تبلیغات
کد خبر: ۳۴۹۳۳۳

سیاستمداری که قربانی آمریکا شد + تصاویر

رئیس جمهور پیشین گرجستان هفته گذشته در سن ۸۶ سالگی درگذشت. سیاستمداری که در دوران حیات سیاسی‌اش، سیاست تنش‌‌زدایی با غرب را در پیش گرفت و در نهایت با انقلاب‌ گل رز مورد حمایت آمریکا، از صحنه سیاست کنار رفت. گزارش ویژه مشرق به زندگی و زمانه ادوارد شواردنادزه پرداخته است.

به گزارشافکارنیوز، سیاست‌مدار کهنه‌کار اتحاد جماهیر شوروی " ادوارد شواردنادزه "(Eduard Shevardnadze) و رییس جمهور سابق گرجستان دوشنبه ۱۶ تیر ماه در سن ۸۶ سالگی در اقامتگاه خود در شهر تفلیس پایتخت این کشور پس از گذراندن یک دوره طولانی بیماری درگذشت. در گزارش پیش رو مقاطعی از زندگی وی از پیوستن به حزب کمونیست تا ریاست جمهوری گرجستان و تحولات انقلاب گل رز که به برکناری وی انجامید را مرور خواهیم کرد.


ادوارد شواردنادزه سیاستمدار کمونیست طرفدار غرب

دوران جوانی تا دبیر کلی حزب کمونیست گرجستان

" ادوارد آموروسیویچ شواردنادزه " ۲۵ژانویه ۱۹۲۸میلادی در در روستای ماماتیحومه شهر لانچخوتیدر غرب گرجستانازاتحاد جماهیر شوروی سابق به دنیا آمد. فرزند یک معلم گرجی که پدر او از طرفداران آتشین حزب کمونیست بود در سال ۱۹۴۸ و زمانی که تنها ۲۰ سال سن داشت به عضویت لیگ جوانان حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی سابق درآمده و در سال۱۹۵۱میلادی از مدرسه کمیته مرکزی این حزب فارغ التحصیل شد
.

ادوارد شواردنادزه سیاستمدار کمونیست طرفدار غرب

نشان اعضای لیگ جوانان حزب کمونیست

ادوارد به سرعت پله‌های ترقی را پیموده و طی سال‌های ۱۹۵۷تا۱۹۶۱میلادی به عنوان دبیر کل کمیته مرکزی شاخه جوانان حزب کمونیست گرجستان انتخاب گردید.در طی همین دوران بود که او با میخائیل گورباچف - آخرین رهبر شوروی سابق – آشنا گردید. روابطی که موجب شد تا سال‌ها بعد از سوی گورباچف به عنوان آخرین وزیر خارجه شوروی انتخاب گردد.

در سال ۱۹۶۱ شواردنادزه به علت اختلافات درون حزبی از مقام خود برکنار و این دوری از حزب تا سال ۱۹۶۴ ادامه داشت.

بازگشت وی به صحنه سیاست با انتخاب او به عنوان معاون وزیر کشور گرجستان در سال ۱۹۶۴ میلادی همراه و در سال ۱۹۶۵ میلادی ریاست این وزارتخانه را برعهده گرفت.

ادوارد شواردنادزه سیاستمدار کمونیست طرفدار غرب

طی مدت تصدی وزارت کشور او تحرکات زیادی با عنوان مبارزه با فسادهای اداری در گرجستان را رهبری نموده که به دستگیری، بازداشت و زندانی شدن تعداد زیادی از اعضای حزب در گرجستان منجر شد. فعالیت‌های او در این خصوص مورد تایید دولت مرکزی قرار گرفته و بدین ترتیب به عنوان دبیر دوم حزب کمونیست گرجستان انتخاب شد. این انتخاب سبب گردید تا او در فعالیت‌های حزب حضوری موثر داشته و با مطرح کردن خود در سال ۱۹۷۲ میلادی از سوی دولت مرکزی به عنوان دبیر کل حزب کمونیست گرجستان انتخاب و به مقام رسمی عالی رتبه‌ای در جمهوری گرجستان تبدیل شود.

