قاتل من لباس سبز بر تن دارد
من تازه پا به سن ۱۳ سالگی گذاشته بودم كه پدرم به شهادت رسیدند. طبعاً در آن زمان، قدرت فهم و درك عظمت معنوی و فكری ایشان را نداشتم، چنانكه امروز نیز چنین است، با این حال در چند سال آخر زندگی شهید مطهری تا حدی میفهمیدم كه در خانه كسی زندگی میكنم كه در آینده، درباره او باید بسیار بیندیشم.
شاید اولین باری که به این فکر افتادم در سال ۱۳۵۴ بود. ما به اطراف اصفهان رفته بودیم و قرار بود با پدرم و دیگر همراهان در دشتهای اطراف قدم بزنیم. پس از مدت کمی راهپیمایی، کنار رودخانهای رسیدیم. پدرم بر سر تپهای مشرف به رود رفتند و نشستند و از ما خواستند که راه را ادامه دهیم. پس از آن، در همان حال به فکر فرو رفتند. پس از چند ساعت که بازگشتیم، همچنان ایشان را دیدیم که در همان نقطه نشسته و مشغول تفکر بودند. آن منظره که اکنون نیز بهوضوح در ذهنم مجسم است، در آن دوران بیشتر مرا درباره رفتار و روحیات پدرم کنجکاو کرد.
حال به مقداری از آنچه که از دوران حیات پدرم که هرگز قدر آن را ندانستم، به خاطر دارم یا شنیدهام و به بیان چند خصوصیت ایشان اشاره میکنم.
پدر و جد استاد
نام پدرشان، محمدحسین و نام جدشان محمدعلی مشهور به آخوند محمدعلی فرزند محمدرضا بود. شهید مطهری از پدرشان به عنوان کسی که برای اولین بار، ایشان را با تقوا و راستی آشنا ساخت، یاد کردهاند. کسی که در زمان رضاخان برای تعیین نام خانوادگی به فریمان رفته بود، با دیدن آن چهره نورانی، نام «مطهری» را برای ایشان برگزید.
مرحوم محمدحسین مطهری، در سال ۱۳۵۰ ه. ش در سن ۱۰۱ سالگی به رحمت ایزدی پیوست. به مناسبت رحلت ایشان حضرت امام خمینی(ره) تلگرام تسلیتی برای شهید مطهری ارسال کردند. حضرت امام، قبلاً به دعوت شهید مطهری سه شبانهروز در منزل مرحوم محمدحسین مطهری در فریمان اقامت فرموده بودند.
در فوت مرحوم محمدحسین مطهری، پدرم با صدای بلند میگریستند. ایشان در منطقه به ایمان و تقوا مشهور بودند. توفیق ایشان به حدی بود که حتی در آخرین شب حیات خود نیز نماز شب خوانده بودند. مرحوم محمدحسین مطهری، در روز فوت(جمعه ۷ شوال) سر سفره نشسته بودند و وقتی لقمه سوم را در دهان گذاشتند به سرای باقی شتافتند.
از پدر استاد مطهری، حدود هزار بیت شعر به زبان فارسی موجود است. این اشعار در جواب شخصی است که اشعاری بر ضد مذهب جعفری سروده بود. ایشان کتابهایی مانند «قطرالندا» ی ابنهشام را با حوصله فراوان و با خط بسیار زیبا نوشتهاند. نمونههای زیادی از خط ایشان موجود است.
مرحوم آخوند محمدعلی(جد استاد مطهری) نیز از علمای زمان خود بودهاند. از آن مرحوم کتابی با عنوان «وقایعالایام» به خط خودشان موجود است. ایشان در اول آن کتاب، چنین نوشتهاند:
«هذا الکتاب المسمی بوقایع الایام فی احوال الانام و به نستعین. بسماللهالرحمنالرحیم. الحمدلله الذی جعل وقایع الایام تبصره لاولی الافهام و صیر احوال الانام تذکره لذوی الاوهام و ابلی عباده بالبداء للانعام و الانتقام فی اناء السنین و الشهور و الصلوه و السلام علی محمد صاحب الوحی و الالهام و علی آله مصابیح الظلام و مفاتیح الکلام..».
