خاکریز و مخاطرات عرصه ثبات
الف:محمود احمدینژاد رئیسجمهوری فعلی ایران، در پاییز سال ۸۳ و هنوز چند ماه مانده به حضور در انتخابات ریاستجمهوری نهم که شگفتیساز آن شد، ابراز داشته بود که وظیفه ما (اصولگرایان و حامیان رهبری) آن است که نگذاریم تیرهای دشمنان داخلی و خارجی روانه خاکریز رهبری نظام شود و باید خاکریزهای متعددی پیش از ایشان بسازیم و سپر رهبری در برابر حوادث شویم (نظیر چنین موضعی نیز بهتازگی از قول وی، بیان شده است)؛ اکنون بعد از گذشت ۶ سال از دوران ریاستجمهوری او، شاید بتوان با قاطعیت گفت که وی نهتنها نتوانسته خاکریزی کوتاه برای دفاع از رهبری در حوزه مسائل داخلی بسازد (تحلیل
رفتار و سیاست خارجی تهاجمی احمدینژاد مجالی دیگر میطلبد و قطعا قابل قیاس با عملکرد داخلی او نیست- هر چند این سیاست پیشبرنده نیز در ظهور انقلابهای اسلامی در منطقه دچار تزلزل و رکود شده است)، بلکه خود عامل بسیاری از خردهگیریها و اشکالتراشیها تلقی میشود.
روش و منش
پرسابقهترین وزیر امورخارجه ایران(علیاکبر ولایتی) در خلال بیان خاطرهای از رهبر کبیر انقلاب اسلامی بدین نکته اشاره میکند که در هنگامه تغییر دولتهای زمان جنگ و طرح بحثجابجایی او از سوی رئیس وقت هیات وزیران، امام خمینی(ره) در بیان علت مخالفت خود با این اقدام، احتمال میدهند که خارجیها این تغییر را نشانه تحول در سیاست خارجی کشور ارزیابی و بر اساس آن برنامهریزی کنند، حال آنکه این سیاستها مرتبط با کلان نظام و رهبری است و در آن تغییری حادثنشده و لزومی به این جابجایی(وزیر امور خارجه) نیست؛ مشابه همین مشی را میتوان در منش رهبری فعلی جمهوری اسلامی نیز
دید؛ نظیر آنچه در تابستان ۸۹ در موضوع نمایندگان ویژه رئیسجمهوری در امور خارجی رخداد(و یا در سطحی دیگر در مساله برکناری غیرمترقبه وزیر اطلاعات عیان شد). در واقع حاکمیت در ایران، متکی بر جایگاه باثباتی است که منطبق بر قانون اساسی، وظیفه تعیین سیاستهای کلی نظام و نظارت بر حسن اجرای سیاستهای کلی را بر عهده دارد و قوای حاکم در جمهوری اسلامی ایران، زیر نظر ولایت مطلقه امر و امامت امت فعالیت میکنند.
سیاستگذاری واحد
در مجموعه تحلیلهایی که پس از انتخابات ریاستجمهوری دوره دهم، از سوی مراکز تحقیقاتی غربی منتشر شده، حداقل یک نقطه مشترک را میتوان مشاهده کرد: تمرکز بر نقش رهبری و تاثیر آن بر اداره کشور. این موضوعی است که از حدود ۳ سال پیش، بهشدت مورد توجه غربیها قرار گرفته و درباره آن، پژوهشهای مختلفی ارائه شده است. خروج برخی مدیران سیاسی - فرهنگی و کارشناسان فعال موسوم به دومخردادی و حضور آنان در گروههای تحقیقاتی اروپایی - آمریکایی و شناخت عینیتر آنان از مسائل جامعه ایرانی(که نمود آن را در بیان کاریکارتورگونه برخی رهبران ایالات متحده میتوان دید)، باعثتمرکز
بیشتر بر جایگاه رهبری شد، بهویژه آنکه در مساله پرونده هستهای ایران، طرفهای مقابل بهاین جمعبندی دست یافتند که یک سیاستگذاری واحد در پشت این برنامه وجود دارد و با تغییر دولتها و آدمها، این سیاستها تغییرناپذیر باقی ماندهاند، پس بهناگزیر، شناسایی این مرکز تصمیمگیر دارای اهمیتی دوچندان شد. نشانه بارز تغییر این خطمشی را، در ارسال پیامهای رئیسجمهوری آمریکا خطاب به رهبران ایران میتوان مشاهده کرد.
تغییر موقعیت
در حوادثپس از انتخابات ریاستجمهوری ۸۸ و پس از خطابه تاریخی رهبر انقلاب در نماز جمعه ۲۹ خرداد(که برای نخستینبار در طول ۲۰ سال گذشته، این سخنرانی رهبری از شبکههای تلویزیونی بینالمللی بهصورت زنده پخش شد) یکباره موقعیت سیاسی - اجتماعی رهبری تغییر کرد و ایشان در کانون اصلی ماجرا قرار گرفتند؛ البته که طراحیهای پیشدستانه و برنامهریزیهای وسیعی(که نمونهای از اعتراف بهآن را در نامه هتاکانه عبدالکریم سروش در تابستان ۸۸ و اشاره او به جهاد فرهنگی ۲۰ ساله، میتوان مشاهده کرد) که از سالها قبل برای هدف قرار گرفتن ستون خیمه انقلاب تدارک دیده شده بود،
در این ماجراها تاحدی به هدف نشست: حمله به شخص رهبری، تضعیف جایگاه ولایت فقیه و شخص ولیفقیه و زیرسوال بردن اصل اساسی حکومت اسلامی از محوریترین مسائلی بود که در دوره حرکت اولیه جریان فتنه در دستور کار جریان ساختارشکن قرار داشت و توانست بر ذهنهایی نیز اثر بگذارد.
