چه شد که من رییس ارتش شدم
سال نخست تصدی من، نسبتا به آرامی گذشت، گرچه برخوردهای روزافزونی با فرماندهان نیروهای هوایی و زمینی و ژاندارمری پیدا کرده بودم، ولی با نیروی دریایی بدان سبب که کارشان با نیروهای دیگر کمتر ارتباط داشت، مشکلی نداشتم.
به گزارش افکارنیوز، عباس قره باغی در خاطرات خود به بحرانی که در سال ۱۳۴۸ در اروند رود پیش آمد اشاره میکند و علت اینکه او چه شد شاه او را رییس ستاد ارتش کرد میگوید:
«در سال ۱۳۴۸ خورشیدی، بحران اروندرود پیش آمد. اعلیحضرت در سفر شمال آفریقا بودند. رئیس ستاد ارتش، ارتشبد بهرام آریانا برای شرکت در کنفرانس سنتو به واشنگتن رفته بودند. من در مقام جانشین و مسئول ستاد بزرگ، بی درنگ با امیرعباس هویدا، نخستوزیر تماس گرفتم و هر کار ضروری و مثبتی را که لازم بود، انجام دادم. شاهنشاه به هنگام بازگشت، ارتشبد آریانا را بازنشسته کردند و من به جای ایشان، به ریاست ستاد منصوب شدم.
سال نخست تصدی من، نسبتا به آرامی گذشت، گرچه برخوردهای روزافزونی با فرماندهان نیروهای هوایی و زمینی و ژاندارمری پیدا کرده بودم، ولی با نیروی دریایی بدان سبب که کارشان با نیروهای دیگر کمتر ارتباط داشت، مشکلی نداشتم. ماجرا از این قرار بود که فرماندهان نیروها، مستقیماً تابع اعلیحضرت بودند و برخلاف اصول معمول، مایل نبودند که با ستاد اعلیحضرت که برای کمک به ایشان به وجود آمده و مسؤل جزئیات کارها بود، روابط معقول داشته باشند، به ویژه که فرمانده نیروی هوایی تیمسار ارتشبد خاتمی، شوهر والاحضرت فاطمه بودند و فرمانده نیروی زمینی تیمسار مینباشیان برادر شوهر
والاحضرت شمس بودند و فرمانده ژاندارمری تیمسار ارتشبد اویسی، خود را به شاهنشاه بسیار نزدیک و مورد توجه ایشان میدانست و به خود بسیار میبالید.
باید گفت که خود شاهنشاه هم به جزئیات کارهای ستادی نه چندان وارد و نه معتقد بدان بودند و هرگونه فعالیت ستاد بزرگ ارتشتاران را نوعی فضولی و دخالت در حیطه اقتدارات خود میدانستند.
ابتدا باید بگویم که ارتشبد خاتمی، افسری کاربُر، مثبت، مدیر و خلبان بسیار ماهری بود که خود مدتی در تاج طلایی، پروازهای نمایشی میکرد. مردی ورزشکار، سریع الانتقال و از هر حیثشایسته بود.
تیمسار ارتشبد فتحالله مین باشیان، در آغاز خدمت که من فرمانده آموزشگاه گروهبانی لشکر یک گارد مرکز بودم، فرماندهی یکی از گروهانهای زیر امر مرا عهدهدار بود. افسری بود باهوش، ورزشکار و با استعداد و بنابراین با من سابقه طولانی همکاری و دوستی داشت. ارتشبد اویسی مردی بود جاهطلب، از خودراضی، در امور ارتشی کم سواد و به اتکاء عنایت شاهنشاه خود را «تافته جدابافته» تصور میکرد.
