پیدا و پنهان سیاست خارجی در گفتوگوی خواندنی با ظریف
من فکر میکنم رفتاری که آمریکا طی سه ماه گذشته انجام داده است، اعتماد همه مردم ایران را نسبت به خودش کم کرده است.
به گزارش افکارنیوز، محمدجواد ظریف، متولد تهران، درسخوانده دبستان علوی. پیش از پیروزی انقلاب برای ادامه تحصیلات به آمریکا رفت و آنجا به پیشنهاد دوستش حسین شیخالاسلام قدم در راه دیپلماسی گذاشت.
با پیروزی انقلاب وارد نمایندگی انقلاب در سازمان ملل شد و همکاری خود را با وزارت امور خارجه آغاز کرد. بیشتر دوران خدمتش را در نمایندگی ایران در نیویورک گذراند و پستهای مختلفی از کارشناس تا سفیر را تجربه کرد. ظریف پس از شش سال دوری از مسئولیت بیش از شش ماه است سکان دستگاه دیپلماسی و مذاکرات هسته ای را در دست گرفته.
مصاحبه با دکتر محمدجواد ظریف را از دو سه ماه قبل، پیگیری میکردیم اما حجم فعالیتها هم در مذاکرات هستهای و هم در سایر امور محوله به وزارت خارجه بهگونهای بود که تنظیم وقت برای مصاحبه امکانپذیر نمیشد.
بالاخره در فاصله ۲ دور مذاکرات هستهای وین و در اولین روزهای اسفند ۱۳۹۲، دکتر ظریف در اتاق خود در ساختمان شماره یک وزارت خارجه، از ما استقبال کردند. دقت دکتر در بیان جملات بهگونهای بود که تقریبا هیچ کلام غیرمرتبط و حاشیهای مطرح نشد.
بنا بر این بود که مصاحبه چالشیمان با دکتر ظریف ۲ ویژگی داشته باشد؛ اول اینکه از حدود انصاف خارج نشویم و دوم اینکه با پرداختن به مسائل حاشیهای از اصل مصاحبه دور نشویم. ظریف، هم به غربیها هشدار داد و هم از برخی داخلیها گلایه کرد. صد البته از حمایتهای رهبر معظم انقلاب از تیم هستهای یاد کرد و نخبگان را به توجه به این حمایتها دعوت کرد.
شما حضور جدی و پررنگی در رسانهها، اعم از داخلی، خارجی و شبکههای اجتماعی دارید. با توجه به پیامدهای بعضا منفی و حاشیههایی که گاهی طی دوران مسئولیت شما شاهد بودهایم، با چه انگیزه و هدفی این حضور جدی را در برنامه خود قرار داده اید؟
من معتقدم که مقام مسئول باید پاسخگو باشد و حضور در رسانه را فقط از این دید ضروری میدانم. تمام کسانی که با من آشنایی دارند، میدانند که در تمام مدتی که مسئولیت داشتهام، همواره حضور پررنگی در رسانه داشته و هر زمانی که مسئولیت نداشتهام نه حضور کمرنگ بلکه هیچ حضوری در رسانه نداشتهام.
البته این عدم حضور بهدلیل عدم درخواست از سوی رسانهها نبوده بلکه درخواستهای فراوانی، از داخل و خارج کشور بوده ولی من نهتنها در رسانه حضور نداشتهام بلکه مواقعی که امکان صحبت عمومی برایم فراهم بود و احتمال انتشار آن در رسانه وجود داشت، در آن جلسه یا اصلا حضور نیافتهام یا تقریبا حضورم نزدیک به صفر بوده است.
من معتقدم هرکسی که مسئولیتی دارد باید در برابر مردم پاسخگو باشد. باید در برابر مردم شفاف باشد. مردم حق دارند که بدانند و بههمین دلیل هم سعی کردم در حد ممکن در رسانه حضور داشته باشم. البته این بدان معنا نیست که همهچیز را میشود و باید گفت.
در بحثپرونده هستهای این سوال در افکار عمومی ایجاد شده که برخی از مسائل، ناگفته و پنهان مانده است. من معتقدم که در بحثهستهای از هر زمان دیگری، اطلاعات بیشتر در اختیار مردم گذاشتم اما جایی هم که فکر میکردم نباید اطلاعات بدهم آنقدر شفاف بودم که گفتم این بحثمحرمانه است. علت این مسئله هم این است که شما در بحثهستهای یا در هر مذاکره بینالمللی، اصولا اگر با یک نفر صحبت کنید، یعنی با همه صحبت کردهاید. یعنی شما نمیتوانید در حین مذاکره گزارش ریز از مواضعتان به مردم بدهید.
ضمن اینکه مردم حق دارند بدانند اما متاسفانه دنیای امروز ما بهگونهای است که وقتی شما حرفی را برای گروهی محدود بیان میکنید، اگر برخی نکات رعایت نشود، فورا در همه دنیا انعکاس پیدا میکند.
شما وقتی که مذاکره میکنید، اگر بخواهید با مردم صادقانه صحبت کنید، باید حداقلها و حداکثرهایتان، چیزهایی که میگویید و میخواهید را در گفتوگو با مردم مطرح کنید و در این صورت، بدون تردید برخی از مسائل محرمانه منتشر خواهد شد. لذا چارهای ندارید جز اینکه اگر میخواهید با مردم شفاف باشید، بگویید بعضی از موضوعات را نمیخواهم بگویم. نه بهخاطر اینکه مردم محرم نیستند، بلکه به این دلیل که طرف دیگر محرم نیست.
منظورتان اشاره به آن اتفاقی است که در جلسه کمیسیون امنیت ملی افتاد؟
بله، در جلسه کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی، من به صراحت گفتم برخی از حرفهایی که میخواهم بگویم سری و محرمانه است و ریاست محترم کمیسیون هم گفتند که بله، میتوانی بگویی و من مطرح کردم. متاسفانه فردای آن روز دیدیم که این صحبتها آن هم بهصورت تحریف شده از روزنامهها سر درآورد.