و بعد چنین میگوید: «بنده عاصی و غریق بحر معاصی ابن محمدرضا محمدعلی حشرهما الله مع النبی و الولی که این مختصری است از احوال انام و وقایع لیالی و ایام از بدو عالم تا هبوط آدم و از آدم تا ظهور خاتم و از خاتم تا نفخه دم. از آنچه به نظر قاصر و خاطر فاتر رسیده از کتاب متقدمین و متأخرین: از مورخین و محدثین و مفسرین، تذکره للخواص و تبصره للعوام بعون الملک العلام».
در این کتاب مرحوم آخوند محمدعلی که ۱۰۰۵ صفحه است، برخی مطالب به زبان فارسی و برخی به زبان عربی نوشته شدهاند. در پایان این کتاب، این چند بیت که از سرودههای خود ایشان است، آمده است:
این رنج در این کنج کشیدیم از آن
تا در ورق دهر بماند چندان
هم تذکرهای برای خوبان گردد
هم باعثتکمیل شود در ایمان
دین آینه عیبنمای دهر است
شاید که ز غفلت برهند اهل جهان
در پایان کتاب «وقایعالایام»، تاریخ فوت مرحوم محمدعلی ظاهراً به خط مرحوم محمدحسین چنین نوشته شده است: «وفات مرحوم مؤلف جنت مکان، یوم بیست و دوم شهر رمضانالمبارک سنه هزار و سیصد و سی و چهار از هجرت نبویه».
خاطرهای از مرحوم آخوند محمدعلی ذکر شده است که نقل آن خالی از لطف نیست. در زمان حیات آن مرحوم، شخصی روحانی یا بهتر بگویم روحانینما، در بلاد مجاور میزیست و به خود لقب «عالمالشریعه» داده بود. این شخص در نامهای خطاب به آخوند محمدعلی مینویسد: «شریعتمدارا! مجلدات شرع لمعه را برایم بفرستید تا قرائت کنم».
جد مرحوم شهید مطهری در جواب مینویسند: «مجلدات نیست، مجلدین است، شرح لمعه است نه شرع لمعه، مطالعه کنم نه قرائت» و در پایان نامه مینویسد: «ویل للشریعه اللتی انت عالمها و انا مدارها».
مرحوم محمدرضا هم از علمای زمان خود بودهاند که مطلب بیشتری از ایشان و پدرانشان نمیدانم، اما چنانکه خود شهید مطهری میگفتند و تا آنجا که معلوم است، پدرانشان از علما بودهاند. رحمهالله علیهم رحمه واسعه.
اما درباره فرزند شایسته این بزرگواران، یعنی مرتضیبن محمدحسینبن محمدعلیبن محمدرضا مطهری.
توجه به معنویات
درباره معنویت و تهجد و شبزندهداریهای ایشان مطالب زیادی گفته شده است. ایشان چه در سفر و چه در حضر به نماز شب مقید بودند. پس از نماز، خصوصاً نماز مغرب و عشا، سجدههای طولانی(تا حدود نیمساعت) داشتند و در آخر قنوت، همیشه این دعا را میخواندند: «افوض امری الی الله ان الله بصیر بالعباد» و بهراستی این تفویض امر و توکل، در زندگی ایشان به چشم میخورد.
صوت قرآن ایشان قبل از خواب، هر شب شنیده میشد و لااقل ۲۰ دقیقه به درازا میکشید.
نمونه دیگری در همین زمینه را از یکی از روحانیون شنیدم. این برادر روحانی میگفتند: «وقتی در ایام طلبگی در قم بودم، شنیدم یکی از آقایان «نهجالبلاغه» را درس میدهند. تدریس این کتاب در آن زمان چندان مرسوم نبود. پس از اندکی تحقیق متوجه شدم که مدرس این کتاب شخصی به نام آقای مطهری است. من ایشان را نمیشناختم. به اتفاق یکی از دوستان در درس ایشان شرکت کردم. شهید مطهری در اولین جلسهای که ما در کلاس حاضر شدیم، توصیه زیادی برای نماز شب کردند و متذکر شدند یکدیگر را در نماز شب دعا کنیم. بعد گفتند:
«من از شما میخواهم که دعایی که در حق من میکنید این باشد که من با شهادت از دنیا بروم».
