دهم و ادبیات مسلط ریس جمهور خصوصا در دو انتخابات ۸۴ و ۸۸ بود.
بعد از جلیلی حداد عادل در بین نامزدهای احراز صلاحیت شده، بیشترین ظرفیت را برای نمایندگی این گفتمان دارد و بنابراین جزء نزدیک ترین لایه ها به حفظ موجود قرار میگیرد.
دوم، خرده گفتمان ترکیبی «آزادی و سازندگی» که بهترین نمایندگان آن عارف و روحانی اند که اینها در طرف مخالفت با وضع موجود قرار دارند. ولایتی و رضایی نیز ظرفیت دارند خصوصا در بعد سازندگی این گفتمان را نمایندگی کنند.
سوم، خرده گفتمان «پیشرفت» که قالیباف بهترین ظرفیت را برای نمایندگی آن دارد و به لحاظ گفتمانی نیز در طرف تغییر در وضع موجود است.
در این میان تاثیر شکاف های اجتماعی فعال چگونه است؟ یا به تعبیری دیگر نسبت «شکاف های اجتماعی فعال» با دوگانه «حفظ یا تغییر وضع موجود» چطور است؟
در این انتخابات بسیاری از تفاوت ها و شکاف های اجتماعی مانند شکاف جنسی(زن و مرد)، شکاف سنی(جوانان و میانسالان و کهنسالان)، شکاف قومی و زبانی(لر، کرد، ترک و..)، شکاف مذهبی(سنی، شیعه) و.. چهره فعالی ندارند. یعنی این شکاف ها تاثیری بر جهت گیری ها آراء مردم در تایید حفظ وضع موجود یا نگاه مثبت به تغییر وضع موجود ندارند.
اما سه شکاف «جغرافیایی - اقتصادی»، «توده و نخبه» و «ایدئولوژیک و سیاسی» نقش فعالی نسبت به دوگانه مذکور بازی می کنند.
در شکاف توده و نخبه، به دلیل آن که دولت نهم و دهم به عنوان مهمترین نماد وضع موجود، دولتی توده گرا و نخبه گریز بود، توده ها نسبت به نخبگان بیشتر تمایل به حفظ وضع موجود دارند اما فضای نخبگانی(تحصیل کرده ها و کسانی که مهارت های تخصصی مثل هنرمندان دارند) به طور غالب به دنبال تغییر وضع موجود خواهند بود.
در شکاف جغرافیایی - اقتصادی نیز طبقه متوسط شهری و ساکنان شمالی شهرهای بزرگ و اقشار مرفه به تغییر وضع موجود تمایل دارند. این تمایل به تغییر وضع موجود بیش از همه در طبقه متوسط شهری وجود دارد که در پی مشکلات اقتصادی کنونی بیشترین آسیب را متحمل شده و بیشترین نارضایتی ها را دارد.
طبقات محروم جامعه و ساکنان روستاها و شهرهای کوچک و جنوب شهری های شهرهای بزرگ به حفظ وضع موجود یا گزینه های نزدیک تر به حفظ وضع موجود(جلیلی و قالیباف) تمایل بیشتری دارند که این مسئله از تفاوت مهم در انتخابات ۹۲ بر اساس شکاف دوگانه حفظ یا تغییر در وضع موجود است.
چرا تفاوت؟
برای این که همواره وضع موجود بعد از پایان دو دوره دولتها، طرفدارانی با صبغه ای ایدئولوژیک و سیاسی داشته است. در سال ۷۶ طرفداران ناطق نوری و در سال ۸۴ طرفداران معین و هاشمی(در مرحله دوم انتخابات) در این پایگاه اجتماعی تعریف میشدند.
اما به سبب رفتار و مواضع و عملکرد دولت دهم طی این سالها(معاون اولی مشایی، قهر یازده روزه احمدی نژاد، ماجرای نمایش فیلم گفتگوی فاضل لاریجانی و مورتضوی در مجلس در ۱۵ بهمن ۹۱ و…) بالاترین ریزش ها در طرفداران وضع موجود، صبغه ای سیاسی و ایدئولوژیک دارند و برعکس دو انتخابات سال ۷۶ و ۸۴، پایگاه اصلی طرفداران وضع موجود دارای صبغه ای خدماتی است و به طور مشخص شامل کسانی که از خدمات دولت چه در مسئله یارانه ها، مسکن مهر و.. منتفع شده اند و جزء طبقات ضعیف و محروم اقتصادی و به لحاظ جغرافیایی در روستاها و شهرهای کوچک و جنوب و حاشیه شهرهای بزرگ تمرکز دارند. بنابراین ظرفیت های
دولت و احمدی نژاد برای اثرگذاری در انتخابات متکی به این طبقات اجتماعی است.
با توجه به نتایج احراز صلاحیت ها از سوی شورای نگهبان و ناممکن شدن حضور نماینده دولت و احمدی نژاد در انتخابات چه کسی یا کسانی این ایگاه اجتماعی بزرگ را نمایندگی می کنند؟
پرسش خوبی است. نکته مهمی که درباره این بدنه بزرگ اجتماعی وجود دارد این است که هیچ یک از نامزدهای هشت گانه کنونی از ظرفیت قدرتمند و منحصر به فردی و بالفعل برای کسب این آراء برخوردار نیستند. در واقع در بین نامزدهای مذکور هیچکدام شایستگی اجتماعی بالفعل نمایندگی این طبقه را ندارند. جلیلی در بین نامزدها با توجه به خصوصیات و شعارها از استعداد بالقوه برای جلب این آراء برخوردار است اما زمان لازم و ظرفیت تبلیغاتی و رسانه ای برای کسب اعتماد آنها را ندارد. کلید پیروزی جلیلی در انتخابات به توانایی او در جلب آراء این بخش بستگی دارد.
پس تکلیف این پایگاه اجتماعی بزرگ در انتخابات چه خواهد شد؟
نحوه حضور نامزدها در صدا و سیما در جلب آراء این بخش مهم است و باید برای دقیقتر حرف زدن بازخوردها را دید. اما به نظرم در این شرایط گزاره «شهرت و شناخته شدگی» نقش مهمی در انتخاب نامزدها توسط این پایگاه اجتماعی دارد. اگر هاشمی صلاحیتش احراز میشد می توانست رای خوبی از این بخش اجتماع بدست بیاورد. در نبود احمدی نژاد و هاشمی، گزینه هایی شناخته شده تر مثل ولایتی و قالیباف شانس بیشتری دارند.
طرفین شکاف فکری و ایدئولوژیک و سیاسی چه نسبتی با دوگانه حفظ وضع یا تغییر وضع موجود پیدا میکنند؟
در شکاف ایدئولوژیک و سیاسی، گرایش های سکولار و اصلاح طلب به تغییر وضع موجود متمایلند و بر آن اصرار می ورزند و کسانی که از نظرفکری جزء اسلام گراها و به لحاظ سیاسی در مجموعه اصول گرا ها تعریف میشوند بیشتر به کسانی که به حفظ وضع موجود نزدیکترند یا لاقل موضعی رادیکال در برابر آن ندارند متمایل خواهند شد.
بنابراین عارف و روحانی بیشتر آراء سکولارها و اصلاح طلبها را و جلیلی، حداد عادل، ولایتی، رضایی و قالیباف بیشتر آراء اسلام گراها و اصول گرایان را البته با شدت و ضعف متفاوت که احتمالا سهم جلیلی بیش از دیگران است، کسب خواهند کرد.