لذا من اعتقاد دارم باید با مردم شفاف بود و در عین حال معتقد هستم و در این حوزه هم با مردم شفاف بودهام که برخی از موضوعاتی را که هنوز در مذاکره به نتیجه نرسیده است، نمیتوانید علنی مطرح کنید به این دلیل که طرف مقابل مذاکره از موضعتان خبردار میشود.
تا چه زمانی باید به این شکل رفتار کرد؟
تا وقتی به نتیجه رسید. به محض اینکه ما در ژنو به نتیجه رسیدیم، من متن توافقنامه را چاپ کردم. من این متن را عینا در اختیار خبرنگاران قرار دادم. این در حالی است که میبینیم کشوری مانند آمریکا که ادعا میکند شفافیت دارد متن توافق را چاپ نکرد، بلکه چیزی به نام Fact Sheet را منتشر کرد. بعد از گذشت ۲ هفته، واشنگتن پست اعلام کرد مهمترین مشخصه این Fact Sheet چیزهایی است که در آن حذف شده. تعامل جدی با رسانهها و افکار عمومی، روشی است که من به آن علاقه داشته و دارم و امیدوارم تا زمانی که مسئولیت دارم همین روش را ادامه بدهم.
اما این موضوعی است که طرف غربی رعایت نمیکند. نمونه اینها هم زیاد است. این رفتار دو طرف قابل تأمل است.
واقعیت این است که آنچه آنها علنی مطرح کردند، مسائل مطرح در مذاکرات نبوده است بلکه فضاسازیای بوده که آنها میخواستند انجام بدهند. ما هم بهموقع با آن فضاسازی برخورد کردیم.
البته این روش به هیچوجه مورد تایید من نیست و من هیچوقت این کار را نخواهم کرد. من روزی که خواستم از مجلس رای اعتماد بگیرم، به نمایندگان محترم مجلس گفتم و قول دادم که من به شما دروغ نخواهم گفت.
گاهی حرفهایی بوده که در مذاکره همه ما گفتیم و توافق کردیم و بعضی از حرفها هست که یک طرف گفته و طرف دیگر نگفته است. این قبیل حرفها اگر بهعنوان توافق مطرح شده، دروغ است و خواستهاند فضاسازی کنند. اگر بخواهیم یک مقدار دیپلماتیکتر صحبت کنیم، واقعیت مذاکره را مقداری بهاصطلاح رسانهای پیچ دادهاند.
آقای دکتر! بارها طرف ایرانی اعلام کرده که موضوع موشکی و توان نظامی ما روی میز نیست، اما به کرات طرف مقابل این مباحثرا مطرح میکند. حد این موضوعات کجاست؟
ما معتقدیم که موضوعاتی از جمله بحثغنیسازی یا مثلا بحثهای موشکی، روی میز نیست. البته من هیچوقت نگفتم که طرف مقابل این موضوعات را مطرح نکرده. ما همیشه گفتهایم که اصلا اجازه نخواهیم داد این موضوعات مطرح بشوند اما اینکه طرف مقابل چه موضوعی را مطرح میکند یا نمیکند، بحثدیگری است.
شما باید به این هم توجه داشته باشید که اگر من بگویم این موضوع مطرح شده، به این معناست که من خودم دارم به این موضوع اعتبار میدهم.
براساس توافق ژنو، برخی از موضوعات مثل توان نظامی ما اصلا روی میز نیست و ما هم این را در جلسه به صراحت گفتیم، البته طرف مقابل هم حرفهای خودش را زده است، اما اینکه چه موضوعاتی مورد بحثقرار میگیرد، آن موضوعات را داریم در موردش بحثمیکنیم و اختلاف نظرهایی داریم.
اما آنچه که ما گفتیم مطرح میکنیم و آنچه که گفتیم با آن موافق نیستیم و از دیدگاه ما روی میز نیست، کاملا مشخص است. اگر من بخواهم وارد جزئیات مذاکرات بشوم و سیر تحولی مذاکرات را مطرح کنم، اولا به بعضی از موضوعات که جایگاهی ندارند، جایگاه میدهد و به مصلحت مذاکرات ما نیست و ثانیا ورود به برخی از جزئیات ممکن است مانع از به نتیجه رسیدن مذاکرات شود.
البته این روش غربیها را ما هم بلدیم انجام بدهیم، اما من ترجیح میدهم که لااقل با مردم خودمان آنچه که واقعیت دارد را مطرح کنم و تلاش نکنم برای راضی کردن بعضیها و برای کم کردن فشارها، حرفهایی بزنم که واقعیت بیرونی ندارد.
موضوع حق غنیسازی و به رسمیت شناخته شدن آن، یکی از اصلیترین موضوعات مورد مناقشه است. آنچه از حواشی مربوط به این موضوع بهنظر میرسد، تا حدی جدی است که برخی میگویند ۲ طرف ۲ متن مجزا امضا کردهاند.
حتما شاهد بودید که در مورد غنیسازی به چه شکلی صحبت کردند و بعد خود آقای اوباما و خانم وندی شرمن در سرزمینهای اشغالی در مورد غنیسازی چه صحبتی کردند. یک روز گفتند که غنیسازی نیست یا مثلا آمدند و خواستند که یک چارچوب حقوقی بدهند و گفتند که آمریکا حق غنیسازی را برای هیچ کشوری به رسمیت نمیشناسد.
ما هم هیچوقت نگفتیم از آمریکا خواسته ایم که حق غنیسازی را به رسمیت بشناسد. من اتفاقا همان روز اول بعد از تصویب توافق در مصاحبه ام در ژنو توضیح دادم و گفتم که حق ما در NPT(انپیتی) به رسمیت شناخته شده و در دو اجلاس بازنگری این معاهده مجددا بهصورت ریز و جزئی مطرح شده است که انتخاب کشورها در حوزه چرخه سوخت باید مورد احترام قرار بگیرد.