تقید ایشان به نماز شب، زمانی برایم بیشتر روشن شد که از یکی از برادران روحانی شنیدم که در شبهای تحصن روحانیون در دانشگاه تهران، شهید مطهری در هر نیمهشب به گوشهای از محوطه دانشگاه میرفتند و در آنجا به مناجات مشغول میشدند که جریان کامل آن را باید از خود آن برادر جویا شد.
انس با معنویات و درک صحیح از دین، ایشان را در پاسداری از مرزهای دین به نهایت درجه متعهد کرده بود. آنچه حتماً باید به آن اشاره شود این است که برخورد ایشان با خطوط انحرافی، ناشی از حساسیت نبود، چنانکه معمولاً حساسیت تعبیر میشود. برخورد ایشان، نتیجه شناخت صحیح از دین و تعهد به آن بود که خودبهخود، چنین حساسیتی را به دنبال داشت.
عدم حساسیت اکثریت به ورود افکار انحرافی در اسلام که عموماً به خاطر جهل به این خطر است همواره دردی را در سینه شهید مطهری پدید میآورد. به نظر ایشان، سخنگویان و اظهارنظرکنندگان درباره اسلام زیادند، اما کسانی که نظر اسلام را کاملاً بفهمند و از انحرافات جلوگیری کنند، بسیار اندک.
باری، صحبت از معنویت استاد بود. در منزل، هر دو سال یک بار، ایشان صدای افراد خانواده را ضبط میکردند. نکته به یاد ماندنی این بود که هرگاه از خود ایشان میخواستند که صدایشان را ضبط کنند، همیشه با اذان آغاز میکردند و بعد اشعاری درباره عشق الهی، مرگ و بیارزشی دنیا میخواندند. بعضی از این اشعار که صدایشان هم موجود است، اینها هستند:
طفیل هستی عشقاند آدمی و پری
ارادتی بنما تا غنیمتی ببری
تا آنجا که میگوید:
به یُمن همت حافظ امید هست که باز
اری اسامر لیلای لیلهالقمری
یا:
دریغا پس از ما بسی روزگار
بروید گل و بشکفد نوبهار
تا آخر اشعار.
باز در همین بعد معنویت، خوب است اشاره کنم که شهید مطهری بهطور شفاهی وصیت کرده بودند:
«وقتی جنازه مرا از زمین بلند میکنید، نوار سوره «تکویر» عبدالباسط و اذان آقای صبحدل را بگذارید».
و هر دو را در یک نوار آماده کرده بودند.
کارهای علمی
در بُعد علمی، دو مطلب بیش از بقیه جلب نظر میکند. یکی از این دو، نظم علمی است. حضرت آیتالله امینی میگفتند: «شهید مطهری در ایام طلبگی همیشه یک دفتر همراه داشتند و هر مطلب مفیدی را که میشنیدند(حتی داستانی که یک نفر نقل میکرد) همانجا مینوشتند». در حاشیه هر کتابی هم که میخواندند، در صورت لزوم یادداشتهایی مینوشتند یا از آن فیشبرداری میکردند. یادداشتها، فیشها و مطالب زیادی به صورت الفبایی و موضوعی از ایشان موجود است.
در مراسمی برای سالگرد ایشان، جناب استاد محمدتقی جعفری فرمودند: «یک روز از مرحوم مطهری پرسیدم که از میان اشعار سعدی کدام یک بیشتر مورد توجه شما قرار گرفته است؟ ایشان گفتند:
این شعر که در آن میگوید:
آب حیات من است خاک ره کوی دوست
گر دو جهان خرمی است. ما و غم روی دوست
ولوله در شهر نیست جز شکن زلف یار
فتنه در آفاق نیست جز خم ابروی دوست»
من پس از این سخنرانی، به سراغ «کلیات سعدی» در منزل رفتم تا ببینم تمام این شعر چیست که دیدم پدرم این شعر را در دیوان خود کاملاً مشخص کرده بودند.