دبیر کلی حزب کمونیست تا وزارت امور خارجه شوروی

در سال‌های تصدی دبیر کلی حزب کمونیست گرجستان، شواردنادزه همان‌گونه که اشاره گردید کمپینی بر ضد فساد اداری در گرجستان را رهبری نموده که با مخالفت‌ها و حمایت‌هایی از سوی دولت مرکزی، مردم و سایر اعضای حزب مواجه می‌شد. یکی از مهم ترین اقدامات او در این زمان محکوم نمودن دبیر کل سابق حزب کمونیست گرجستان به فساد مالی بود که با سر و صدای فراوانی در آن زمان همراه بود.

ادوارد شواردنادزه سیاستمدار کمونیست طرفدار غرب

واسیل ام زاوانادزه اولین دبیر کل حزب کمونیست گرجستان

شواردنادزه همچنین در این مدت اصلاحاتی در حوزه‌های مختلف صنعتی، کشاورزی و گمرکی گرجستان انجام داد که برخی از آن‌ها مانند اصلاحات کشاورزی، به افزایش تولید در گرجستان منجر و به الگویی در کل اتحاد جماهیر شوروی سابق تبدیل شد.

یکی دیگر از اقدامات او در این ایام انجام برخی نوآوری‌ها و تغییرات در حوزه‌های سیاست داخلی و خارجی گرجستان بود. به عنوان نمونه او مرکزی برای جمع آوری، مطالعه و تجزیه و تحلیل نظرات سیاسی مردم ایجاد کرد که این مرکز حاصل فعالیت‌های خود را در اختیار کمیته مرکزی حزب کمونیست گرجستان قرار می‌داد.

سلسله اقدامات و تحرکات شواردنادزه در مقام دبیر کلی حزب کمونیست گرجستان بسیار مورد نظر مسکو قرار گرفته و وی در سال ۱۹۷۶ میلادی به عضویت کمیته مرکزی حزب کمونیست درآمد. مراتب ترقی او ادامه یافته و در سال ۱۹۷۸ میلادی عضو کمیته سیاسی حزب گردید.

او در طی مدت حضور در کمیته مرکزی حزب به واسطه آشنایی که با میخائیل گورباچف در دوران جوانی داشت روابط خود را با وی مستحکم نموده و یکی از طرفداران جدی گورباچف در دستیابی به سمت دبیر کلی حزب کمونیست و به تبع آن رهبر شوروی سابق بود. این وضعیت سبب گردید تا در سال ۱۹۸۵ میلادی گورباچف وی را به عنوان وزیر امور خارجه اتحاد جماهیر شوروی انتخاب نماید.

ادوارد شواردنادزه سیاستمدار کمونیست طرفدار غرب

سخنرانی شواردنادزه در میان اعضای مرکزی حزب کمونیست - ۱۹۸۱

تصدی وزارت امور خارجه تا فروپاشی شوروی

شواردنادزه در طی سال‌های ۱۹۸۵ میلادی تا ۱۹۹۱ سمت وزارت امور خارجه شوروی سابق تحت رهبری میخائیل گورباچف را عهده‌دار گردید. گورباچف با دو برنامه اصلاحات سیاسی با عنوان گلاسنوست – فضای باز – و اصلاحات اقتصادی با عنوان پرسترویکا – بازسازی اقتصادی – فعالیت خود را آغاز نمود.

یکی از مهم‌ترین حوزه‌ها در برنامه اصلاحات سیاسی گورباچف را حوزه ارتباطات خارجی شوروی در بر می‌گرفت. شوروی با دو موضوع مهم در سیاست خارجی خود مواجه بود؛ تهاجم نظامی به افغانستان و افزایش تنش‌ها میان امریکا و شوروی موسوم به جنگ سرد.