بنابراین در توافق ژنو یا برنامه مشترک اقدام ژنو، غنیسازی هست و قرار بر این است که در مرحله آخر غنیسازی باشد و تحریم نباشد؛ یعنی ما این حق خودمان را اعمال خواهیم کرد و طرف مقابل موانعی که برای اعمال حق ماست، یعنی تحریمها را برمیدارد.
این واقعیتی است که در سند وجود دارد و امروز هم شما شاهد هستید که بعد از گذشت سه ماه بالا و پایین رفتن خانم شرمن در سرزمینهای اشغالی، آمده، مصاحبه کرده و گفته در نهایت براساس توافق ژنو، ایران غنیسازی خواهد داشت. معلوم شد که از روز اول ما راست گفتهایم و دیگران تنها با الفاظ بازی کردهاند. من دوست دارم و میپسندم که سه ماه فشار را تحمل بکنم، اما حرفی را بزنم که مستند باشد و منافع ملی را حفظ بکند و در آخر هم تاریخ قضاوت خواهد کرد و نتیجه خواهد گرفت.
اما واژههایی از قبیل برچیده شدن تاسیسات هستهای ایران(Dismantle)، موضوع نگرانی، موضوع دفاعی و… به کرات توسط مقامات آمریکایی عنوان شده است. هنوز معتقدید متنی را که امضا کردید، حافظ منافع ملیمان است؟
در مورد متن، جمعبندی من این است که از دو طرف اصلی این بازی که ما و آمریکا هستیم، این ما بودیم که عین متن مورد توافق را منتشر کردیم. لذا خیال من از این متن راحتتر است تا طرف آمریکایی. طرف آمریکایی بود که آمد و متن را بهعنوان Fact sheet منتشر کرد.
من عینا این حرفهایی که الان میزنم را در مصاحبههای خارجی مطرح کردهام. مثلا در مصاحبه با CNN گفتم که من کاخ سفید را به چالش میکشم اگر یک جا به من نشان بدهد که کلمه برچیده شدن وجود دارد. بنده تمام حرفهایم را پس میگیرم. شما شاهد بودید که دیگر بعد از آن، کسی از واژه برچیده شدن استفاده نکرد. لذا ما با این متن آنقدر راحت بودیم که آن را منتشر کردیم اما دیگران نه.
خانم راسل تینن، رئیس کمیسیون روابط خارجی مجلس نمایندگان آمریکا در نامهای به آقای اوباما، درخواست کرده که متن توافق را در اختیار ما قرار بدهید. این وضعیت، وضعیتی است که ما علیالارض داریم و واقعیت این است. اما اینکه میگویند برخی کلمات ممکن است در متن به دو گونه تفسیر بشود، حتما به همین شکل است زیرا این متن، سخنرانی من نبوده بلکه توافقی بوده است که هفت کشور بهعلاوه یک سازمان بینالمللی، یعنی شش کشور و خانم اشتون بهعنوان نماینده اتحادیه اروپا در یک طرف و جمهوری اسلامی ایران در طرف مقابل، در آن حضور داشته است.
در این تفاهمی که باید هشت طرف را راضی بکند آیا شما میتوانید تکتک کلمات را آنگونه بیاورید که دقیقا موضع شما باشد؟ آنکه میشود سند تسلیم طرف مقابل و من هیچوقت نگفتهام که طرف مقابل تسلیم شده است.
این برد برد که اخیرا زیاد شنیده میشود، به چه معناست؟ بهویژه ما در این مذاکرات چه بردی داشته ایم؟
اول بیاییم این را تعریف بکنیم که بازی بردبرد یعنی چه و ببینیم که در هشت سال گذشته چه اتفاقی افتاده است؟ در هشت سال گذشته طرفین مذاکره بازی بردباخت کردهاند و نتیجهاش این شده که آنها تحریمهایی را بر جمهوری اسلامی اعمال کردهاند. این تحریمها باعثنشد که برنامه هستهای ما به هم بخورد یا متوقف شود، اما باعثشد در دورانی که بیشترین درآمد را داشتیم، نرخ رشد اقتصادی ما از رشد چهار درصدی به رشد منهای پنج درصد برسد.
البته مقدار قابل توجهی از آن بهدلیل مدیریت غلط بود. مدیریت غلط به این دلیل که نیامدند پیشبینی سیاستهای خودشان را بکنند و بدانند که این سیاستها به تحریم میانجامد و اگر میخواهیم با این تحریمها مقابله کنیم، نباید اقتصاد را به واردات وابسته کنیم، بلکه باید اقتصاد را به منابع داخلی وابسته کنیم که مقام معظم رهبری، بارها در گذشته و هم در دولت کنونی به آن تاکید داشتهاند. این یک طرف قضیه که علیالقاعده به آن برد اطلاق نمیشود.
طرف مقابل چه به دست آورده است؟ طرف مقابل از ۲۰۰ سانتریفیوژ که ایران در زمان شروع تحریمها داشته است، به ۱۹۰۰۰ سانتریفیوژ که دارد میچرخد رسیده است. یعنی اگر بیاییم سرجمع حساب کنیم، دستاورد طرف مقابل از تحریمها، ۱۸۸۰۰ سانتریفیوژ بوده است پس آنها هم باختهاند و چیزی به دست نیاوردهاند. نتیجه این بازی در شرایط امروز بینالمللی باختباخت میشود، البته ممکن است وزن میزان باخت طرفین فرق کند اما بازی، بازی باختباخت است.
ما به غرب میگوییم که شما ادعا میکنید ایران نباید دسترسی به سلاح هستهای داشته باشد و این هدف شماست که ادعا و مطرح میکنید. هدف ما هم این است که یک برنامه هستهای پیشرفته داشته باشیم. اگر شما برنامهریزی و طراحی کنید که هم آن طرف به هدفش برسد و هم شما به هدفتان برسید، در این بازی طرفین بردهاند. حالا من میخواهم استدلال کنم که تنها بازی موجود، همین نوع از بازی است. چرا تنها بازی؟ یا باید برویم سراغ بازی باختباخت یعنی بهسراغ تقابل برویم یا باید بهسراغ این بازی برویم.
