نظر شاه درباره مردان تراز اول نظامی دربار
فکر نمیکنم که او[مینباشیان] روحیه qualite جنگی داشت. هیچ نداشت جز قمپز در کردن و پز دادن بعد افزود: اصولا فکر نمیکنم بین ژنرالهایی که بر سر کار داریم، آدم جنگی داشته باشیم. اینها همه اهل پز و نمایش هستند.
به گزارش افکارنیوز، نکته عجیب و در خور توجه در مورد مردان تراز اول نظامی دربار در روزهای اخر سلطنت این است که همانگونه که از گروه تیمساران تراز اول و خدمتگزار شاه پس از بیست و هشتم مرداد ۱۳۳۲ اغلب عاقبت ناخوشایندی یافتند، تیمساران ده سال آخر سلطنت نیز اغلب مورد خشم، غضب، اخراج و بازنشستگی قرار گرفتند.
از تیمساران گروه اول ارتشبد هدایت، ارتشبد حجازی، سپهبد کیا، سپهبد علوی مقدم، سپهبد بختیار، سرلشکر محمد دفتری و سرلشکر ضرغام و دهها تن دیگر یکی پس از دیگری اخراج و مطرود و خانهنشین و زندانی شدند.
از تیمساران گروه دوم ارتشبد آریانا بازنشسته و تقریبا مطرود شد، ارتشبد جم بازنشسته و تقریبا تبعید شد(در سن ۵۷ سالگی) ارتشبد ضرغامی از ارتش بیرون رانده شد(البته استاندار هم شد و بعد بازنشسته و خانهنشین) ارتشبد مینباشیان به گونه تنبیهی بازنشسته و مطرود شد.
بعدها هم موج انقلاب اسلامی از سر بسیاری از تیمساران گذشت. راستی چرا چنین شد؟ چرا شاه با ژنرالهایش نمیساخت؟ چرا ساختار ارتش به گونهای بود که در درجات و مقامات بالا شبهه سوءاستفاده از مقام به دست چسبناکی و حتی نگرانی از جاهطلبی ژنرالها پیش میآمد. چرا شاه عمدا کاری میکرد که ژنرالهایش پس از او افلیج و ناتوان از هر اقدامی شوند؟
به طور کلی شاه نظر بسیار بد و تحقیرآمیزی به ایران ارتش شاهنشاهی داشت. روزی ضمن صحبت درباره ارتشبد بازنشسته، مینباشیان که در سال ۱۳۵۲ از ایران به خارج رفته و در پاریس در بیمارستان بستری بود خطاب به عَلَم وزیر دربار شاهنشاهی گفت: «فکر نمیکنم که او[مینباشیان] روحیه qualite جنگی داشت. هیچ نداشت جز قمپز در کردن و پز دادن بعد افزود: اصولا فکر نمیکنم بین ژنرالهایی که بر سر کار داریم، آدم جنگی داشته باشیم. اینها همه اهل پز و نمایش هستند. جز شاید خود ازهاری رئیس ستاد که چون اهل تظاهر نیست و مرد جاافتادهای است ممکن است مرد جنگی باشد. گرچه امتحان نکردهایم. اسامی
کلیه عده را هم با دلایل فرمودند که فکر نمیکنم چیزی باشند. راجع به ارتشبد خاتم فرمانده نیروی هوایی فرمودند او هم تا حالا نشان داده که اهل سازماندهی(organization) هست ولی در موقع جنگ نمیدانم چه بکند.»
علم در خاطرات خود چند جا اشاره میکند که شاه بیرون انداختن ارتشبد جم و بیرون انداختن ارتشبد مینباشیان از ارتش را به عنوان یک اقدام اساسی و ضروری توجیه میکند.