این نکته علاوه بر اینکه روحیه شهید مطهری را در بُعد معنویت بهتر مشخص میکند، تأییدی بر نظم علمی ایشان نیز هست. ایشان هر مطلب قابل توجهی را برای خود مشخص میکردند تا در جای مناسب از آن استفاده کنند.
دومین خصوصیت بارز در بُعد علمی، پرکاری ایشان است. برای کسی که با آثار ایشان آشنا باشد، احاطه علمی و تنوع مطالب و استحکام آنها، خبر از میدان کار وسیع مؤلف میدهد.
بهخوبی به خاطر دارم که روزی پدرم گفتند:
«اگر دیگر از امروز بر معلومات من افزوده نشود، تا ۳۰ سال نیز مطالب نو و جدید برای نوشتن دارم. اگر چند هفته فرصت کنم، دو جلد دیگر «داستان راستان» آماده میشود. برای نوشتن جلد دوم «نظام حقوق زن در اسلام» نیز به دنبال فرصت کوتاهی هستم. البته عمده کار آن را انجام دادهام».
برای ختم سخن در بُعد علمی، خوب است بیتی را که ایشان در اول کتاب «مطول» خود در ایام طلبگی نوشتهاند، ذکر کنم:
تُلُوحُ الْخَط فِی الْقِرطاسِ دَهْراً
وَ صاحِبُه رَمیمٌ فی التراب
گویا این شعر همیشه مدنظر ایشان بوده است، زیرا اولاً مطالب را همیشه مینوشتند تا از بین نرود، ثانیاً در نوشته، دقت بسیار میکردند، زیرا میدانستند یک اثر علمی برای همیشه خواهد ماند و توجه میکردند که وقتی انسان «رمیم فی التراب» میشود، مبادا یک عده به خاطر افکار غلط او به انحراف بیفتند.
عشق و ارادت به امام خمینی(ره)
مطلب دیگر، ارتباط با حضرت امام است. به کار بردن کلمه ارتباط در اینجا مبهم و نارساست. بهتر است که کلمه عشق و ارادت را به کار برم. من در حد خودم، امام را بهواسطه شهید مطهری و شهید مطهری را بهواسطه ایشان شناختم. در اوایل انقلاب که روزنامهها صحبتهای امام را چاپ میکردند، ایشان به دقت آنها را میخواندند. یادم هست که یک بار ایشان پس از خواندن سخنان امام سر تکان دادند و به ما گفتند:
«از این سخنان در حیرتم که چگونه با حکمت گفته شده و همه جوانب را در بر گرفته است».
عشق به حضرت امام از حقیقت وجودشان برمیخاست، چنانکه در سخنرانی «اهداف روحانیت» عبارت «نام و یادش قلب مرا به لرزه در میآورد» را به کار بردند. از طرف دیگر، حضرت امام به ایشان عنایت خاصی داشتند. پیام سراسر سوز و گداز امام در شهادت ایشان قلبها را آتش زد. در یکی از ملاقاتهایی که با حضرت امام داشتیم(گمان میکنم در ششمین سالگرد شهادت استاد، یعنی در سال ۶۴ بود)، شب قبل، تلویزیون، فیلم بازسازیشده ترور ایشان را نشان داده بود امام در بدو ورود به ما فرمودند: «ما دیشب گریه کردیم».
امام و شهید مطهری از سالهای قبل از پیروزی انقلاب، مکاتبات زیادی داشتند. طبق گفته پدرم، امام به شهید مطهری فرموده بودند که کمکم به قم نقل مکان کنند. این اواخر، ایشان هفتهای دو روز در قم بودند و تصمیم داشتند که برای اقامت دائم به قم بروند. طبق گفته خودشان:
«وقتی از قم به تهران میآیم، مانند آن ماهی هستم که از دریا به خشکی افتاده است و وقتی از تهران به قم میروم، مانند ماهیای هستم که به دریا انداختهاند».