گرایش بهثبات
عدم ثبات و وجود تزلزل در مدیریت اجرایی کشور(که گویی در برخی موارد عامدانه از سوی برخی مسوولان اجرایی بدان دامن زده میشود)، باعثشده تا در فضای متاثر از حوادثپس از انتخابات ۸۸، در یک گرایش عمومی و شاید ناخواسته، توجه و تمرکز بیسابقهای روی آرا، عقاید، سبک زندگی، برنامهها و تصمیمات رهبری انقلاب شکل گرفته و با توجه به اشتیاق پایانناپذیر رسانهها برای انتشار دادههایی بیشتر در موارد مذکور، این گرایش تشدید شود. بخش دیگری از این گرایش، ناشی از فضاسازیها و جنگروانی وسیعی است که از سوی سران و هواداران جریان ساختارشکن در باب رهبری نظام اسلامی بهوجود
آمده و آنها تلاش کردهاند که طرف اصلی بسیاری از مواجهات، سخنان و خبرپراکنیهای راست و دروغشان را ایشان قرار دهند. این وضعیت موجب شده تا حجم وسیعی از خبرهای رسمی و غیررسمی که میان سیاسیون رد و بدل شده و در رسانهها بازتاب مییابد، متوجه جایگاه رهبری کشور شده و بخش بزرگی از جریان خبری حول این موضوع سازمان یابد.
منشورهای حیاتبخش
رهبری نظام، در طول ۲ دهه گذشته آرا و آرمانهای بسیاری را برای تبیین مسیر حرکت کشور، تشریح کردهاند که از جمله نمونههای مشهور آن(علاوه بر سخنرانیهای عمومی) به پیام اولین سالگرد ارتحال رهبر فقید جمهوری اسلامی، برخی از پیامها به کنگره عظیم حج و… میتوان اشاره کرد. اگر مسوولان و مدیران ارشد و میانی، میتوانستد و یا میخواستند که کشور را بر اساس چنین دستورالعملها و منشورهای حیاتبخشی اداره کنند، قطعا کم نبوده راهبردهای اساسی و مستدلی که در ۲۰ سال گذشته ارائه شده است و بر زمین مانده؛ از تهاجم و شبیخون فرهنگی و عدالت اجتماعی و انضباط اقتصادی در سالهای
دور گرفته تا ثروتهای بادآورده و عبرتهای عاشورا و… نیمه دوم دهه هفتاد و سند چشمانداز و استراتژی دفع حداقلی - جذب حداکثری و اصلاح الگوی مصرف و جهاد اقتصادی و… در سالهای اخیر. «…مبادا کسی تصور کند که رهبری برخلاف آنچه به عنوان نظر رسمی مطرح می کند، مواضع دیگری دارد که به برخی خواص می گوید، چرا که این تصور مطلقاً درست نیست و اگر کسی چنین نسبتی بدهد گناه کبیره کرده است… نظرها و مواضع اینجانب صریحاً اعلام میشود چرا که نه جایز و نه شایسته است که رهبری، مواضع دیگری جز این مواضع علنی و صریح داشته باشد.» پس مشکل در نبودن نصوص یا فرامین صادرشده علنی، شفاف و منطقی
بهعنوان راهبردهای نظام اسلامی نیست.
سواستفاده خناسان
استمرار و تشدید تمرکز بر اخبار و اطلاعات مرتبط با رهبری نظام(یعنی آنچه گرایش بهدریافت و درک مواضع رهبری توصیف شد) در کوتاهمدت ممکن است راهگشا و حتی گرهگشا باشد، اما بهمرور این آفت را بهدنبال دارد که اولا باب برخی سواستفادهگریهای خناسان را باز کرده و بهابزاری در دست سیاستبازان مبدل خواهد شد تا برای پیشبرد اهدافشان در نحوه و شکل انتقال آن اطلاع، اثر بگذارند(نمونه بارز آن خبرسازیهای مجعول صورت گرفته از سوی گروه انحرافی در موضوع برکناری وزیر اطلاعات بود)؛ ثانیا در مواقع حساس و بحرانی که این نظر میتواند بهعنوان حجت شرعی و حکم حکومتی،
بهبن بستها پایان دهد ممکن است چون شمشیری کند شده عمل کند و بهدلیل استفاده مکرر، خاصیت فصلالخطابیاش را از دست دهد؛ ثالثا این ذهنیت را(برخلاف امر واقع) برای برخی بهوجود آورد که اداره کشور تنها متکی بهنظری مشخص است و دیگران از خود ارادهای ندارند(نظیر آنچه از برخی رسانههای جریان انحرافی یا ضدانقلاب بیان شد)؛ رابعا(برخلاف روال معقول موجود) برای برخی این شبهه را ایجاد کند که مسولیت عواقب مشکلات نیز بر دوش یک جایگاه است؛ خامسا باعثتنزل یافتن جایگاه رفیع ولیفقیه و استفاده موردی و ابزاری از آن میشود.
***
حوادث ۴۵ روز اخیر کشور نشان داد تا چه میزان وجود عرصهای باثبات در راس هرم مدیریتی کشور، حیاتی و ضروری است و نهتنها برای دفاع از آن، خاکریزی ساخته نشده، بلکه با اتخاذ برخی روشهای نامعقول، چگونه این محورتعادل، در معرض هجمه قرار گرفته است.