اصولا ژنرالهای تراز اول از سال ۱۳۴۸ به بعد در ارتش، ژاندارمری و شهربانی و همینطور نیروی هوایی و نیروی دریایی اغلب از میان افسرانی دست چین شده بودند که عاری از صلابت فرماندهی، فاقد ابتکار و مدیریت و درک چند و چون و فاقد هوش و رأی تدبیر و شناخت کافی موقعیت بودند. آن ژنرالهای زیر متوسط برای این مورد علاقه شاه قرار میگرفتند که شاه دوست میداشت خطری از سوی آنان از نقطه نظر احتمال وقوع یک کودتای ناگهانی تهدیدش نکند و چشم و گوش بسته و توسریخور باشند و در عین حال تا حدودی که به گاو و گوسفند ملوکانه لطمه نزند جزء گروه تکنوکرات نظامی باشند.
نطقها و خطابههای این ژنرالها لابد در بایگانیهای ارتش محفوظ است. درست مانند اینکه از روی یکدیگر کپی شده باشد. هیچ فکر و ایده نو در آنها دیده نمیشود. ژنرال مینباشیان فقط برای یک اظهارنظر و ژنرال جم فقط برای یک خردهگیری به جا از محضر ملوکانه طرد شدند. این دو واقعه خواندنی است:
پس از اینکه بیکفایتی ارتشبد آریانا و رئیس ستاد او ارتشبد عزتالله ضرغامی در ماجرای اختلافات مرزی ایران و عراق نداشتن وسایل یدکی برای تانکها و زرهپوشهای ارتش، نداشتن تور استتار و بیخبری از حال پادگان نیروی دریایی در یکی از جزایر خلیجفارس بر شاه آشکار شد. شاه ارتشبد آریانا را که امیری تئوریسین باسواد زباندان و تاریخخوان بود و بسیار خوب سخن میگفت و در نوشته و سخنانش و کلمات فارسی سره به کار میبرد اما به علت خوشگذرانی و استراحتطلبی به اداره امور ارتش نمیرسید و گذشته از آن گاهی رکگوییها و نکتهپراکنیهایی میکرد کنار گذارد و ارتشبد جم را
رئیس ستاد کل و سپهبد مینباشیان را فرمانده نیروی زمینی کرد و در نیروی دریایی هم گروهی از دریاسالاران و دریابانان و دریاداران معمر را کنار گذارد و ناخدا دوم رمزی عطایی را که هنر بزرگش عبور دادن کشتی ابنسینا از شط العرب در دوران اختلاف ایران و عراق بود از درجه ناخدا دومی(سرهنگ دومی) به دریاداری سرتیپی ارتقاء داد و او را فرمانده کل نیروی دریایی کرد که رمزی عطایی به علت جوانی و کمی ظرفیت و نداشتن سوابق کافی در کار خیلی زود خود را لو داد و مدتی بعد در رأس شبکه رشوهخواری و فساد و قاچاق و حتی مسایل خلاف اخلاق قرار گرفت و نام نیک فرماندهی چون(دریادار شهید بایندر) را که
افتخار نیروی دریایی ایران هستند لکه دار ساخت.
بگذریم سیاست یا اخلاق شاه این بود که میان ژنرالها اختلاف میانداخت به همین ترتیب میان ارتشبد جم و ارتشبد مینباشیان هم اختلاف انداخت و آنان را به صورت دو دشمن خونی درآورد تا جایی که روزی مینباشیان نوشت جم اخلاق اربابها را دارد و میخواهد نظام ارباب رعیتی در ارتش ایجاد کند.
هم جم و هم مینباشیان درباری و مقرب بودند. البته جم شخصا فردی بود که در ارتش به علت سواد و تواضع و خوشنامیش محبوبیت داشت. او پسر مدیرالملک جم نخستوزیر اسبق و چند سالی هم شوهر شمس پهلوی بود. مینباشیان هم برادر پهلبد شوهر بعدی شمس پهلوی بود. هر دو در دربار نفوذ داشتند و مخصوصا مینباشیان مورد توجه و علاقه ملکه مادر بود و ملکه مادر او را فرزند خود مینامید. شاه هر دو تای این ژنرالها را از صحنه بیرون کرد چون شاه که خود را موجودی آسمانی میدانست و ادعا میکرد فقط با خداوند مشورت میکند از گندهگوییهای آنان خوشش نمیآمد.