اخلاص
مطلب دیگر درباره اخلاص پدرم است. توجه اصلی او در همه امور به مبدأ بود و ایشان هرگز به دنبال تظاهر در مقابل مردم نبودند. عنوان همیشگی نویسنده روی کتابهایشان، «مرتضی مطهری» بود و اجازه نمیدادند کلمههایی مثل استاد و غیره قبل از اسمشان آورده شود.
از شهرت بهشدت پرهیز داشتند. با اینکه تشکیلدهنده هسته مرکزی شورای انقلاب بودند، در روزنامهها چندان نامی از ایشان آورده نمیشد. وقتی از ایشان میپرسیدیم: «چرا اسمی از شما نیست و از اکثریت دستاندرکاران انقلاب، کم و بیش نامی هست؟»
ایشان در جواب میگفتند:
«من کاری را که باید انجام بدهم، انجام میدهم. هرچه نامم کمتر مطرح شود، آسودهترم. سعی من بر این است که در غیر از موارد ضروری در اجتماعات عمومی مطرح نشوم».
پدرم در ادامه گفتند:
«از روزنامههای خارجی برای مصاحبه با من آمدهاند، اما من قبول نکردهام. یاسر عرفات نیز به دنبال من میآمد تا با من عکس بگیرد، اما من امتناع کردم».
برای اینکه اخلاص ایشان بهتر مشخص شود، مطلبی را که در کتاب «گفتار ماه» دیدم، نقل میکنم. در آن کتاب که چند جلد است، مقالههایی از افراد مختلف، از جمله شهید مطهری به چاپ رسیده است. مقالههای ایشان در چند جلد از کتاب مذکور چاپ شده و این نوشتهها در اصل سخنرانی بوده است. شهید مطهری در خاتمه معرفی یکی از مقالههایشان، در کتاب «گفتار ماه» مینویسند:
«در این سخنرانی که اکنون به صورت مقاله آورده شده است، من یک اشتباه واضح ادبی کردهام که پس از سخنرانی، یکی از روحانیون حاضر در جلسه به من تذکر دادند و من از ایشان سپاسگزارم».
این مطلب مربوط به حدود ۴۰ سالگی استاد است، یعنی زمانی که شخصیت ایشان کمکم مطرح شد. ایشان میتوانستند بهطور شفاهی از آن آقای روحانی تشکر کنند و احتیاج به چاپ آن نبود، اما این کار، قدرت تسلط بر نفس و عدم توجه به ظواهر و در نهایت اخلاص ایشان را میرساند. حقیقتاً جملهای را که گفته بودند:
«برای خود، کار کردن نفسپرستی است…کار برای خدا توحید و یگانهپرستی است».
خود در عمل بهخوبی به کار بسته بودند.
نمونه دیگری از اخلاص شهید مطهری، سادهنویسی ایشان است که سعی در بلند و سخت جلوه دادن افکار خود نداشتند. در تألیفات و سخنرانیهای خود نیز، نیاز جامعه را بر موضوع مورد علاقه شخصی ترجیح میدادند. این نیز نشانه اخلاص در نوشتار و گفتار بود.
مبارزات استاد شهید
ایشان در سال ۱۳۵۶ دروسی را تحت عنوان «شناخت» در کانون توحید ارائه کردند. در شب دهم که شب عاشورا نیز بود، بعد از اتمام جلسه به اتفاق پدرم با اتومبیل آقای باهنر از کانون توحید برمیگشتیم که تعدادی اتومبیل ما را محاصره کردند و یک خودروی پلیس فرمان ایست داد. یکی از مأموران به پدرم گفت که باید با آنها بروند. پدرم با مهارت خاصی اوراق داخل جیبشان را آهسته درآوردند و به من دادند و من آنها را در جیب بغلم گذاشتم.
فردای آن روز، ایشان آزاد شدند و تعریف کردند که در آنجا از ایشان سؤال کرده بودند: «مگر شما ممنوعالمنبر نبودید؟ چرا سخنرانی کردید؟»
ایشان گفته بودند:
«من سخنرانی نکردهام. این یک کلاس درس بود».
