نگاهی متفاوت به ائتلاف ضدایرانی عربستان
سیدکمال الدین محمد رفیعی
به گزاش افکارنیوز، در پاسخ به چرایی ائتلاف ضدایرانی عربستان به چند دسته عوامل میتوان اشاره کرد. یک دسته از عوامل که در اغلب تحلیلها هم با آنها اشاره میشود اینکه بالاخره در هر منطقهای که دولتهای قویای وجود داشته باشند بین آنها بر سر تأمین منافع ملی، گسترش نفوذ یا کسب برتری منطقهای رقابت در میگیرد که این رقابت گاه حتی تا سرحد درگیری نظامی و جنگ نیز پیش میرود. از اینرو، بسیار گفته می شود که بین ایران و عربستان هم، چنین الگویی از روابط از دههها پیش و حتی از زمان رژیم سابق ایران وجود داشته و در طول سالیان گذشته تا به امروز ادامه
یافنه و گاهی تا مراحل بحرانی نیز پیش رفته است.
نمونه آن، حمایت بیسابقه سعودی از رژیم بعثعراق در جنگ هشت ساله علیه ایران بوده است. طبیعی است که هر کدام از اینگونه دولتها بکوشند علیه دیگری از هر سازوکار و ابزاری، از جمله از تشکیل ائتلاف بویژه در زمان های بحرانی بهره ببرند. در چارچوب همین تحلیل این روزها بکرات گفته میشود که عربستان و برخی دولتهای دیگر منطقه به سبب نگرانی و احساس تهدید از ناحیهی یک ایران ِ قدرتمند پس از توافق اتمی دست به اقداماتی برای رویارویی با این وضعیت زدهاند و تجاوز به یمن و راهاندازی ائتلاف ضدایرانی را نیز در این جهت تحلیل و تفسیر میکنند.
اما بدون رد و انکار چنین تحلیل هایی، با نگاهی عمیقتر و بویژه با اتکا به سابقه تاریخی منطقه، دو دسته عوامل بنیانیتر را میتوان برای واکنشهای ضد ایرانی سالهای اخیر عربستان و پارهای از دولتهای متحد آن شناسایی کرد که به اختصار فراوان بدانها اشاره می شود:
۱ - دسته اول به چگونگی تشکیل و ماهیت رزیمهایی مانند عربستان سعودی باز میگردد. اغلب این رژیمها همانگونه که میدانیم نظامهای تازهمتولدشده ناشی از فروپاشی امپراطوری عثمانیاند که بدون طی مراحل درونزای " ملتسازی " و عمدتاً درپی سیاست و توافق دولتهای غربی پس از جنگهای جهانی به وجود آمدهاند. بدون ورود در جزئیات، چنین جوامعی برای ادامه حیات خود در چارچوب یک واحد سیاسی با معضلات فراوانی روبهرو هستند که اگر نخبگان سیاسی و زمامداران آن نتوانند در طول زمان به شکلیابی «هویت ملی» فراتر از سایر تعلقات درونی یا بیرونی برای ایجاد احساس تعلق عمومی به آن
واحد سیاسی، و نیز استقرار «ساختارهای مدرن دولت» به منظور کارکرد درست و مناسب و تنظیم نسبتاً عادلانه روابط و مناسبات اجتماعی اقدام کنند، آنگاه ناگزیر از توسل به شیوههای مصنوعی، ناپایدار و لرزانی میشوند که بزرگنمایی دشمن خارجی از یک سو، و اتکا به روشهای سرکوب، ارعاب و خشونت دائمی از سوی دیگر برای تحقق وفاداریهای شبهملی داخلی و ایجاد پیوندهای مصنوعی سرزمینی، برخی از مهمترین این سازوکارها خواهد بود.
نمونه بارز چنین جوامعی در منطقه، عراق بوده است که به سبب چندپارگی جمعیتی و غلبه تعلقات فروملی و نیز عدم مهارت و توفیق رژیم بعثدر ایجاد الزامات اجتماعی _ سیاسی ضروری برای هر دولت مدرن، دولت صدام تنها با اتکا به سرکوب گسترده و استقرار یک نظام امنیتی _ پلیسی توانسته بود حیات جامعه عراق را به منزله یک واحد سیاسی تداوم بخشد. اکنون نیز در غیاب چنین سازوکارهایی، به سبب همان عوامل حیات سیاسی عراق در معرض تردید و تزلزل قرار دارد.