نقش مهم نیز از طرف گورباچف در حل و فصل این موضوعات بر عهده شواردنادزه گذاشته شد.

ادوارد شواردنادزه سیاستمدار کمونیست طرفدار غرب

ادوارد شواردنادزه در کنار میخائیل گورباچف

تفکرات شواردنادزه در طی مدت تصدی دبیر کلی حزب کمونیست گرجستان که به اقدامات او در اصلاحات سیاسی و اقتصادی منجر گردید یک بار دیگر نیز در صحنه سیاست خارجی شوروی خود را نمایان نموده و او سیاست نزدیکی به غرب و کاهش تنش‌ها با ایالات متحده را در دستور کار قرار داد.

ادوارد شواردنادزه سیاستمدار کمونیست طرفدار غرب

ملاقات گورباچف و شواردنادزه با رونالد ریگان رییس جمهور وقت امریکا – ۱۹۸۶

آغاز به خروج نیروهای شوروی از افغانستان که در سال ۱۹۸۷ آغاز و در سال ۱۹۸۹ به اتمام رسید، خروج نیروهای نظامی از سایر مناطق مانند مغولستان، امضای معاهده کاهش سلاح های هسته ای با امریکا در سال ۱۹۸۷ میلادی از جمله این سیاست ها می باشد.

ادوارد شواردنادزه سیاستمدار کمونیست طرفدار غرب

امضای معاهده کاهش سلاح‌های هسته‌ای میان امریکا و شوروی - ۱۹۸۷ میلادی

سیاست‌های شواردنادزه در مدت تصدی سمت وزارت امور خارجه با انتقادات بسیار اعضای حزب کمونیست روبرو گردید و تا جایی پیش رفت که وی را به خیانت متهم کردند.


سفر به جمهوری اسلامی ایران و دیدار با حضرت امام(ره)

اما شاید بتوان مهم‌ترین اتفاقی را که طی دوران تصدی وزارت امور خارجه شواردنادزه، شوروی شاهد آن بود پیام امام خمینی(ره) به گورباچف و دیدار شواردنادزه با امام(ره) تلقی نمود.

در روز یازدهم دی ماه ۱۳۶۷(نخستین روز سال ۱۹۸۹ میلادی)، خبرگزاری‌های دنیا خبر مهم و شگفت‌آوری را برای مخاطبان خود مخابره کردند: امام خمینی(ره) رهبر و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، پیام مهمی را خطاب به میخائیل گورباچف و کمونیسم بین‌المللی صادر کرد. در پی صدور این نامه اسفند ۱۳۶۷ وزیر خارجه شوروی به دیدار امام خمینی(ره) رفت.

ادوارد شواردنادزه سیاستمدار کمونیست طرفدار غرب

حضور شواردنادزه در تهران و دیدار با مقامات ایران

وی به جماران رفت تا پیام گورباچف را به استحضار امام(ره) برساند. حضرت امام در پیام خود به گورباچف ضمن تبیین برخی مسائل و پیش بینی شکست کمونیسم، رهبر اتحاد جماهیر شوروی را به پذیرش اسلام دعوت کرد. شواردنادزه به تهران آمد تا پیام گورباچف را که در پاسخ به پیام امام خمینی(ره) بود در اختیار بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران قرار دهد.

ادوارد شواردنادزه؛ سیاستمداری که قربانی اعتماد به آمریکا شد+فیلم و تصاویر
دیدار شواردنادزه با امام(ره)

محمدجواد لاریجانی در توضیح آماده‌سازی شرایط دیدار امام با شواردنادزه می‌گوید:

جلسه قرائت پیام گورباچف در پاسخ به امام، جلسه سختی بود و فضای سنگینی داشت، که امام با یک عرقچین و شمد وارد جلسه شدند و همه متعجب شدیم. لباس رسمی هم نپوشیده بودند. امام چند دقیقه بیشتر در جلسه نماند و به نشانه اعتراض وسط حرف‌های شواردنادزه که پیام گورباچف را می‌خواند، بلند شد.