نخستین برخورد جدی با نیروی هوایی اینگونه آغاز شد که در گزارشی دیدم که یک هواپیمای عراقی به فضای ایران تجاوز کرده و مدتی برفراز پایگاه شاهرخی(همدان) پرواز کرده و به خاک عراق برگشته است. ذیل گزارش نوشتم از نیروی هوایی پرسش کنید:
۱ - آیا رادارهای اعلام خطر، هواپیما را کشف کردهاند یا نه؟
۲ - اگر کشف کردهاند، آیا فوراً به پایگاه هوایی شاهرخی اعلام داشتهاند یا نه؟
۳ - اگر اعلام کردهاند، چرا پایگاه اقدام به راهگیری نکرده است؟
۴ - چرا وسایل پدافندی پایگاه با موشک و توپهای ضدهوایی به هواپیمای عراقی تیراندازی نکرده است؟
۵ - اگر سیستم اعلام خطر، متوجه این تجاوز نشده و یا به پایگاه اطلاع نداده است علت چه بوده است؟
این پرسشها که از طرف ستاد کاملاً منطقی بود و برای تهیه گزارش به پیشگاه همایونی ضرورت داشت، به فرمانده نیروی هوایی ناگوار آمد و نامهای خلاف رویه به ستاد بزرگ ارتشتاران خطاب به من نوشت که شما در مقامی نیستید که از من سؤال کنید! شماها، هیچ اطلاعی از نیروی هوایی ندارید و امثال آن.
من با کمال صبر وادب فقط پاسخ دادم «نامه تیمسار رسید، عیناً از شرف عرض همایونی خواهد گذشت» و این کار را در نخستین شرفیابی انجام دادم. ولی اعلیحضرت، به جای اینکه امر شایستهای به فرمانده نیروی هوایی صادر فرمایند، نه ایرادی از ایشان گرفتند و نه ایرادی از رئیس ستاد. نظایر این مورد مکرر روی میداد، اما اعلیحضرت که فرمانده همه ما بودند، کمترین واکنشی نشان نمیدادند.
در نیروی زمینی هم از این قبیل حوادثبوده برای نمونه در روزهای بحرانی وقایع ۱۳۴۸ اروند رود که تمام نیروی زمینی را در مرز باختری گسترانیده بودیم و نیروی هوایی و دریایی در حال «آمادهباش» بودند و هر روز و هر ساعت انتظا رمیرتف که واقعهای تبدیل به مصادمات مرزی و جنگ بین دو کشور شود، در چنین ایامی اطلاع یافتم که فرمانده نیروی زمینی از پیشگاه همایونی کسب اجازه کرده است ه برای ۱۵روز بازدید ارتش آمریکا برود و ۱۵ روز به بازدید نیروی زمینی انگلستان بپردازد و ۱۵ روز هم به کره جنوبی سفر کند. من از شگفتی دهانم بازماند که در چنین موقعی که ناگاه ممکن است نیروی زمینی درگیر
عملیات جنگی شود، چطور فرمانده آن به جهانگردی میرود. ذیل نامه نوشتم: «به تیمسار فرمانده نیروی زمینی بنویسید که موقعیت بسیار حساس است و بهتر است این سفرها را به عقب بیاندازند و فعلاً از سفر صرف نظر کنند».
فرمانده نیروی زمینی برآشفت که شاه میبخشد و شیخ علیخان رد میکند! این را پیراهن عثمان کرده به عرض شاهنشاه رساندید که رئیس ستاد، بالای دستور شاه امریه صادر میکند، تیمسار مین باشین این نظریه را به حسادت من تلقی نمودند و در شرفیابی که بعداً داشتم، شاهنشاه فرمودند، «آیا صحیح است که پس از ابلاغ تصویب من به فرمانده نیروی زمینی نوشتهاید که از بازدیدها صرف نظر کند؟»
علت دستور را به شرف عرض رساندیم، فرمودند: «خیلی بدسلیقه هستید» عرض کردم: «فرمان همایونی صحیح است، بدسیلقه هستم، ولی حرف راستی گفتهام».
مقاومت نیروی زمینی هم در برابر ستاد بزرگ ارتشتاران اوج گرفت و در موردی، تیمسار فرمانده نیروی زمینی، پای امریه ستاد بزرگ ارتشتاران نوشتند: «من فقط اوامر پدر تاجدار را اطاعت میکنم و برای شما حقی نمیشناسم» با تقریباً به این مضمون، عین نامه را به ستاد بزرگ ارتشتاران عودت دادند، آن را به شرف عرض رسانیدم، شاهنشاه نه ایرادی به فرمانده نیروی زمینی گرفتند و نه به رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران!