غربیها باید به این نتیجه برسند که ما یک صنعت بومی هستهای داریم و در زمانی که این صنعت بومی ما بهصورت شفاف با نظارت بینالمللی اجرا شود، میتوان اطمینان حاصل کرد که صلحآمیز است. اگر هم غرب بخواهد فشار بگذارد و به فرض محال مانع از ایجاد صنعت هستهای در ایران شود، هنوز این دانش در کشور موجود است و در صورت فشار، امکان دارد به زیر زمین برود. یعنی به فرض در بهترین حالت مورد نظر غرب، اگر ایران بپذیرد که صنعت هستهای را کنار بگذارد، قطعا دانش دانشمندان، تکنولوژی، کارخانهها و مواد این صنعت در کشور موجود است.
طرف دیگر قضیه برای ما این است که اگر ما این صنعت را ادامه بدهیم و دنیا تصور کند که ما بهدنبال سلاح هستهای هستیم، ما بردی به دست نیاوردهایم زیرا هم از نظر استراتژیک و هم از نظر فقهی، نظری و اعتقادی که فتوای مقام معظم رهبری است، منافع ایران در این است که دنیا باور کند برنامه هستهای ما صلحآمیز است زیرا سلاح هستهای نه در محیط پیرامونی و نه در سطح وسیعتر برای ما امنیت ایجاد نمیکند و حتی این تصور که ایران بهدنبال سلاح هستهای است نیز، برای ما ناامنی ایجاد میکند. لذا بازی بردبرد چیست؟ این است که ما اهداف را جوری تعریف کنیم که طرفین بتوانند وقتی به این
اهدافشان میرسند، به ضرر دیگری عمل نکرده باشند. یعنی برای ما هیچ ضرری ندارد که دنیا بفهمد برنامه ما صلحآمیز است و در واقع ما در آن نفع داریم و برای دنیا هم ضرری ندارد که ما برنامه صلحآمیز هستهایمان را داشته باشیم. در واقع نفع آنها در این است که ما این برنامه را روی زمین و آشکار داشته باشیم بهجای اینکه به زیر زمین برود. این تعریف برنامه بردبرد و برنامهای است که ما میتوانیم با آن به نتیجه برسیم.
با توجه به فتوای رهبر انقلاب و دیگر دلایل مطرح، نظیر اقدامات گذشته ما و تعلیق و اعتمادسازیهای مکرر، غرب بر چیزی تمرکز کرده که در اصل میداند ما بهدنبال آن نیستیم؟ و به دنبال استفاده صلحآمیز هستیم؟
در غرب دو گروه وجود دارند، یک گروه هستند که از مسئله هستهای بهعنوان بهانه استفاده میکنند و میخواهند بهانهای برای فشار به ایران داشته باشند و گروه دیگری هم هستند که تحت تاثیر فضاسازیای که شده است و تحت تاثیر اینکه متوجه اهداف ما نیستند، میگویند ایرانی که این همه نفت دارد چرا بهخاطر تولید یک مقدار کمی انرژی هستهای حاضر شده منابع انرژی خود را به خطر بیندازد؟
این یک تصور است و زمانی که شما وارد گفتمان منطقی با طرف مقابل نشوی و فقط گفتمان بازی برد باخت باشد که فقط به بازی باخت باخت میانجامد، این تصور در اذهان تقویت میشود که ایران برای چهچیزی دارد مقاومت میکند؟ امروز برای اینها مشخص شده که مقاومت ما بر مبنای عزت نظام است یعنی ما برای این مقاومت کردیم و برای این هزینه پرداختیم؛ نه برای یک تعداد سانتریفیوژ.
البته تعداد سانتریفیوژ خیلی هم مهم است. اما مهمتر این است که کسی نمیتواند به ما بگوید چهکار میتوانیم بکنیم و چهکار نمیتوانیم بکنیم. ما مردمی هستیم که خودمان برای خودمان تصمیم میگیریم. اگر این موضوع جا بیفتد لااقل آنهایی که در ذهنشان تصور باطلی بود حل میشود.
گروهی در غرب و بهویژه آمریکا هستند که بهدنبال بهانهگیری اند و مدام حرفهایی را میزنند، لابی صهیونیستها هم به همین شکل. برخورد شما با این گروهها تاکنون چگونه بوده است؟
گروهی در غرب هستند که بهدنبال بهانه بودند و در قبال اینها وظیفه ما این است که بهانه را از آنها بگیریم. اینکه یک گروهی با ما بد بودند و از ما خوششان نمیآمده چیز تازهای نیست اما اینکه این گروهی که از ما خوششان نمیآمده، توانستهاند در یک مقطعی یک اجماع بینالمللی علیه ایران ایجاد کنند و الان این اجماع در حال فروریختن است، بسیار حائز اهمیت است.
در آستانه برگزاری اجلاس اخیر آیپک در آمریکا، نتایج نظرسنجی یک موسسه نشان داد که میزان دشمنانگاری مردم آمریکا نسبت به ایران، در مدت شش ماه از ۳۲ درصد به ۱۶ درصد رسیده است. این بدان معناست که ما بهانه را از دست بدخواهان گرفتهایم لذا اینکه شما میفرمایید آیا آنها به این راضی میشوند حرف من این است که اگر شما درست بازی کنید چارهای ندارند؛ یعنی شما آنها را ناگزیر از این میکنید که یا انزوای خودشان را بپذیرند مثل رژیم غاصب صهیونیستی یا مشغول تعاملی با ایران بشوند که در آخر برای آنها هم یک دستاوردی داشته باشد و بدینگونه نباشد که در صحنه بینالمللی منزوی
بشوند.