به همین ترتیب اغلب رژیمهای عربی منطقه با معضلات مشابهی روبهرو هستند بویژه اینکه در جوامعی مانند عربستان، افزون بر مشکل جامعه سیاسی واحد، «ساختار قبیلهای» حکومت، بحرانهای عمیقتری را ایجاد کرده است. رژیمهای عربستان، امارات و قطر به دلیل این ساختار قبیلهای حتی با حکومتهای قرون وسطایی نیز فاصله دارند چه برسد به دولتهای مدرن قرون ۲۰ و ۲۱. یکی از مشکلات عمده آنها اینکه این رژیمها ماهیتاً با دموکراسی و حکومتهای مردمی به معنای دقیق کلمه، سر ناسازگاری دارند. این حکومتها با اتکا به ثروتهای بیکران نفتی است که توانستهاند برخی ویژگیها و
کارکردهای دولت مدرن را شبیهسازی و کاستیهای فقدان آن را جبران کنند و از این طریق، بحرانهای ناشی از عقبماندگی تاریخی - سیاسی خود را به تعویق اندازند.
به هرحال، در چارچوب پاسخ به پرسش نخستین باید اشاره کرد که این رژیمهای عربی منطقه برای جبران چنین نقیصه مهمی، همواره به دشمن خارجی واقعی یا ساختگی نیاز داشته اند. اگر به تاریخ کوتاه رژیم صهیونیستی به عنوان یک واحد سیاسی کاملاً مصنوعی و بیریشه هم نظر افکنیم بخوبی در مییابیم که به سبب کاستیهای مشابه با این رژیم های عربی، وجود یا ساختن دشمن خارجیِ تهدیدگر نقش مهمی در تداوم حیات آن داشته است. همینطور، تاریخ سیاه رژیم بعثعراق گویای آن است که صدام چگونه با توسل به «خصومت ساختگی با ایرانیان» حکومت سرکوب و نیز حیات سیاسی جامعه عراق را تداوم بخشد.
با توجه به نکات پیشین به نظر میرسد رویکرد رژیم سعودی نسبت به ایران را دو مؤلفه شکل میدهد: نخست، همان نیاز مبرم به دشمن خارجی که بتواند افکار عمومی و جمعیت خود را علیه آن بسیج کند و درنتیجه، نیروهای گریز از مرکز داخلی را ذیل یک عامل وحدتبخش و متصل کننده، به وفاداری و فرمانبرداری نسبت به خود وادارد. بیتردید، در این میان عنصر «فرهنگی، روانی، و مذهبی وهابیت» و تضاد آن با تشیع، نقشی محوری در تعریف و شکلگیری پدیده «خودی» ِ عربی، و «دیگری» ِ ایرانی یا شیعی خواهد داشت.
دوم، یک جامعه ایرانیِ برخوردار از حکومت مردمسالار، تهدیدی جدی برای رژیمهای قومی - قبیلهای مانند عربستان بوده است که به شکلی استبدادی اداره میشوند. در واقع، به موازات همه رقابتهای نفتی و اقتصادی و اختلافات متعدد سیاسی، ایران پس از انقلاب بویژه با اتکا به تلفیق دیانت اسلام با دموکراسی، زلزلهای جدی برای رژیمهایی محسوب میشد که حکومت استبدادی خود را بر فلسفه سیاسی دیگری استوار کرده بودند. اغلب کسانی که در باب تاریخ جنگ هشت ساله عراق علیه ایران به جستجو و اظهارنظر پرداختهاند در زمینه علت حمایت بیدریغ رژِیمهای عربی از صدام، به خطر مطالبات مشابه
مردم ایران در جوامع عربی برای مشارکت سیاسی و درخواست استقرار حکومتهای مردمسالار اشاره کردهاند.