میگویند روزی جم بخشنامهای را مطالعه میکرد که به امضای امیر اسداله علم وزیر دربار به نخستوزیری رفته و از آنجا با امضای امیرعباس هویدا به ارتش و وزارتخانهها منعکس شده بود. این بخشنامه اعلام می کرد اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر مقرر فرمودهاند کلیه احتراماتی که نسبت به خود ایشان انجام میشود نسبت به والاحضرت ولایتعهد رضا پهلوی هم مرعی گردد، از جمله این احترامات سه بار تعظیم در شرفیابی و بوسیدن دست بود. البته در آن موقع رضا ولیعهد شش، هفت سال بیشتر نداشت. ارتشبد جم کمی فکر کرد و زیر این بخشنامه نوشت:
«به نظر چاکر تکلیف بوسیدن دست والا حضرت ولایتعهد به امیران ارتش در شرایط کنونی که دستگاه های تبلیغاتی خارجی منتظر فرصت برای بدگویی هستند و مخصوصا با توجه به روحیه ورزشکارانه و ساده و بیآلایش والاحضرت درست نیست و در پرسنل عالی ارتش تأثیر ناخوشایندی خواهد داشت مخصوصا که والاحضرت طبعا و اخلاقا از این نوع تملقات بیزارند. در این باره من با آقای نخستوزیر و وزیر دربار مذاکره خواهم کرد و مراتب را به شرف عرض همایونی خواهم رساند.»
قبل از اینکه ارتشبد جم در این باره مذاکره کند یا موضوع را به اطلاع شاه سابق برساند رنود به قول دکتر ابراهیم یزدی وزیر خارجه پس از انقلاب که اصطلاح زیر آب زدن را در سیاست متداول کرد زیر آب جم را زدند.
در همان روزها تیمسار جم به پاکستان رفته بود و پس از بازگشت خبرچینان به عرض شاه رساندند که جم در باشگاه افسران ارتش پاکستان سخنرانی ایراد کرده و طی آن گفته است. «شاه ایران در میان نظامیان منزلتی بسیار معنوی و صمیمانه دارند و من ایشان را برادر خود میدانم» البته جم خود را به دربار زیاد نزدیک میدانست و چون شاه در گذشته مدتی برادر همسر او بود به خود حق میداد او را برادر خود بنامد اما برداشت شاه این بود که جم خود را آنقدر بالا میداند که خودش را برادر خدایگان آریامهر میپندارد، البته برادری با خدایگان کار آسانی نبود. به همین علت جم چند روز بعد برکنار و به عنوان
سفیر ایران در اسپانیا منصوب شد و به آن سرزمین رفت تا با تماشای بازی گاوباز، با گاوهای زبان بسته، برادری با شاهنشاه را فراموش کند و در مورد بوسیدن دست ولیعهد خردسال هم اظهارنظر مخالف نکند.
چون نوشته آقای فریدون جم که از افسران و امیران کلیدی ارتش ایران بوده به علت اشاره به اوضاع درون سازمانی ارتش شاهنشاهی، رقابتهای امیران که به وسیله شاه تشدید میشد و موانعی که بر سر راه رؤسای ستاد و فرماندهان بوده و همانها در فرجام به فروپاشی نیروهای مسلح شاه شده است حائز اهمیت فراوان است. در اینجا عینا از نظر خوانندگان کتاب میگذرد.
این سطور نشان میدهد که تملق و چاپلوسی چگونه مزاج سلاطین و فرمانروایان مستبد ایران را منحرف و غیرعادی میکرده که حتی یارای تحمل دلسوزی و انتقاد و یادآوریهای مشفقانه را نداشتند و به نزدیکترین یاران و خدمتگزاران مورد اعتماد خود رحم نمیکردهاند. عمدهترین تقصیری که شاه برای جم میتراشیده فضولی کردن او و ذکر این جمله بوده که روزی در دربار، شاهنشاه را برادر خود نامیده و مرتکب این گناه غفرانناپذیر شده است.