این بهانهگیریها که پایانی ندارد، در این صورت رفتار ما با این گروه به چه شکلی خواهد بود؟
حالا ممکن است که ما به نتیجه نرسیم یعنی اینکه ما با چشم باز به داخل رفتهایم که گروهی میخواهند بهانهجویی کنند اما به خودشان هم گفتهایم که این بار اگر بخواهند بهانهجویی کنند، ما بازی را برایشان بسیار دشوار میکنیم یعنی با بهانه نمیتوانند اجماع جهانی علیه ما ایجاد کنند و اگر خواستند بهانهجویی کنند، برای دنیا مشخص میشود که اینها هستند که مانع رسیدن به یک راهحل میشوند و آنوقت نحوه بازی شما بهصورتی دیگر خواهد بود. ما در دهه ۹۰ میلادی، مقاطعی را داشتیم که دولت آمریکا با تمام توانش به میدان آمد که ایران را تحریم کند و حتی تحریمهای فرامرزی علیه
ایران تصویب کرد.
شما قانون داماتو را به یاد دارید که در زمان بیل کلینتون تصویب شد. کلینتون هم در دنیا مثل بوش، رئیسجمهور نامحبوبی نبود که تمام دنیا بگویند این جنگ طلب است. اما همان زمان، وقتی کنگره آمریکا قانون داماتو را تصویب کرد، اروپاییها در مقابل آمریکا ایستادند و گفتند ما حرف تو را گوش نمیکنیم.
ما میتوانیم این شرایط را مجددا ایجاد کنیم که دولت آمریکا در برابر دو انتخاب باشد، یک انتخاب اینکه راه حل معقولی را بپذیرد و انتخاب دیگر اینکه در دنیا منزوی بشود مثل آنکه در دهه ۹۰ برای او روی داد. پیشنهاد ما و عاقلانه و منطقی قضیه هم این است که اگر شما میخواهید ایران سلاح نداشته باشد، ما هم همین را میخواهیم و همین را به شما نشان میدهیم.
بارها اعلام شده است که آنچه بهعنوان دستاورد ما در ژنو مطرح میشود، در آلماتی به ریاست دکتر جلیلی هم به دست آمده بود، اگر منطبق با مصالح بود چرا آن زمان به این جمعبندی و توافق نرسیدیم؟
این سوال را باید از خودشان بپرسید اما نظر من این است که ما خط قرمزهای نظام را رعایت کردیم. ما از چارچوبهای تعیین شده برای خودمان خارج نشدیم و دستاوردهایمان نیز همین است و بنده اعتقاد دارم که اگر دو سال قبل هم با همین روش مذاکره شده بود، دستاوردهای بیشتری هم داشتیم زیرا در آن زمان، این میزان از تحریم علیه ایران نبود؛ تحریمهای بانکی، نفتی و تحریمهای دیگر نبود و وضعیت هستهای ما هم با امروز خیلی تفاوتی نمیکرد.
یعنی از نظر هستهای، تفاوت ما با آن روز در تعداد سانتریفیوژها بود اما میزان تحریمها خیلی تفاوت داشت. لذا من نباید به این سوال پاسخ بدهم. سخن من این است که بنده در چارچوبهای تعریفشده نظام مذاکره کردم و آنچه که در شرایط امروز بهدست آوردم این است. اگر دوستان میتوانستند در شرایط بهتری مذاکره کنند و از خطوط قرمز نظام عبور نکنند و دستاوردهای بهتری داشته باشند، حتما خودشان باید پاسخگو باشند که چرا این کار را انجام ندادهاند؟
مقام معظم رهبری در سخنرانی اخیر خود فرمودند که مشکل غرب با انقلاب اسلامی است و موضوع هستهای هم یک بهانه است. دیدگاهی در بین برخی از مردم وجود دارد مبنی بر اینکه تیم هستهای بهدنبال حل همه مشکلات ما با غرب است. این دیدگاه تا چه اندازه با واقعیت انطباق دارد؟
ما صریحا اعلام کردهایم که فقط بهدنبال حل موضوع هستهای هستیم و موضوع دیگری را با آمریکا بحثنمیکنیم. خبرش را هم خود آمریکاییها دادند که وقتی آقای کری میخواست با من در مورد سوریه صحبت کند، من گفتم که وارد این حوزه نمیشوم. نه اینکه من راجع به بحثسوریه اختیار مذاکره نداشتم، اتفاقا من با تمام گفتوگوکنندههای دیگری که با ما صحبت میکردند، در مورد سوریه صحبت میکردم اما سیاست ما این است و من به این سیاست افتخار میکنم که ما تعیین میکنیم راجع به چهچیزی صحبت کنیم و این استقلال جمهوری اسلامی است.
چارچوب سیاست نظام را رهبری تعیین میکنند و ما هم گزارش اجرای این سیاست را میدهیم و هرجا که ایشان مصلحت بدانند، مداخله میفرمایند و هرجا هم که به صلاح ندانند سکوت میکنند. در برخی موارد نظر میدهند و در برخی دیگر نظر نمیدهند. اما اینکه من بخواهم علاوه بر هستهای، در مورد سوریه هم با آمریکا صحبت کنم، حتما باید ایشان نظر بدهند. لذا اصلا برای من تصور این وجود ندارد که ما از این مذاکرات به یک موضوع دیگر برسیم؛ بلکه این مذاکرات تنها به هستهای منحصر است و صراحتا گفتیم به هیچ موضوع دیگری اجازه ورود به مذاکره نخواهیم داد. این بحثهم برای طرف مقابل کاملا جا افتاده
است. بنابراین بحثما فقط بحثهستهای است و هیچ موضوع و بحثدیگری نیست و هیچ موضوع دیگری نداریم.
شما همواره تاکید بر قدرت معنوی ایران دارید، البته قبول کنید که تفاسیر گوناگونی از سخنان شما در دانشگاه تهران شد و شاید دلیل اصلی این سوء برداشتها نحوه بیان و پرداخت آن سخنان بود.