از اینرو، چنین به نظر میرسد که عربستان نه تنها نسبت به ایران بلکه اساساً نسبت به ظهور هر دولت مردمی در پیرامون خود احساس خطر و تهدید میکند و در برابر آن واکنش نشان میدهد. تردیدی وجود ندارد که حمایت همهجانبه اطلاعاتی، تسلیحاتی و تدارکاتی سعودی از تروریستها در عراق پس از صدام و مانعتراشیهای پنهان و آشکار این رژیم از شکلگیری ساختارهای سیاسی عراقی، عمدتا ناشی از همین احساس تهدید نسبت به پیدایی یک دولت دموکراتیک در عراق بوده، اما توانسته است این سیاست خود را زیر لایه پرحجمی از تبلیغات موفق و مؤثر در باره «تهدید ایران» یا «خطر شیعه» پنهان کند. به باور
من فارغ از تبلیغات گمراهکننده رسانهای و سیاسی، شیعیان ماهیتاً و در بدو امر، خطر چندانی برای هیچکس از جمله برای رژیمهای عربی خلیج فارس نیستند؛ خطر واقعی، دموکراسیخواهی و عدالتطلبی جمعیتهای تحت ظلم و تبعیضی است که حکومتهای موجود عربی را چه از نظر ساختاری و چه از نظر کارکردی و رفتاری تاب نمیآورند.
به اعتقاد من مداخله عربستان در بحرین و فراتر از آن، اخلال این رژیم در تحولات چندساله کشورهای عربی که نویدبخش ظهور تدریجی حکومتهای مردمسالار بود، عمدتاً ناشی از همین احساس تهدید بوده است. اکنون نیز تجاوز سعودیها به یمن بر این پایه قابل تفسیر است که این رژیم از قدرت گرفتن مردمی که تا پیش از این در سایه حکومتهای گذشته تحت ظلم و تبعیض قرار داشتند، وحشت دارد و تحقق حق تعیین سرنوشت مردم یمن(ونه حوثیها و شیعیان به تنهایی) نه تنها منافع سنتی سعودی در عربستان را به مخاطره می افکند، بلکه مهمتر از آن، حکومتی مردمی با مشارکت همه اقوام و قبائل را به وجود میآورد که
برای حیات سیاسی رژیم سعودی در داخل عربستان هم تهدیدآفرین خواهد بود.
نیازی به تفصیل این نکته نیست که نیروهای سیاسی و قبائل و جمعیتهای عمده یمن پس از فراز و فرودهای فراوان، قبل از تجاوز نظامی عربستان، تحت نظارت و هدایت سازمان ملل متحد در حال دستیابی به مصالحهای بزرگ در جهت استقرار یک نظام سیاسی فراگیر بودند؛ این فرایند که به هیچوجه مورد رضایت سعودیها نبود با تجاوز ظالمانه آنها و حمایت وقیحانه دولتهای غربی و عربی، ناتمام و ناکام رها گردید. اما نکته مهم اینکه اینبار نیز سعودیها به طور شگفتانگیزی توانستند نیات و اهداف واقعی خود را از حمله به یمن مظلوم زیر سایه تبلیغات دروغین مداخله ایران و خطر حوثیهای شیعه، پنهان
کنند.
۲ - دسته دوم از عوامل شکلگیری ائتلاف ضدایرانی اخیر عربستان به سیاست بلندمدت دولتهای غربی و امریکا در این منطقه باز میگردد. سالها پیش «نوام چامسکی» گفته بود بخشی از فلسفه وجودی اسرائیل، تضمین بقای رژیمهای عربی است. فارغ از همه نکاتی که در باب اهداف، منافع و سیاست های مشترک دولتهای غربی و برخی رژیمهای عربی گفته شده یا میتوان گفت، امروزه و بویژه در پرتو تحولات سیاسی - نظامی چند سال اخیر این منطقه، همسویی رژیم صهیونیستی با برخی از حکومتهای عربی آشکار گردیده و وجود «پیوستگی ساختاری» بین این بازیگران، دیگر بر صاحبنظران پوشیده نیست.
اگر در گذشته نه چندان دور، تضاد «اعراب و اسرائیل» بر سر مسئله فلسطین توانسته بود با اتکا به دو ستون مهم: الف) «تفوق استراتژیک» اسرائیل از رهگذر تحمیل چندین شکست نظامی به اعراب و نیز دستیابی این رژیم به سلاح اتمی؛ و ب) انفعال و سازش پنهان حکومتهای عربی به نفع رژیم صهیونیستی به محاق برود و عربها را برای همیشه از پیگیری حقوق پایمال شده خود منصرف کند، بروز انقلاب اسلامی در ایران و برآمدن یک حکومت مردمیِ پرانرژی و با انگیزه، همه آن برتری راهبردی و ابزارهای دوگانه آن را به چالش کشید و رژیم صهیونیستی و حامیان غربی و عربیاش را به انفعال و وحشت واداشت. الگوی حکومت
مردمی ایران در صورت گسترش و تعمیق طبیعی خود میتوانست بسیج عمومی مردم منطقه برای استقرار دولتهای مردمی و درنتیجه، پیگیری منافع ملی واقعی آنان را درپی داشته باشد؛ امری که نه تنها منافع دولتهای غربی در منطقه خاورمیانه، بلکه حیات سیاسی رژیم نژادپرست اسرائیل را با خطر مواجه میساخت.