و آنها در کمال تعجب گفته بودند: «ما کلاس چندهزار نفری ندیده بودیم!»
شهادت
پدرم میدانستند که توسط چه منحرفانی به شهادت خواهند رسید. پس از ترور سرلشکر قرنی، از ایشان شنیدم:
«بعد از قرنی نوبت من است».
ایشان خود را برای شهادت آماده کرده بودند.
خوشحالی ایشان در روزی که شب آن روز به شهادت رسیدند، طوری بود که هرگز نظیر آن را ندیده بودم. شهید مطهری نیز مانند مولایش، حضرت امیرالمؤمنین(ع) توسط خوارج زمان خود، آن هم از ناحیه سر و از پشت سر و در تاریکی شب، به شهادت رسیدند.
ساعت ۲۲:۳۰ سهشنبه یازدهم اردیبهشتماه سال ۱۳۵۸ در تاریکی شب، هنگامیکه صدایی جز صدای بالهای ملائکی که برای پرواز روح پاک مطهری به زمین هبوط کرده بودند شنیده نمیشد، ایشان از پشت سر هدف گلوله قرار گرفتند. گلولهای آتشین از زیر لاله گوش راست داخل و از بالای ابروی چپ خارج شد و عاشقی از عشاق سرسپردگیاش را به معشوق حقیقی به اثبات رساند.
پس از شهادت ایشان، نامهای در جیبشان پیدا شد که در آن رئوس مطالبی را که در نظر داشتند دو روز بعد، خدمت امام در قم عرضه کنند، نوشته بودند: بسیج عمومی و آموزش نظامی همگانی، لزوم جلوگیری از انحرافاتی که در آن نامه از آن یاد کردهاند و…که در مجموع موارد نوشته شده، بیش از ۲۰ مورد است.
پس از شهادت
در شبی که ایشان شهید شدند، ما تا صبح بیدار بودیم. در ساعت دو و نیم بعد از نیمهشب ۱۲ اردیبهشت ۵۸ بود که ساعت زنگ زد و ما از این مسئله فهمیدیم که پدرم از شب قبل، برای نماز شب، ساعت خود را تنظیم کرده بودند، ولی افسوس، دیگر کسی برای برپا داشتن نماز شب نبود و برپادارنده نماز شب در خانه ما، به ملکوت اعلی پیوسته بود.
پس از شهادتشان، هنوز حضورشان را در زندگی احساس میکنیم. در بعضی موارد، با واسطههایی مانند خواب یا افراد دیگر ما را راهنمایی میکنند. حدود دو ماه پس از شهادت ایشان، در یکی از خوابهایی که دیدم، از ایشان پرسیدم: «ما چگونه قاتل شما را بشناسیم؟» ایشان فرمودند: «وقتی او را ببینید، لباس سبز بر تن دارد».
چند ماه بعد كه برای محاكمه ضارب ایشان به دادگاه رفتیم، در وسط دادگاه یكمرتبه به یاد آن خواب افتادم و دیدم آری، لباس قاتل سبز است. در شبی كه قاتل استاد اعدام شد (البته ما به صحنه اعدام نرفتیم)، راننده آمبولانسی كه جنازه قاتل را میبرد، شدیداً بوق میزد و بسیار خوشحال بود. این امر برایمان غیرطبیعی بود. وقتی از راننده علت را سؤال كردیم، گفت: شب ترور آقای مطهری، من پس از حادثه از بیمارستان طرفه به محل رفتم. بدون اینكه بدانم این شخص كیست، دیدم كه یك آقای روحانی نفسهای آخر را میكشد. در همان حال، با خدای خودم گفتم: خدایا! آیا من كه در این حال، این مظلوم را در حال جان دادن
بلند میكنم، میشود روزی جنازه قاتلش را بلند كنم؟ خداوند دعای مرا مستجاب كرد و اتفاقاً در این شب مرا با آمبولانس به اوین اعزام كردند كه متوجه شدم قاتل شهید مطهری را اعدام كردهاند.