بهنظر من بزرگترین عامل قدرت ایران، قدرت معنایی آن است و این قدرت معنوی دستاورد انقلاب است. یکی از بزرگترین دستاوردهای انقلاب اسلامی، استقلال و خودباوری ماست. این استقلال ماست که کسی برای ما تعیین تکلیف نمیکند، اما من فکر میکنم از آن مهمتر، خودباوری است که امام(ره) به ما دادهاند. براساس این خودباوری است که ما میتوانیم در مقابل آمریکا بنشینیم و با آمریکا مذاکره کنیم و احساس نکنیم آمریکا قدر قدرت است. آقای اوباما به صراحت گفته که اگر دست من بود، نمیگذاشتم یک پیچ و مهره از برنامه هستهای ایران باقی بماند، اما دست من نیست.
من از دوستان اصولگرای خودم میپرسم که وقتی آمریکا اذعان میکند ابرقدرت نیست، چرا ما باور نمیکنیم؟ چرا ما خیال میکنیم که هر اتفاقی که میافتد، حتما آمریکا در آن نقش داشته است؟ نه! مگر آمریکا در ویتنام شکست نخورد؟ مگر آمریکا مجبور به خروج از عراق بدون هیچ دستاوردی نشد؟ مگر آمریکا مجبور نیست که از افغانستان بیرون بیاید در شرایطی که خیلی خواستههایش محقق نشده؟ بنابراین بارها و بارها ثابت شده که آمریکا قدر قدرت نیست و نیازی به اثبات ندارد.
ما بهعنوان مسلمان معتقدیم که فقط یک قدر قدرت در خلقت وجود دارد که آن هم خود ذات باریتعالی است و هیچکس دیگری قدر قدرت نیست. لذا واقعیت امر این است که بپذیریم خودباوری ما خیلی مهم است. ما تصمیم گرفتیم در مورد یک موضوعی صحبت کنیم و این موضوع را حل کنیم و این بدان معنا نیست که قرار است روابطمان دوستانه بشود و اتفاقا در برخی موارد وقتی بعضی حساسیتها را نسبت به اظهاراتی که توسط مقام آمریکایی میشود در داخل میبینم، این تصور برای من ایجاد میشود که دوستان واقعا خیال کردهاند که ما با آمریکا رفیق شدهایم، آمریکا نباید این حرفها را بزند.
ما فقط میخواهیم با آمریکا و گروه ۱ + ۵ موضوع هستهای را حل کنیم و روابط ما هم فقط در همین حد است اما از نظر نگرش کلی، ما اعتقاد به تعامل سازنده داریم. هر فردی تنها با خودش که تعامل نمیکند بلکه ما موجودیت مستقلی هستیم، نه تنها از لحاظ حقوقی بلکه از لحاظ فکری و از نظر دیدگاه. من در مجلس هم گفتم به این حرفهایی که میزنم باور دارم و شعار نمیدهم اعتقاد من این است که قدرت ما ناشی از حرف مستقلی است که برای زدن داشته باشیم.
اگر موضوع هستهای روزی حل شود، مرحله بعدی روابط ایران و غرب را چگونه میبینید؟
ما همواره در دیدگاهها و در روشها با جهان غرب اختلاف نظر خواهیم داشت و در بهترین شرایط، حتی اگر روزی موضوعات مهم روابطمان حل بشوند، هنوز ما دو دیدگاه مختلف داریم. ما کشوری هستیم که ادعا میکنیم حرف برای گفتن داریم و این جراتی است که انقلاب به ما داده تا حرف خودمان را بزنیم؛ این جرات، قدرت ماست. در یکی از مصاحبههای خارجی، خبرنگاری از من سوال کرد در بهترین شرایط فکر میکنی که روابط ایران و آمریکا به چه صورتی باشد؟ در بهترین شرایط که فکر نمیکنم در دوران حیات خودم شاهد آن باشم در جواب گفتم روابطی میشود مثل آمریکا و شوروی، روابطی که ممکن است دو
طرف با هم صحبت کنند اما اختلافات مبنایی دارند.
آقای دکتر محمدجواد ظریف، به عنوان استاد دانشگاه و یک دیپلمات. در شش ماهی که مسئولیت وزارت خارجه را به عهده گرفتید، دیدگاههایتان نسبت به زمان تدریس در دانشگاه تغییر و تحولی پیدا کرده است؟ شما در این شش ماه بهتعبیری چقدر در مسیر «شدن» حرکت کردید؟ عدهای معتقد بودند که آقای ظریف در شروع کار خیلی خارجی و دانشگاهی بود و به مرور تغییر کرد. حتی برخی بحثظواهر و حتی سبک خندههای حضرتعالی را هم فکت این موضوع در نظر میگیرند.
البته همه ما در حال دگرگونی و شدن هستیم و اساسا دنیا در حال شدن است. حضرت مولا امیرالمومنین(علیهالسلام) میفرمایند: «وای به حال کسی که امروز و دیروزش مثل هم باشد». من الان حداقل هفتهای یکبار مسافرت خارج از کشور دارم ولی در شش سال گذشته شاید مجموعا شش بار هم خارج نرفتهام.
در دور اولی که میخواستم از نیویورک به ترکیه بروم، آنقدر بین سفر اول و دوم من فاصله افتاده بود که وقتی به فرودگاه رفتم تا با پاسپورتم از کشور خارج بشوم، گفتند دو سال است که از کشور خارج نشدهای و باید خروجی بگیری. یعنی در این وضعیت بود که من دو سال از ایران خارج نشده بودم. در آن مدت نه اینکه بهطور کل از ایران خارج نشده ام، بلکه چند سفر خارجی داشتم اما شاید سالی یکبار اتفاق میافتاد و آن زمان من خیلی بیشتر داخل بودم.