حال میپردازم به فرمانده ژاندارمری، تیمسار اویسی: وضع دادرسی ارتش که متأسفانه تابع ستاد بزرگ ارتشتاران بود، بسیار نامطلوب بود، به این جهت که هم به جرایم، تخلفات و خطاهای نیروها میرسید و هم هر امر مهمی را به علت شل و ول بودن دستگاه دادگستری کشور، در صلاحیت دادگاههای نظامی گذارده بودند. تعداد پروندهها نجومی بود و بابی برای گمراهی مقامات دادرسی ارتش گشوده بودند. برای سروسامان دادن به این کار، دستور دادم گروه کاری مرکب از نمایندگان وزارت جنگ، نیروی هوایی، نیروی زمینی، نیروی دریایی، ژاندارمری و حتی شهربانی و مستشاری تشکیل گردد و راه و چارهای پیدا کنند که
جرایم نظامی در دادگاههای نیروها و با سیستم هیأت منصفه(Jury System) حل و فصل شود و دادرسی ارتش فقط دادستان و رئیس دادگاه را معین کند و دادگاههای اداره دادرسی ارتش کلاً به امور غیر نظامیان که د رصلاحیت دادگاههای نظامی گذارده شده بپردازند و این کار را زیر نظر وزارت جنگ انجام دهند.
کمیسیون متعددی شروع به کار کرد و ماهها مطالعه کردند تا آخر الامر طرح کاملی برای این کار آماده گردید. از جمله قید شده بود که از این پس، زاندارمری و شهربانی حق نخواهند داشت هم خود پرونده تعقیب تنظیم کنند و هم رأساً دادگاه اختصاصی باشند، یعنی ریش و قیچی در دست خودشان باشد.
این طرح پس از تصویب تمام مقامات، از شرف عرض همایونی گذشت، تصویب و ابلاغ گردید. هنوز دو سه روز نگذشته بود که شنیدم ژاندارمری خود دادگاههایی تشکیل داده است و شهربانی هم چند روز بعد همین کار را کرده است. در جلسهای به تیمسار اویسی توجه دادم که مرکب تصویبنامه هنوز خشک نشده است، چطور از پیشگاه همایونی این تقاضا را کردهاید و تصویب آن را گرفتهاید؟ مسلماً خاطر اعلیحضرت متوجه تصویب طرح قبلی نبودهاند. اویسی یک سال پس از من افسر شده بود. من در پایان دانشکده افسری یک سال هم ارشدیت گرفته بودم، به علاوه در مقام رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران، در بالاترین مقام نیروهای
مسلح بودم و نسبت به همه امرا ارشدیت داشتم. ایشان از این بازخواست من برآشفته و گفتند «من بر شما ارشدیت دارم، به چه حق از من بازخواست میکنید؟» از این جریانات مکرر روی میداد و شاهنشاه هم وقعی به این اوضاع نمیگذاشتند، مثلی مشهور در ایران هست که «کدخدا را بین و ده را بچاپ».
به کلی از خدمت در ستاد بزرگ ارتشتاران دلسرد شده بودم و به ویژه وقتی بعضی مشکلات عمده، از جمله وضع مُغلق و غیرعملی سیستم فرماندهی را به شرف عرض میرساندیم و یا کوچکترین مسایل را موکول به شرف عرضی میدیدم یا بعضی اوامر را درست نمیدانستم و یا خلاف قانون میدیدم و در این مورد گزارش به پیشگاه همایونی تقدیم میکردم، اعلیحضرت ناراحت شده به من میفرمودند: «شما خیال میکنید کی هستید؟» «من این ستاد را نمیخواهم!» و من در پاسخ عرض میکردم «بنابراین به فرمان ملوکانه، انحلال ستاد بزرگ ارتشتاران را ابلاغ خواهم کرد!» بیشتر بر میآشفتند و میفرمودند: «چه کسی به شما این
دستور را داد؟»
یا اگر من به زیردستان مستقیم خود دستوری میدادم، بعضی مراتب را به نحوی به اطلاع همایونی میرساندند و من مورد ایراد شاهنشاه واقع میشدم. نمونه دیگر اینکه روزی ناگهان، بسیار برافروخته به من فرمودند «کی به شما اجازه داد که ن پ ۲ را عوض کنید؟» (ن پ ۲، مدرکی بود برای شماره پرسنلی افسران و در و واقع کارآیی افسران ارزیابی میشد و مبنای انتصابات و ترفیعات و امتیازات را مجوز میداد). من به هیچ وجه به خاطر نمیآوردم که موضوع ن پ ۲ چیست. عرض کردم به سوابق رسیدگی خواهم کرد، جریان را به شرف عرض خواهم رساند. فرمودند: «نخیر، در ایران از این غلطها نمیشود کرد، شما به چه حق
دستور تعویض آن را دادهاید؟» پاسخ دادم: «فعلاً به خاطرم نیست نیست ولی اگر دستوری دادهام خود را صالح و مجاز دانستهام و مسؤولیت آن را به عهده میگیرم. اگر خطا یا قصوری کرده باشم، شاهنشاه دستور مقتضی صادر فرمایند.»