شواردنادزه سال‌ها بعد - خرداد۱۳۸۹- در دیدار با سفیر ایران در گرجستان با یادآوری دیدار تاریخی خود با امام خمینی تاکید کرد که همواره به خود می‌بالد که تنها مقام عالی‌رتبه خارجی بود که افتخار ملاقات با امام را داشته است.

ریاست جمهوری گرجستان تا انقلاب گل رز

جمهوری تازه استقلال‌یافته گرجستان پس از فروپاشی شوروی نخستین انتخابات ریاست جمهوری خود را در ۲۶ ماه مه ۱۹۹۱ برگزار نمود. در این انتخابات " زودیا گامساخوردیا " که قبلا ریاست شورای عالی گرجستان را بر عهده داشت توانست با کسب ۸۶.۵ درصد آراء به مقام ریاست جمهوری انتخاب شود. جنبش ملی‌گرا به رهبری گامساخوردیا، برای خروج از سلطه مسکو و کسب استقلال ملی شکل گرفته بود.

ادوارد شواردنادزه؛ سیاستمداری که قربانی انقلابهای رنگی شد+فیلم و تصاویر

زودیا گامساخوردیا

دوران ریاست جمهوری وی با تحولات استقلال مناطق جدایی‌طلب آبخازیا و اوستیای جنوبی همراه بوده و درگیری‌های داخلی میان طرفداران وی و مخالفانش و همچنین تداوم جنگ در این دو منطقه سبب گردید تا گامساخوردیا یک سال بعد در تاریخ ۶ ژانویه ۱۹۹۲ مجبور به ترک کشور شود.

در ماه مارس همان سال شواردنادزه به گرجستان بازگشت تا ریاست شورای دولتی جمهوری این کشور را بر عهده گیرد. در اکتبر ۱۹۹۲ شواردنادزه پس از برگزاری انتخابات پارلمانی به مقام ریاست آن برگزیده شد. پستی که از لحاظ اختیارات هم‌رتبه ریاست جمهوری بود. در طی این مدت وی تلاش خود را بر آرام نمودن اوضاع داخلی کشور متمرکز نموده تا این که در انتخابات نوامبر سال ۱۹۹۵ میلادی با کسب ۷۰% آراء به مقام ریاست جمهوری برگزیده شد.

وی همچنین مجددا سال ۲۰۰۰ میلادی در انتخاباتی که با شایعه تقلب همراه بود برای بار دوم با کسب ۸۰% آراء به مقام ریاست جمهوری گرجستان انتخاب گردید.

دوران ریاست جهوری شوارد‌نادزه با اتفاقات مختلفی همراه بود، در حوزه داخلی او با مخالفین بسیاری مواجه گردید که مهم‌ترین آن‌ها را افرادی تشکیل می‌دادند که در دوران وزارت کشور وی در زمان شوروی سابق به اتهامات فساد اداری بازداشت و زندانی شده بودند.

ایجاد درگیری و بحران توسط طرفداران رییس جمهور برکنار شده گامساخوردیا در مناطق غربی گرجستان با نیروهای دولتی که در نهایت با دخالت نظامیان روسی به نفع شواردنادزه به اتمام رسید و همچنین وقوع چندین مورد انفجار و اقدام به ترور شواردنادزه از مهم‌ترین اقدامات مخالفین در این دوران می‌باشد.

اما در حوزه سیاست خارجی مهم‌ترین اقدام وی را می‌توان نزدیکی بسیار به امریکا در قالب سیاست دوستی با غرب نام برد. سیاستی که در نهایت موجب استحکام دولت و قدرت وی نشد تا یکی از قربانیان نسخه‌های غربی انقلاب‌های رنگی و مخملی لقب بگیرد.