اما اینکه دیدگاههای من عوض شده است یا نه، اگر نگاهی به دیدگاههایی که من در گفتوگوهایم با آقای راجی داشتم و بهعنوان کتاب «آقای سفیر» چاپ شده بیندازید، متوجه میشوید که مبنای فکری من همین بوده است و واقعا من احساس میکنم که نباید به خودم دروغ بگویم و نباید به مردم نیز دروغ بگویم. گفتمانم را به این دلیل که یک گروهی از آن خوششان بیاید عوض نکردهام و همان حرفهایی که سر کلاس میزدم امروز هم بیان میکنم با این تفاوت که در آن زمان برای یک گروه کوچک ۲۰ نفری میزدم اما الان برای جمعیت ۷۰ میلیونی و شاید هم بیشتر، بیان میکنم.
در طول این شش ماه میزان اعتمادتان به غرب افزایش پیدا کرده یا کاهش یافته است؟
من فکر میکنم رفتاری که آمریکا طی سه ماه گذشته انجام داده است، اعتماد همه مردم ایران را نسبت به خودش کم کرده است و این مطلب را من هم در جلسه مذاکره و هم در مصاحبههای خارجی به صراحت گفتهام. احساس میکنم که نه تنها من، بلکه بقیه مردم هم میزان اعتمادشان کاهش یافته است. البته من میتوانم تفسیر کنم که چرا این اتفاق افتاده و میبینم که چه اتفاقی دارد میافتد. در آمریکا در همین اسفندماه، ۱۴ هزار لابیست صهیونیست بهسمت واشنگتن سرازیر شدند. گفتن این ارقام راحت است اما با وجود سرازیر شدن ۱۴ هزار تا لابیست بهسمت واشنگتن، تقریبا هیچ دستگاه دولتی در آمریکا از کنگره
و دولت باقی نمیماند که چند تا از اینها در آن حضور نداشته باشند. این رقم بزرگی است و اینها هم متاسفانه به این مجموعهها عکسالعمل و واکنش بسیار بدی نشان میدهند از جهت واکنش انفعالی.
واقعیت این است که به هر دلیلی، گفتمانی از واشنگتن بیرون آمده که کمک نکرده تا مردم ما اعتماد پیدا کنند یا از آن بیاعتمادیشان کم شود. البته بنده مثل آنهایی که خیلی زودرنج هستند، آنقدر زودرنج نیستم زیرا میدانم که اتفاقی بین ما و آمریکا نیفتاده است. من میدانم که با آمریکا رفیق نشدهایم لذا من از آمریکا توقع ندارم که بهطور ناگهانی گفتمان خود را عوض کند اما توقع دارم اگر توافقی کرد، آنقدر جرات و جسارت داشته باشد که همان توافق را اعلام کند و چیز دیگری را اعلام نکند و لذا همه اینها زمینهساز بیاعتمادی شده است.
در جریان برگزاری نشست ژنو ۲ برای حل بحران سوریه، دعوت جمهوری اسلامی نهایتا پس گرفته شد. بهنظر شما این عدم دعوت تا چه اندازه به موضع ما در قبال سوریه برمیگردد؟
موضع ما در مورد سوریه یک موضع کاملا پویاست و اتفاقا موضع آنهایی که برای آینده سوریه پیششرط میگذارند متصلب است. چیزی که باعثشده سه سال در سوریه خونریزی ادامه داشته باشد، این است که گروهی براساس تصورات وهمآلود، آمدند و گفتند که دو ماه دیگر بشار اسد سقوط میکند و براساس این فکر هم مواضعی گرفتند و اتفاقا خودشان را در این مواضع متصلب کردند.
همین موضع سبب شد که مردم سوریه با بیش از ۱۰۰ هزار قربانی، هزینه این اشتباه را بپردازند. البته این موضوع، قربانی دیگری هم دارد که کل دنیاست و این افراطگرایی که امروز در سوریه در حال نمو است، در آینده، کل جهان را تهدید میکند. غربیها رفتاری را دنبال کردند که باعثشد اول خودشان از ایران دعوت به عمل آورند و بعد با یک معضلی مواجه شدند زیرا میخواستند گروهی را به هر شکلی که شده بیاورند بر سر میز مذاکره که البته حضور آن گروه خیلی فایدهای هم برای مذاکره نداشت زیرا حتی اگر آنها بر سر چیزی توافق میکردند، توان اجرای آن را نداشتند لذا بدینگونه اتفاق افتاد.
به همین دلیل هم ضمن آنکه دعوت ایران را برای مذاکرات ژنو ۲ پس گرفتند، هیچ اتفاقی از این سو نیفتاد و واقعیت این بود که آقای دبیر کل با من تماس گرفت و من موضع محکمی گرفتم و گفتم به هیچوجه اجازه نمیدهم شما برای ایران پیششرط تعیین کنید، شما میخواهید ما را دعوت کنید و من هیچ درخواستی برای حضور ندارم، دیدیم که ایشان تصمیم گرفت دعوت کند و بعد آمریکاییها بهدلیل فشار برخی در منطقه، فشار آوردند و دعوتش را پس گرفت.
با این تفاسیر، آیا این پس گرفتن دعوت، تضعیف جایگاه ایران نیست؟
خیر، اینگونه نیست. همان زمان که این کار را کردند، باز هم از ایران میخواستند که نقشآفرینی کند زیرا میدانستند که بدون نقشآفرینی ایران، حل مسئله سوریه ممکن نیست. اکثر افرادی که در ژنو و بعد از آن حضور پیدا کردند، گفتند که ایران باید حضور داشته باشد. این آقای کری بود که گفته بود ایران نباید حضور داشته باشد و این نکته جالبی است که خود ایشان در جلسه دوجانبه، خواهان مطرح موضوع سوریه با من بود. زمانی که من نباید در اجلاس جهانی حضور داشته باشم، پس چرا دوجانبه میخواهی با من صحبت کنی؟ این نشاندهنده سیاست پویای ماست و کسان دیگری هستند که گرفتار یک اوهامی در
سوریه شدهاند و نمیتوانند تصمیم بگیرند.