نخستین بار بود که شاهنشاه با درشتی و تندی با من صحبت میفرمودند، به محض بازگشت به ستاد بزرگ ارتشتاران سوابق را خواستم. آوردند. دیدم یک سال پیش چون «ن پ۲» مدرکی نامناسب بود و به جنبههایی که قابل توزین نبود، نمره ۱ تا ۲۰ داده میشد. مثلاً به اطاعت، میهن دوستی، صداقت، اعتماد و امثال آنها. دستور داده بودم کمیسیونهای مشترکی تشکیل شود و طرح دیگری با همکاری مستشاری تهیه کند. پس از چندی فرم دیگری برای ن پ ۲ تهیه شد که بر مدرک موجود مزایای غیرقابل انکار داشت و به قدری خوب تشخیص داده میشد که مستشاری نمونه، آن را به ارتش آمریکا توصیه کرد.
این نمونه به شرف عرض رسیده بود و اعلیحضرت شخصاً تصویب فرموده بودند و دستور تعویض صادر فرموده بودند. ولی من به شرف عرض رسانیده بودم که چون نمونه جدید با ترفیعات و انتصابات رابطه دارد، ممکن است است عدهای را ناراحت کند. اجازه فرمایند یک سال دیگر هم مطابق روش سابق عمل شود و در عین حا لفرماندهان، بر اساس شیوه جدید هم به طور آزمایش نمره بدهند تا بتوانیم اثرات را برآورد کنیم. اعلیحضرت پیشنهاد را پذیرفته بودند.
روز بعد، تقاضای شرفیابی کردم و تمام سوابق را روی میز اعلیحضرت گذاردم، به محض نگاه به آن فرمودند: بله، بله، درست است، خوب به یاد میآوردم، بنابراین مطلبی نیتس و مختومه است. من که بیجهت مورد عتاب واقع شده بودم، عرض کردم خیر قربان، موضوع مختومه نیست! پرسیدند: چطور؟ عرض کردم: من به عشق حرفه نظامی به دانشکده افسری کشور فرانسه رفتم و در فکر ارتش ایران نبودم، حوادثی که میدانید سبب برگشتن من و خدمت من در ارتش شاهنشاهی گردید. من نه جاهطلبی داشتهام، نه دنبال مال و مقام بودهام و هیچگاه هم کوچکترین استفادهای از مراحم خاص شاهنشاه ننمودهام و تقاضا و انتظاری
نداشتهام و حالا در درجه ارتشبدی فقط انتظار دارم با من مطابق قواعد و مقررات ارتش رفتار شود نه آنطوری که در شرفیابی قبلی دیدم!
این پاسخ نسبتاً تند را که میشد به اسائه ادب تلقی کرد، به آرامی و خوشرویی پذیرفتند.
وقتی به خانه بازگشتم،فکر میکردم عاقبت این برخورد بدون واکنش نخواهد بود و به همین دلیل به بهانة بیماری از حضور در ستاد خودداری کردم. پس از چند روز که نوبت شرفیابی بود وسپهبد ازهاری که در آن موقع جانشین بودند شرفیاب شده بود، از کاخ تلفن کردند که شاهنشاه فرمودهاند خودتان شرفیاب شوید، این بار هم به خیر گذشت ولی در هر شرفیابی، برخوردهای نامطلوبی روی میداد و من به فکر درخواست بازنشستگی بودم، اما فکر میکردم ممکن است چنین درخواستی، شاهنشاه را ناراحت کند و به هر نحو بود به کار ادامه میدادم.