ادوارد شواردنادزه؛ سیاستمداری که قربانی انقلابهای رنگی شد+فیلم و تصاویر

ملاقات شواردنادزه با بیل کلینتون رییس جمهور وقت امریکا –واشنگتن ۱۹۹۷

اتخاذ سیاست نزدیکی به غرب توسط شواردنادزه سبب گردید تا امریکایی‌ها با خیالی آسوده به نفوذ در منطقه استراتژیک قفقاز جنوبی پرداخته و گرجستان به یکی از دریافت‌کنندگان کمک‌های نظامی امریکا در منطقه بدل گردد. امضای پیمان نظامی با ناتو از مهم‌ترین این موارد بوده که با واکنش‌ها روس ها همراه بود.

نقطه اوج جهت‌گیری گرجستان به سمت غربپس از حوادث۱۱سپتامبر و هنگام حمله آمریکا به عراق بود که با اعلام تهدید رژیم عراق برای امنیت جهانی و عدم کارایی شورای امنیت، تفلیس به صف حامیان کاخ سفید پیوست و پایگاه‌های خود را برای انجام عملیات‌های نظامی علیه عراق به روی نیروهای آمریکا باز گذاشت و مقامات گرجی بارها آمادگی خود را برای ارسال نیرو به عراق و در اختیار گذاشتن پایگاه‌های نظامی اعلام کردند.

سیاست خارجی شوارد نادزه را در طی مدت ریاست جمهوری می‌توان به صورت ذیل ترسیم نمود:

·سیاست اتکاء به غرببه منظور تعدیل در سیاست سلطه گرایانه روسیه بر گرجستان(۹۳-۱۹۹۲)

·گرایش به سوی روسیه و بهبود روابط با این کشور(۱۹۹۵-۱۹۹۳) به دلیل عدم حمایت جدی از سوی غرب

·در نهایت سیاست تعادل و توازن با روسیه و غرب(۲۰۰۳-۱۹۹۵)

ادوارد شواردنادزه؛ سیاستمداری که قربانی انقلابهای رنگی شد+فیلم و تصاویر

ملاقات روسای جمهور حوزه قفقاز – روسیه، آذربایجان، ارمنستان و گرجستان – ۲۰۰۳

شواردنادزه همان‌گونه که اشاره شد در حوزه داخلی نیز با مخالفین جدی روبرو بود به طوری که در طی دوران حکومت با اتهامات ایشان مبنی بر انحصار اقتصادی و فسادهای مالی توسط خود و خانواده‌اش مواجه بود.مطابق آمارهای منتشرشده دولت گرجستان در سال ۲۰۰۳-۲۰۰۲ مقام ششم را از لحاظ فساد مالی در دنیا دارا بوده است.

عواملی چون ناکارآمدی سیستم سیاسی، فساد گسترده مالی، لاینحل ماندن مسأله جدایی‌طلبی در آبخازیا و اوستیای جنوبی فضای عمومی کشور را به سمت شکل‌گیری اعتراضات مردمی در سال ۲۰۰۳ هدایت نمود.

وقوع انقلاب گل رز در گرجستان

نوامبر سال ۲۰۰۳ را می توان تاریخ شروع انقلاب مخملی در گرجستان نامید که به برکناری ادوارد شواردنادزه از قدرت انجامید. گرجستان در این تاریخ شاهد برگزاری انتخابات پارلمانی بود. این انتخابات با اعتراضات ناظران بین‌المللی مانند سازمان ملل مواجه گردید که دولت شواردنادزه را متهم به تقلب گسترده در آن نمودند. در این انتخابات احزاب مخالف دولت با حضور شخصیت‌های سیاسی مانند زوراب ژوانیا، نینو بورجانادزه و میخائیل ساکاشویلی که به تروئیکای گرجستان مشهور و از حمایت‌های آمریکا برخوردار بودند، خواستار استعفای ادوارد شواردنادزه از قدرت شدند.