این بحثزیاد شنیده میشود که در سیاست خارجی، دولت خیلی تعیینکننده نیست. شما در این مسیر خود را مسئول دستگاه سیاست خارجی نظام میدانید یا دولت؟
ما یک سیاست خارجی در کشور داریم و این بحثهم صرفا اعتقادی نیست بلکه بحثنظری سیاست خارجی است. من سر کلاسهایم نیز همیشه گفتهام که بنده در حوزه سیاست خارجی ۲ نقش دارم؛ یا بهعنوان کنشگر یا بهعنوان تحلیلگر.
بهعنوان کنشگر، من امروز وزیر خارجه هستم. یک زمانی هم در ابتدای کار بهعنوان کارشناس کار میکردم. البته به اینکه کار خودم را از کارشناسی شروع کرده ام، افتخار میکنم و به دوستان هم همین توصیه را دارم. در جایگاه یک کنشگر، باید یک سیاست از کل نظام جمهوری اسلامی بهعنوان سیاست خارجی به دنیا منعکس بشود.
قانون، حوزهها را مشخص کرده و کاملا معلوم است و ما همه زیر علم رهبری، سیاست خارجی را به پیش میبریم. رهبری نظام، کلیات را تعیین میکنند و رئیسجمهور نیز مسئول اجرای سیاست و تعیین مصادیق سیاست خارجی است و بنده هم بهعنوان کارگزار کل نظام، زیر نظر رئیسجمهور، آنچه که رهبری و رئیسجمهور تعیین میکنند را پیاده میکنم. در عین حال تنها یک صدا از این مجموعه خارج میشود و ما سیاست خارجی دوصدایی نداریم.
ما یک سیاست خارجی داریم که با یک صدا و با یک جهتگیری کار را پیگیری میکنیم. ضمن اینکه نظرات مختلفی داریم و این نظرات در کشور، هم بهصورت علنی و هم بهصورت خصوصی مطرح میشود. اما آنجایی که دیدگاهها بهصورت علنی مطرح میشود، از مجموعه نخبگان خواستهام که دو چیز را رعایت کنند؛ انصاف و منافع ملی. نظرات باید در این قالب مطرح بشود و انشاءالله این تبادل نظرات باعثمیشود که سیاست بهتری هم انتخاب بشود.
از سوی دیگر، نقش دیگری هم بهعنوان تحلیلگر دارم که موظف هستم تحلیلم را ارائه بدهم. در نقش تحلیلگر همواره تحلیلم را از آنچه که دیدم ارائه کردم و اتفاقا مقام معظم رهبری هم بیشترین تشویق را در همین حوزه داشتهاند که تو چه بهعنوان کارشناس، چه بهعنوان سفیر و چه امروز بهعنوان وزیر، موظف هستی زمانی که پیش من میآیی، تحلیل خودت را ارائه بدهی و من از این نقش استقبال میکنم.
شما در مقطع زمانی پذیرش قطعنامه ۵۹۸ نیز در تیم مذاکرهکننده ایران حضور داشتید. اگر بخواهیم آن دوران را با شرایط کنونی در جریان پرونده هستهای مقایسه کنیم، چه شباهتها و تفاوتهایی وجود دارد؟
البته هرکدام از این دورهها، مشخصات خودش را دارد. در زمان قطعنامه ۵۹۸، مجموعه کشور با یک صدا صحبت میکردند البته من گفتم از چند صدایی و تفاوت دیدگاهها ناراحت نمیشوم اما فکر میکنم که لازم است این دیدگاهها قالبی داشته باشد و مقام معظم رهبری این قالب را تعیین کردهاند.
ایشان در مقطعی با بزرگواری فراوانی که داشتند، فرمودند: «اینها بچههای انقلاب هستند». من توقع داشتم دوستان به این فرمایش رهبری عنایت داشته باشند. من همواره از دیدگاه پدرانهای که ایشان نسبت به بنده و همکارانم داشتهاند، بهرهمند بودهام اما بالاخره وقتی که رهبری نظام، موضوعی را مطرح کردند، توقع این است که نخبگان توجه داشته باشند. فرمایش دیگری نیز اخیرا ایراد فرمودند که وزارت خارجه مذاکرات را دنبال میکند و ما آدمهای عهدشکنی نیستیم.
اینها چارچوب است و ایشان دیدگاه فقهی، سیاسی و استراتژیک دارند. راجع به سلاح هستهای و سیاست نظام هم همین است. ما توقع نداریم خارج از این چارچوب حرفهایی زده شود(که متاسفانه زده شده است). وضعیت امروز ما در این حوزه از این جهت با ۵۹۸ تفاوت دارد. زمان ۵۹۸، هیچیک از این بحثها نبود یعنی آقای دکتر ولایتی که ما بهعنوان وردست در خدمت ایشان مذاکره میکردیم، با یک موضع واحد در آنجا حضور داشتند که این کار را خیلی تسهیل میکرد.
دشواریهایی در آن زمان وجود داشت از جمله اینکه خاک ما تحت اشغال خارجی بود و بحث تمامیت ارضی کشورمان مطرح بود که بحمدالله الان این مشکلات را نداریم. از سوی دیگر، دشواریای که الان داریم و آن زمان نداشتیم، بحث تحریمهای بینالمللی است. البته در آن مقطع هم آمریکاییها تلاش کردند تا ایران را تحریم کنند اما بحمدالله، با درایت مقامات عالی نظام که ما هم در حد کارگزار جزء، نقشی در آن داشتیم مانع از این شدیم که قبل از پذیرش قطعنامه، آن قطعنامه تحریم صادر بشود. لذا زمانی که قطعنامه پذیرفته شد، ما صرفا باید مشکل را با عراق حل میکردیم و لازم نبود مشکلی را با شورای امنیت حل
کنیم. این شرایط متفاوتی است که امروز با آن مواجه هستیم.