بدون اعتقاد به تضاد ماهوی غرب با اسلام و نیز با پرهیز از تبلیغ در باره آن، به باور من غربیها در چارچوب رویکرد قرن هجده و نوزدهمی خود، از قدرتیابی مسلمانان این منطقه هراس دارند و هرگونه پیشرفت و توسعه این جوامع را تهدیدی علیه منافع خود ارزیابی میکنند. بیگمان، حمایت و پشتیبانی آنان از رژیمهای عربی که از نظر ماهیت و ساختار با تجربیات تاریخی بشر در قرن بیست و یکم و حتی با معیارهای غربی حکومت فاصله آشکار دارد، و بسنده کردن آنان به ظاهرسازیهای مدرنی که مانند دبی و قطر تنها برای ایجاد «توهمی از پیشرفت» صورت میگیرد، تنها با این تفسیر قابل درک است که ثروتهای
بیکران مادی، معنوی و انسانی جوامع اسلامی منظقه نباید در خدمت رشد و توسعه همهجانبه علمی، صنعتی، اجتماعی و اقتصادی این ملتها قرار گیرد. کارکرد رژیمهای عربی منطقه مانند عربستان برای حامیان غربی آنها با چنین اهدافی، همانا جلوگیری از ایجاد دولتهای دموکراتیکی است که به منزله نمایندگان و برگزیدگان واقعی ملتها، منافع ملی آنان را پیگیری خواهد کرد؛ منافعی که لزوماً با منافع غربیها سر سازگاری ندارد و نباید امکان ظهور و بروز بیابد. اساساً میتوان گفت طی دهههای گذشته، نظم و امنیت منظقه خاورمیانه بر این اساس شکلدهی شده و سامانیافته است.
ظهور دولت مردمی در ایران و سیاستهای چندین ساله پس از آن، به دور از هر نگاه ایدئولوژیک، روندی مغایر با سیاستها و راهبردهای غربی داشته و نظم و امنیت مطلوب آنان را به مخاطره افکنده است. بویژه آنکه با طرح انگاره تضاد «اسلامی - صهیونیستی» به جای تضاد اعراب و اسرائیل، عوامل و عناصر جدیدی را وارد این معادله کرده، و ضمن رفع کاستیها و نقاط ضعف طرف مقابل اسرائیلی، اغلب سازوکارهای برتری راهبردی اسرائیل را نیز به چالش کشیده است. در این مقابله جدید، نه اتکا به سلاح اتمی حتی در صورت استفاده، میتواند کارآیی مؤثر و قاطع داشته باشد و نه رژِیمهای عربی میتوانند به انفعال
و سازش خود در برابر رژِم صهیونیستی و یا حتی به حیات سیاسی خود تداوم بخشند. از این رو میبایست این تضاد واقعی و عینی رنگ ببازد و تضادی ساختگی جایگزین آن گردد.
بنابراین، میتوان دریافت که چگونه پس از چندین سال انفعال و چندین سال طراحی راهبردی، «تضاد شیعه - سنی» و «خطر ایران برای اعراب» فضای منطقه و جهان را پر میکند و میتواند آن تهدیدهای جدی برای اسرائیل، رژیمهای عربی و منافع غربیها را تحتالشعاع قرار دهد و خنثی سازد. تلاش سالهای گذشته مجموعه دولتهای پیشگفته متأسفانه به طور کامیابی توانست چنین پدیدهای را چه در نزد محافل رسمی و چه در نزد افکار عمومی منظقه به وجود بیاورد و به نظر میرسد که با تمهید مقدمات اعتقادی و رسانهای پرحجم، اکنون کثیری از جمعیتهای عربی و حتی مسلمان، تضاد شیعه و سنی را باور
کردهاند و تشکیل ائتلاف ضدایرانی سعودیها بر این توفیقات استوار گشته است.