ادوارد شواردنادزه؛ سیاستمداری که قربانی انقلابهای رنگی شد+فیلم و تصاویر

دیدار شوارد نادزه با مخالفین ۹ نوامبر ۲۰۰۳

سمت چپ تصویر؛ نفر اول از پایین زوراب ژوانیا، میخائیل ساکاشویلی و نینو بورجانادزه

رهبران مخالفان پس از ملاقات با شواردنادزه که با نتیجه خاصی همراه نبود به طرفداران خود فرمان حضور و اعتراضات خیابانی را دادند. مخالفین تجمعی گسترده را در مقابل ایوان تالار شهر تفلیس، سازماندهی کردند و مخالفت خود را با انتخاب مجدد ادوارد شواردنادزه اعلام کردند.

ادوارد شواردنادزه؛ سیاستمداری که قربانی انقلابهای رنگی شد+فیلم و تصاویر

میخائیل ساکاشویلی به شوارد نادزه هشدار داد که اگر وی استعفا ندهد، احتمال وقوع کودتا دور از انتظار نخواهد بود. در هنگام اولین جلسه سخنرانی ادوارد شواردنادزه در پارلمان جدید در ساعت ۵ عصر روز ۲۲ نوامبر ۲۰۰۳، طرفداران ساکاشویلی با در دست داشتن شاخه های گل رز وارد پارلمان شدند و خواستار استعفای دسته جمعی و بر کناری وی از قدرت شدند. پس از آن، ادوارد شواردنادزه پارلمان را ترک کرد.

ادوارد شواردنادزه؛ سیاستمداری که قربانی انقلابهای رنگی شد+فیلم و تصاویر

شوارد نادزه در میان محافظین خود - نوامبر ۲۰۰۳

ادوارد شواردنادزه با حمله مخالفان به ساختمان ریاست جمهوری، مجبور به استعفا شد و پس از کناره گیری او از قدرت نخستین انقلاب رز گرجستان در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۳ به پیروزی رسید و در انتخاباتی که در ۴ ژانویه سال بعد برگزار شد، میخائیل ساکاشویلی توانست به مقام ریاست جمهوری دست پیدا کند و در ۲۵ ژانویه در تفلیس به عنوان رئیس جمهور سوگند یاد کرد.



ادوارد شواردنادزه؛ سیاستمداری که قربانی انقلابهای رنگی شد+فیلم و تصاویر

میخائیل ساکاشویلی با انقلاب محملی و با حمایت آمریکا شواردنادزه را مجبور به کناره‌گیری کرد

انزوای سیاسی

شواردنادزه در سخنانی پس از برکناری می‌گوید: غرب در گذشته نیز به کسانی که بر مسند قدرت قرار گرفتند، کمک کرد. آن‌ها به خودشان می‌گویند: شواردنادزه آدم خوبی بود. ما با او همکاری خوبی داشتیم؛ اما هر چیزی به پایان می‌رسد و حالا وقت رفتنش بود. غرب به خود می‌گوید که حالا پس از شواردنادزه باید با چه کسی معامله کنیم؟ آن‌ها دنبال یک نفر گشتند و آن سه نفر را پیدا کردند.


دولت وقت آلمان، به پاس خدماتی که به وحدت دو آلمان کرد، اعلام داشتند که از شواردنادزه به عنوان پناهنده سیاسی در کشورشان استقبال خواهند کرد!

اما او ترجیح داد تا پایان عمر در خانه‌ای در تفلیس روزگار خود را سپری نماید. دولت جدید گرجستان نیز در سال ۲۰۰۴ اعلام نمود که بر علیه شواردنادزه اعلام جرم نخواهد کرد.

شواردنادزه در سال ۲۰۰۵ در مصاحبه با یک شبکه تلویزیونی در گرجستان از دشواری‌های زندگی خود گلایه کرده و گفته بود: در فقر زندگی می‌کنم. به گفته او، مستمری بازنشستگی وی اندک است و حدود ۴ هزار دلار به اداره برق بدهکار است.

نهایتا وی در در سن ۸۶ سالگی و پس از حدود ۱۱ سال خانه نشینی در اثر بیماری از دنیا رفت.

کلام آخر

زندگی سیاسی ادوارد شواردنادزه که با فراز و نشیب‌های فراوانی همراه بود تصویر سیاستمداری را ترسیم می‌نماید که در دوران فعالیت خود هرگونه تحرکی را در پازل بلوک غرب و شرق ترسیم می‌کند. در زمان جوانی خود با تفکرات ضدغربی کمونیستی تا دوران وزارت امور خارجه که متمایل به سیاست‌های غرب می‌شود. دوران ریاست جمهوری وی نیز با مواضع زیگزاگی از حرکت در مسیر همراهی با امریکا یا شوروی و نهایتا نزدیکی به روس‌ها در اواخر دوران قدرت و برکناری نرم توسط آمریکایی‌ها.

شاید وی در روزهای آخر عمر خود خاطره ملاقات با حضرت امام(ره) را بارها در ذهن خود مرور کرده باشد، هنگامی که از فروپاشی شوروی و به تاریخ پیوستن کمونیست خبر می‌دادند.

لزوم عدم وابستگی به غرب و شرق شاید برای شواردنادزه معنای واقعی خود را هنگامی نشان داد که او در انزوای سیاسی قرار گرفت و به عبرتی برای سیاستمداران تبدیل شد.

منابع و مآخذ:

http: / / www. ibiography. info / facts / eduard - shevardnadze. html

http: / / www. britannica. com / EBchecked / topic / ۵۴۰۱۹۱ / Eduard - Shevardnadze

http: / / www. magticom. ge / magazine / ۲۰۰۰-۱ / ۲۰۰۰-۱ - ۱۴. html

http: / / www. japantimes. co. jp / news / ۲۰۱۴/۰۷ / ۰۸ / world / politics - diplomacy - world / last - soviet - foreign - minister - remembered - allies - enemies / #. U۷۴ - oECbKM۸

http: / / www. state. gov / t / avc / rls / ۱۹۹۵۶۴. htm

http: / / www. encyclopedia. com / topic / Eduard _ Amvrosiyevich _ Shevardnadze. aspx

http: / / www. britannica. com / EBchecked / topic / ۴۵۱۳۷۱ / perestroika

http: / / www. britannica. com / EBchecked / topic / ۲۳۴۸۶۴ / glasnost

http: / / www. mashreghnews. ir / fa / news / ۳۲۵۳۵۷/

http: / / en. ria. ru / world / ۲۰۱۱۰۲۲۲/۱۶۲۷۱۹۳۳۷. html

http: / / eng. kremlin. ru / news / ۱۷۱۱۶

http: / / www. newsbomb. gr / global / news / story / ۴۶۹۲۷۱ / former - georgia - president - - eduard - shevardnadze - - has - died - aged - ۸۶

http: / / news. bbc. co. uk / ۲ / hi / europe / ۳۲۵۷۰۴۷. stm

http: / / www. rferl. mobi / a / ۲۵۱۴۷۰۲۱ / i۰. html

http: / / www. farsnews. com / newstext. php? nn = ۱۳۹۱۰۸۰۹۰۰۰۹۲۴

http: / / biography. yourdictionary. com / eduard - amvrosevich - shevardnadze

http: / / russiapedia. rt. com / prominent - russians / politics - and - society / eduard - shevardnadze/

http: / / www. poemhunter. com / eduard - shevardnadze / biography/

http: / / rt. com / news / ۱۷۰۸۹۶ - georgia - former - president - shevardnadze /

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات