محدودیتهاى قدرت از دیدگاه مقام معظم رهبری
از نظر آیت اللّه خامنه اى، نخستین محدودیت براى قدرت، قانونهاى الهى است و چون نظام ما نظامى اسلامى است و در رأس حکومت، ولى فقیه قرار دارد، نخستین محدودیت قانونى، قانونهاى الهى است. نظام و جامعه اسلامى باید بر اساس قوانین الهى باشد و همراه با آن قانونها حرکت کند و انحراف از قانونهاى الهى هرگز پذیرفتنى نیست.
تيندر در بحث محدوديتهاى قدرت، نخست انواع محدوديت قدرت را بيان مىكند و بر آن است كه محدوديتهاى قدرت، دو دستهاند:
۱. محدودیتهاى اخلاقى قدرت
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
پیش از بیان محدودیتهاى اخلاقى قدرت از دیدگاه آیتاللّه خامنهاى، باید گفت به باور ایشان در بحثرعایت اخلاق، منظور از حاکم تنها یک فرد، منصب یا شخص نیست، بلکه همه کسانى که به گونهاى در حکومت اثرگذارند و عضو دستگاه حاکم و زمامدار ملت اسلامى به شمار مىآیند، موظفند. البته وظایف آنها که به مرکز نزدیکترند، سنگینتر است. آنها که مسئولیتشان سبکتر و موقعیت اجتماعى و شغلىشان اهمیت کمترى دارد، این وظیفه نیز در مورد آنها کمتر است.
آیتاللّه خامنهاى معتقد است برخى از ویژگىها در حاکم اسلامى وجود دارد که ابزار مراقبت درونى او به شمار مىآیند.
الف) تقوا
…
به اعتقاد آیتاللّه خامنهاى، نخستین بازدارنده درونى حاکم، تقواست:
در حاکم اسلامى، شرط تقوا یک شرط اصلى است و همه دستاندرکارانى که کارگزار حکومت اسلامى هستند، باید به فراخور مسئولیتى که بر دوش دارند، داراى تقوا و مراقبت و ملاحظه احکام الهى باشند….
در اسلام، کوشش شده که همه امتیازات، جز امتیازات معنوى، جز تقوا، جز عبودیت در مقابل پروردگار ملغى بشود که این امتیازات هیچوقت صاحب خود را به تکبر سوق نمىدهد. آدم باتقوا و انسانى که بنده خداست، وقتى که مىفهمد به خاطر این خصلت امتیاز دارد، این امتیاز موجب عجب و غرور او نمىشود. ۱
ب) ایمان
…
یکى دیگر از بازدارندههاى درونى که از دیدگاه آیتاللّه خامنهاى در مراقبت و محدود کردن حاکم نقش دارد، بحثایمان است. به ویژه در حاکمان و فرمانروایان که به دلیل قدرت داشتن، احساس بىنیازى از دیگران مىکنند، ایمان مىتواند نقش مؤثرى ایفا کند.
ایشان در این زمینه مىفرماید:
انسانى که امکانات مادى در اختیار اوست، خزانه ثروت ملى در دست اوست، کلیدهاى کار و تلاش و تولید در اختیار اوست، طبیعى است که زودتر از دیگران احساس استغنا و بىنیازى بکند. مگر آنکه انسانهایى که داراى یک ایمانى باشند که ایمان آنها، آنها را از این لغزش بزرگ محفوظ بدارد. ۲
ج) تواضع الهى
…
از دیگر مواردى که آیتاللّه خامنهاى به عنوان بازدارنده درونى مطرح مىکند، تواضع الهى است:
قرآن کریم به پیغمبر اکرم صلىاللهعلیهوآله که بزرگترین شخصیت است، دستور مىدهد و مىفرماید: " و اخفض جناحک لمن اِتَّبَعَکَ من المؤمنین؛ در مقابل مؤمنین متواضع باش. "(شعرا: ۲۱۵) و افتخار کن که در مقابل مؤمنین تواضع مىکنى. حاکم اسلامى و حاکم الهى که قلبش به ایمان به خدا روشن و مستور است، این طورى است… این حالت تواضعى که در چهره پیغمبران و حکام محدود اسلامى در طول تاریخ مشاهده مىشود، یکى از کلیدهاى نجات مردم و ملتهاست. اگر همین یک خصوصیت را حکام موجود دنیا، همینهایى که سرکار هستند، با دینها و فکرها و روشهاى مختلف، همین یک خصوصیت را به دست آورند؛
یعنى خودشان را کوچک بدانند، حقیر بدانند، خود را بزرگتر از مردم نبینند، مسائل همه درست خواهد شد، مشکلات حل خواهد شد…. ۳
هم مردم و هم مسئولین دولتى موظفند که تواضع را، خودکوچکبینى را، وضع جناح را یکى از بزرگترین وظایف خودش بدانند. این یکى از مصداقهاى بارز تقواست. ۴
ایشان در جایى دیگر مىگوید:
مخصوصاً مسئولین دولت و کارگزاران دستگاه اجرایى کشور و آن کسانى که کارهاى مردم دست آنهاست، اینها یعنى حاکمان الهى، زمامداران مورد قبول و رضایت خدا، یعنى پیامبران و اوصیاى پیامبران، در مقابل خلق اللّه، در مقابل مردم و کسانى که جزو تودههاى مردمند و به چشم نمىآیند، خودشان را کوچک مىکردند. در مقابل آنها تواضع مىکردند و آنها را از خودشان بالاتر مىدانستند. این وظیفه همه مسئولان کشور و همه کسانى است که کارها دست آنهاست. چه در طبقات بالا و رتبهها و مسئولیتهاى بزرگتر و چه مراتب مسئولیتهاى دولتى و کسانى که مردم با اینها سر و کار دارند. ۵
د) محاسبه نفس
…
یکى دیگر از مواردى که رعایت آن براى حاکم اسلامى ضرورى است، محاسبه نفس است. " محاسبه نفس، مربوط به همه است، اما حاکم اسلامى با محاسبه خود، در حقیقت در سرنوشت یک ملت دقت و مراقبتى بیشتر اعمال مىکند؛ با نداشتن هوس، جاهطلبى و حکمرانى و مطلقالعنانى و خودسرى که اینها جزو خصوصیات اخلاق لازم براى زمامدار اسلامى است ". ۶
ه) قناعت
…
آیتاللّه خامنهاى معتقد است از جمله ویژگىهایى که در حاکم اسلامى موجود است، عبارتند از: " علم، شرحصدر و تحمل سختىها، تندىها، اعوجاجها، کجخلقىها و تحریکنشدن به معرکههاى کوچک و بلندنظرى. همچنین از جمله این خصوصیات، عبارت است از قناعت در زندگى شخصى؛ به کم قانع بودن در خوراک و پوشاک، در مسکن و مرکب و بقیه چیزهایى که امور زندگى شخص انسان به حساب مىآید ". ۷
بنابراین، مىتوان گفت از دیدگاه ایشان، تقوا، ایمان، تواضع الهى، محاسبه نفس، قناعت، تحمل سختىها و بلندنظرى، از جمله محدودیتها یا به عبارتى، مراقبتهاى درونى و اخلاقى براى دولت یا افراد مسئول در دولت اسلامى هستند.
محدودیتهاى قانونى دولت
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
پیش از بیان محدودیتهاى قانونى دولت از دیدگاه آیتاللّه خامنهاى باید گفت به باور ایشان " برابرى و انحصارطلب نبودن حاکم اسلامى، اولاً مخصوص خود حاکم در اسلام نیست؛ یعنى حکومت در اسلام یک نفر نیست؛ اگر چه ولىّ امر مسلمین و حاکم و زمامدار یک نفر در رأس است، اما مجموعه دستگاهى که حکومت مىکند، عیناً مثل آن شخص از لحاظ برابر بودن با مردم و اجازه انحصارطلبى نداشتن، مانند اوست و محکوم به احکام اوست؛ یعنى یک رئیس اداره هم، آن قدرى که از بیتالمال، مسلمین در اختیار اوست و در زیر دست اوست، باید آن را متعلق به همه بداند و اگر خود او از آن اموال استفاده مىکند، فقط
در هنگام خدمت به مردم باشد و جز براى خدمت به مردم براى هیچ مقصود دیگرى از اموال مسلمانان استفاده نشود… و همه مسئولین ادارات و کارگزاران حکومت در سطوح مختلف مثل شخص حاکم اسلامى هستند که باید روح انحصارطلبى در آنها مطلقاً وجود نداشته باشد ". ۸
الف) قانونهاى الهى
…
از نظر آیتاللّه خامنهاى، نخستین محدودیت براى قدرت، قانونهاى الهى است و چون نظام ما نظامى اسلامى است و در رأس حکومت، ولى فقیه قرار دارد، نخستین محدودیت قانونى، قانونهاى الهى است. نظام و جامعه اسلامى باید بر اساس قوانین الهى باشد و همراه با آن قانونها حرکت کند و انحراف از قانونهاى الهى هرگز پذیرفتنى نیست:
در مواردى، فقط موعظه و تربیت کافى نیست. یک حدود قانونى هم لازم هست گذاشته شود که بسیارى از حدود و قوانین اسلامى در امور مالى یا اجتماعى براى همین است که افراد انسان را از تجاوز و تخطى از حق خود و اندازه خود مانع شود. اما در مورد حاکم، یعنى کسى که پول، سلاح، نیرو و نفوذ کلمه دارد و سیاست مىداند، درباره چنین کسى، اسلام تأکید بیشترى مىکند و به موعظهکردن اکتفا نمىنماید. ۹
از لحاظ حقوق و احکام و حدود، حاکم مثل دیگران است؛ یعنى دستگاه قضاوت اسلامى، امیرالمؤمنین را هم به قضاوت مىخواهد و او را هم محاکمه مىکند. از او هم دلیل مىخواهد. ادعاى امیرالمؤمنین را هم بدون بینه شرعى قبول نمىکند و آن وقتى که امیرالمؤمنین بینه شرعى ندارد و طرف مقابل او یک یهودى است و زره امیرالمؤمنین در دست اوست، امیرالمؤمنین مدعى است که این زره مال من است و او منکر است، امیرالمؤمنین طبق موازین شرعى باید بینه اقامه کند که این زره مال من است؛ یعنى شاهد بیاورد و چون شاهدى ندارد و نمىتواند بینه اقامه کند، حاکم حکومت اسلامى که خودش منصوب امیرالمؤمنین هم هست،
حکم را به نفع آن یهودى صادر مىکند. ۱۰
بنابراین، در حکومت اسلامى، نخستین ملاک، رعایت قوانین الهى است؛ هر چند این قوانین به ضرر حاکم باشد و آنچه مهم است، عمل بر اساس قوانین الهى است. پس نخستین عامل قانونى در محدود کردن قدرت، قوانین الهى است که باید برابر آن قوانین عمل شود.
ب) قانون اساسى
…
از نظر آیتاللّه خامنهاى، دومین عامل قانونى که سبب محدود کردن قدرت حاکم مىشود، قانون اساسى است که برگرفته از قوانین الهى است و مىتوان آن را زیرمجموعه قوانین الهى شمرد، ولى براى مشخص کردن نقش قانون اساسى در محدود کردن قدرت، از آن به عنوان بحثى مستقل یاد مىشود.
آیتاللّه خامنهاى درباره قانون اساسى مىگوید:
البته شکل قانون اساسى ما آنچنان شکلى است که بروز بیمارىهاى صعبالعلاج را در حکومت اسلامى مشکل مىکند. … علت هم این است که حکومت در جامعه اسلامى، تابع ارزشها و معیارهاى معنوى است. ۱۱
همچنین ایشان مىگوید:
در قانون اساسى، رهبرى، رئیس جمهور، رئیس قوه قضاییه و دیگر مسئولان کشور با آحاد مردم در قبال قوانین هیچ تفاوتى ندارند. هیچ کس بالاتر از قانون نیست. … آنجایى که قانون در میان است، همه یکسانند. ۱۲
به اعتقاد آیتاللّه خامنهاى، قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، قانونى پیشرفته، استوار و بسیار هوشمندانه است:
بر اساس این قانون، همه چیز در جاى خود قرار گرفته است. توصیه من به همه مسئولان، به همه مراکز قانونگذارى، به همه مراکز قانونى و به همه آحاد ملت، رعایت قانون است. ۱۳
ج) مردم
…
هم بر اساس آموزه دینى و قوانین الهى و هم بنا بر قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، از جمله مهمترین راههاى محدود کردن قدرت و به بیان بهتر، نظارت بر قدرت دولت، مردم هستند که از راههاى گوناگون مىتوانند قدرت را مهار و محدود کنند و در واقع، مانع انحصارطلبى و استبداد دولتها شوند.
آیتاللّه خامنهاى معتقد است مردم از راههاى گوناگون مىتوانند قدرت را محدود یا بر آن نظارت کنند که عبارتند از:
یک اطاعت نکردن از قدرت
…
ایشان مىگوید چنین نیست که فرض کنیم در جامعهاى، فرماندار خودسر و متکبرى وجود داشته باشد و علاجى براى درمان او نباشد. علاجهایى وجود دارد که مهمترین آن توجه مردم است:
مردم اگر متوجه باشند و هوشیار باشند، اگر نشانههاى کبر و غرور و خودخواهى را در زمامداران فورا ببینند و بشناسند و خیرخواهانه اعتراض کنند و اگر احساس کردند که زمامدار درصدد رفع این بیمارى نیست، در مقابل او تعرض کنند، یقینا این بیمارى علاج خواهد شد. لذا درباره تکبر افراد، زمامداران، سردمداران جوامع و کل نظامها، امیرالمؤمنین بحثمىکنند. در یکى دو جا، خطاب به مردم مىگویند که اگر احساس کردید یکجا مسئولان و سردمداران جامعه تکبر به خرج مىدهند و آن شأنى را که اسلام براى زمامدار قرار داده، آن شأن را براى خودشان کم مىدانند، بالاتر از آن را مىخواهند
یقینا از آنها اطاعت نکنید. این آخرین علاج و دواست، اما قبل از آنکه به این علاج برسیم، یقینا علاجهاى دیگرى هم وجود دارد. خود مسئولان مراقب باشند. ۱۴
دو اعتراض
…
یکى دیگر از راههایى که مردم مىتوانند از راه آن قدرت را محدود کنند، اعتراض است. آنان با این شیوه مىتوانند حاکمان و فرمانروایان را از کجروى و خطایشان آگاه سازند. آیتاللّه خامنهاى در این زمینه مىگوید:
اگر اعتراض مردم را شنیدند، بسیارى از مشکلات حل خواهد شد. اگر حق را به مردم دادند، مردم را طلبکار دانستند و نه خودشان را طلبکار مردم، بسیارى از فسادها از بین خواهد رفت و شاید در دلهاى باانصاف، این اثر را ببخشد که اگر با این چشم به خودشان نگاه کنند، امانت حکومت را به دیگران واگذار کنند و رها کنند. ۱۵
سه حضور در صحنه
…
یکى از عواملى که از فرو افتادن دستگاههاى زمامدارى و مسئولان به ورطه استکبار جلوگیرى مىکند، حضور مردم در صحنههاى مختلف است. آیتاللّه خامنهاى خطاب به مردم مىفرماید:
عامل بزرگ حفظ دستگاههاى زمامدارى از افتادن در دام استکبار و طاغوتیان، خود شما هستید. مردم هستند که مىتوانند زمامداران و مسئولان جامعه را از فرو غلتیدن در گرداب استکبار حفظ کنند. هر جا که مردم باشند، هر چه مردم بگویند، هر جا مردم بخواهند، هر جا مردم احساساتشان را ابراز کنند، هر جا مردم در صحنههاى عظیم مردمى مثل نمازجمعه و بقیه صحنههاى گوناگون مردمى حضور بیشترى داشته باشند، آنجا نقش مردم برجستهتر است. ۱۶
در جمعبندى موضوع محدودیتهاى قانونى قدرت، مىتوان گفت از دیدگاه آیتاللّه خامنهاى، در مرحله اول، این محدودیتها از راه قوانین الهى اعمال مىشود و در مرحله بعد، از طریق قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران که در آن، براى دولت و زمامداران حکومت اسلامى، حقوق و وظایفى آمده است. پس این محدودیتها بر اساس آموزههاى دینى و نیز قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران که برخاسته از قوانین الهى است، اعمال مىشود. یکى از مهمترین عواملى که مىتواند در محدود کردن قدرت نقش داشته باشد، مردم هستند که راههاى اعمال این محدودیتها بیان شد.
اختیارات دولت و نفى دولتسالارى
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
یکى از پرسشهایى که تیندر در بحثمحدودیتهاى قدرت، مطرح مىکند این است که: آیا عمل دولتها با استفاده از شر براى تحقق خیر موجه است؟
در پاسخ به این پرسش، آیتاللّه خامنهاى معتقد است دولت در اسلام دو ویژگى اساسى دارد: از یکسو، اسلام به دولت اختیارات فراوانى مىدهد، به گونهاى که وقتى ضرورت ایجاب کند، حاکم اسلامى از اختیارات فوقالعادهاى برخوردار است. ویژگى دوم دولت در نظام اسلامى این است که ساختار دولتسالارى هرگز در اسلام نیست. " از شگفتىهایى که وجود دارد، یکى این است که در اسلام دولت، اختیارات زیادى دارد. دو ویژگى مهم وجود دارد که اینها در کنار هم یک بافت شایسته را در دولت اسلامى به ما نشان مىدهد؛ یکى اختیارات وسیع دولت اسلامى است. حاکم اسلامى در هنگام ضرورت، آن وقتى که نیازهاى
جامعه ایجاب و اقتضا مىکند، از اختیارات فوقالعادهاى برخوردار است. اگر با این دید نگاه بکنیم، دولت جمهورى اسلامى هیچ محدودیتى در هیچیک از کارهایى که بر عهده اوست، ندارد؛ همانطور که امام یک وقتى در یکى از سخنرانىهایشان فرمود حتى دولت اسلامى و حاکم برحق اسلامى مىتواند از مردم اموال شخصى آنها را هم آنجایى که مصالح عمومى ایجاد و اقتضا مىکند، بگیرد. لباس آنها را، خانه آنها را، اتومبیل آنها را، سرمایه آنها را، آنجایى که احتیاجات عمومى جامعه اسلامى است، آنجایى که مسئله، مسئله مرگ و زندگى براى جامعه و براى مصالح عمومى انقلاب است، مىتواند از آنها بگیرد.
یک چنین اختیاراتِ وسیعى را در اختیار دولت اسلام گذاشتند. این یک طرف قضیه است. اما از آن طرف قضیه، سیستم دولتسالارى مطلقاً در اسلام نیست؛ یعنى از کارهاى گوناگون در بخشهاى تولیدى، در بخشهاى خدمات، در بازرگانى، در آموزش و پرورش و در بخشهاى گوناگون دیگر، دست مردم را کوتاه کردن و این کارها را به دولت اختصاص دادن، چنین چیزى مطلقاً در اسلام وجود ندارد. … البته یک وقت دولت اسلامى مصلحت مىداند، به خاطر یک ضرورت و یک کارى، یک بخشى را اختصاصاً در اختیار بگیرد و دستهاى کسانى را که یا نمىتوانند یا سوء استفاده مىکنند، از آن بخش کوتاه کند؛ همانطور که گفتیم آن
وقتى که ضرورت ایجاب کند، هیچ اشکالى هم ندارد، اما اینکه این یک قانون و یک شکل و یک سیستم و یک رویه براى دولت جمهورى اسلامى باشد، چنین چیزى وجود ندارد ". ۱۷
از آنچه بیان شد، مىتوان نتیجه گرفت دولت اسلامى براى سازماندهى امور عمومى و اجتماعى و امورى که به مصلحت یا به زیان جامعه باشد، اختیارات فراوانى دارد و هر چه را تشخیص دهد به سود یا زیان جامعه است، مىتواند انجام دهد؛ هرچند در مواردى به افرادى از جامعه زیانى هم برسد.
تعیین حوزه قدرت سیاسى
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
پرسش دیگرى که تیندر در بحثمحدودیتهاى قدرت مطرح مىکند، این است که حوزه قدرت سیاسى را چه چیز تعیین مىکند؟ آیا این امور، ملاحظههاى عملى آنى است یا محدودیتهاى از پیش تعیین شده است؟
پیشتر در بحثمحدودیتهاى قانونى بیان کردیم که در نظام اسلامى، برخى محدودیتها ناشى از قوانین الهى است و برخى دیگر از محدودیتها، از قانون اساسى و دیگر قانونهاى موجود در نظام اسلامى سرچشمه مىگیرد. در تعیین حوزه قدرت سیاسى نیز همینگونه است. مهمترین مسئلهاى که حوزه قدرت سیاسى را در دولت اسلامى مشخص مىکند، قوانین شرع و دین مقدس اسلام است. بر این اساس، آیتاللّه خامنهاى مىفرماید در نظام اسلامى، قانون صلح و جنگ، روابط اجتماعى، حکومت، حقوق و مسائلى از این دست را خدا و دین خدا تعیین مىکند. " جامعه اسلامى، یعنى آن جامعهاى، آن تمدنى که در رأس جامعه،
خدا حکومت مىکند. قوانین آن جامعه، قوانین خدایى است. حدود الهى در آن جامعه جارى مىشود. عزل و نصب را خدا مىکند. … در رأس مخروط، خداست و پایینتر از خدا، همه انسانیت و همه انسانها هستند. تشکیلات را دین خدا به وجود مىآورد. قانون صلح و جنگ را مقررات الهى ایجاد مىکند. روابط اجتماعى را، اقتصاد را، حکومت را، حقوق را، همه و همه را دین خدا تعیین مىکند و دین خدا اجرا مىکند و دین خدا دنبال این قانون مىایستد. این جامعه اسلامى است ". ۱۸
ازاینرو، آیتاللّه خامنهاى معتقد است کارگزار حکومت با هر مسئولیتى که بر عهده دارد، باید مراقب رعایت احکام الهى باشد. " همه دستاندرکارانى که کارگزار حکومت اسلامى هستند، باید به فراخور سنگینى بار مسئولیتى که بر دوش دارند، داراى تقوا و مراقبت و ملاحظه احکام الهى باشند ". ۱۹
به باور آیتاللّه خامنهاى، ملاک قانون در جمهورى اسلامى ایران، شرع است و هر آنچه برخلاف شرع باشد، اعتبار ندارد. " آنچه خلاف شرع است، اعتبار ندارد. ملاک قانون، شرع است ". ۲۰
ازاینرو، در نظام اسلامى، حوزه قدرت سیاسى را محدودیتهاى از پیش تعیین شده در قوانین الهى تعیین مىکند. البته شاید این پرسش مطرح شود که پس چرا در حکومت اسلامى، اختیارات دولت بسیار گسترده است و حاکم مىتواند گاهى براى خیر عمومى، به فعالیتهایى دست بزند که گاه به زیان برخى افراد جامعه و در واقع، محدودیت عملى آنهاست. در پاسخ مىتوان گفت فعالیتهاى حاکمان در جامعه اسلامى نیز بر اساس اجازه و تصویب قوانین الهى است. به عبارت دیگر، چنین اقدامهایى نیز باید در چارچوب قوانین الهى انجام شود.
تمرکز قدرت سیاسى
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
پرسش بعدى این است که آیا باید در جامعه تنها یک مرکز اساسى قدرت وجود داشته باشد؟
آیتاللّه خامنهاى در پاسخ به این پرسش معتقد است در جامعه اسلامى باید فردى باشد که تمام نیروهاى داخلى جامعه به آن فرد بپیوندند. لازم است یک رهبرى، یک فرمانده و یک قدرت متمرکز در جامعه اسلامى وجود داشته باشد که این فرد بداند از هر کسى چه کارى برمىآید. " اگر در یک جامعهاى و یک امتى بخواهد ولایت قرآنى را به این معنا داشته باشد؛ یعنى بخواهد تمام نیروهاى داخلىاش در یک جهت به سوى هدف، در یک خط به راه بیفتد و بخواهد تمام نیروهاى داخلىاش علیه قدرتهاى ضد اسلامى در خارج بسیج شود، احتیاج به یک نقطه قدرت متمرکز در متن جامعه اسلامى دارد. به یک نقطهاى احتیاج دارد که
تمام نیروهاى داخلى به آن نقطه بپیوندند. همه از آنجا الهام بگیرند و همه از او حرف بشنوند و حرف گوش کنند و او تمام جوانب مصالح و مفاسد را بداند تا بتواند مثل یک دیدهبان نیرومند قوىدست و قوىچشم، هر کسى را در جبهه جنگ به کار مخصوص خودش بگمارد. … جامعه هم اگر بخواهد همه نیروهایش به صورت یک قدرت متراکم در آید، به طور کلى بتواند مثل مشت واحدى در مقابل جناحها و صفها و قدرتهاى متخاصم عمل کند، احتیاج به یک قدرت متمرکز دارد ". ۲۱
به باور آیتاللّه خامنهاى، بدون تمرکز قدرت، وحدت ممکن نیست:
جلوه دیگر از جلوههاى ولایت که بسیار مهم و از همه مهمتر است و ضامن بقاى ولایت به معناى اول و دوم هم[هست]، این است که جامعه، یک مرکز فرماندهى مقتدر در درون خود داشته باشد؛ چون جامعه اسلامى، حکم یک پیکر واحدى را باید داشته باشد که هم در داخل با یکدیگر متجازب و متماسک باشند و هم در خارج مثل یک مشت واحد و یک تن در مقابل جبهههاى خارجى عمل کنند و این وحدت بدون تمرکز نیروى ادارهکننده ممکن نیست و چنانچه بر هر گوشهاى از گوشههاى جامعه اسلامى، یک عاملى، یک قدرتى، یک قطبى حکومت بکند، اعضاى این پیکر از یکدیگر جدا مىشوند[و] در یک راه حرکت نمىکنند. ۲۲
همچنین مىتوان گفت حفظ پیوستگى داخلى و نفى وابستگىهاى خارجى، به وجود قدرت متمرکز در جامعه اسلامى وابسته است: حفظ پیوستگىهاى داخلى و نفى وابستگىهاى خارجى، براى یک جامعه مسلمان متوقف است بر اینکه یک قدرت متمرکزى در جامعه اسلامى وجود داشته باشد تا همه نشاطها و فعالیتها و همه جهتگیرىها و موضعگیرىها و قطبها و جناحهاى مختلف این جامعه را او رهبرى و اداره کند. ۲۳
بنابراین، در یک جامعه اسلامى، قدرت باید متمرکز باشد تا بتواند کارکردهاى اصلى خود را انجام دهد.
آزادى
- - - - - - -
آخرین پرسش تیندر در این بخش آن است که آیا کسانى که در حکومت مبتنى بر قانون زندگى مىکنند، به ضرورت آزادند؟
الف) اسلامى بودن مقوله آزادى
…
آیتاللّه خامنهاى در پاسخ به این پرسش که آیا " آزادى " مقولهاى است که اسلام نیز بر آن تأکید کرده است؛ یعنى آزادى، مقولهاى اسلامى است یا اینکه تنها واژهاى غربى است، مىگوید:
مسئله آزادى، یکى از مقولاتى است که در قرآن کریم و در کلمات ائمه علیهمالسلام به طور مؤکد و مکرر روى آن تأکید شده است. البته تعبیرى که در اینجا از آزادى مىکنیم، مرادمان آزادى مطلق نیست که هیچ طرفدارى در دنیا ندارد. فکر نمىکنم در دنیا کسى باشد که به آزادى مطلق دعوت بکند. مرادمان، آزادى معنوى هم که در اسلام و به خصوص در سطوح راقى معارف اسلامى هست، نیست. آن محل بحثما نیست. آزادى معنوى، چیزى است که همه کسانى که معتقد به معنویاتند، آن را قبول دارند. محل رد و قبول نیست. منظور از " آزادى " که در اینجا بحثمىکنیم، " آزادى اجتماعى " است. آزادى به مثابه یک حق انسانى براى
اندیشیدن، گفتن، انتخاب کردن و از این قبیل. همین مقوله، در کتاب و سنت مورد تجلیل قرار گرفته است. قرآن مىفرماید:
الَّذِینَ یتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبىَّ الامِّىَّ الَّذِى یجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فی التَّوْراةِ وَ الانجِیلِ یأْمُرُهُمْ بِالمعْرُوفِ وَ ینْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یحِلُّ لَهُمُ الطَّیباتِ وَ یحَرِّمُ عَلَیهِمُ الْخَبائِثَ وَ یضَعُ عَنْهُمْ إصْرَهُمْ وَ الأَغْلالَ التِى کانَتْ عَلَیهِمْ.(اعراف: ۱۵۷)
خداوند یکى از ویژگىهاى پیامبر را این قرار مىدهد که غل و زنجیرها را از گردن انسانها برمىدارد. " اصر؛ یعنى تعهدات تحمیلى بر انسانها را از آنها مىگیرد ". ۲۴
به باور ایشان، حداکثر چیزى که غربىها درباره خاستگاه و فلسفه آزادى مىگویند، این است که آزادى، حق انسان است، ولى اسلام بالاتر از این را مىگوید. اسلام، آزادى را امر فطرى انسان مىداند. اسلام هم معتقد است آزادى یک حق است، ولى حقى برتر از دیگر حقوق، مثل حق حیات و حق زندگى. چنانکه حق زندگى کردن را نمىتوان در ردیف حق مسکن و حق انتخاب و مانند آن گذاشت، آزادى نیز همینگونه است. بر این اساس، ایشان معتقد است دین، بزرگترین پیامآور آزادى است و آزادى درست و معقول، مهمترین هدیه دین به یک ملت و جامعه به شمار مىآید.
از نظر آیتاللّه خامنهاى، میان آزادى از دیدگاه اسلام و غرب چهار تفاوت اساسى وجود دارد:
یک در مکتب غربى لیبرالیسم، براى آزادى به دنبال یک خاستگاه و ریشه فلسفى هستند و در بحثآزادى، قائل نیستند که آزادى از سوى خداوند به بشر داده شده است، در حالى که در مکتب اسلام، آزادى ریشهاى الهى دارد. " در مکتب غربى لیبرالیسم، آزادى انسان، منهاى حقیقتى به نام دین و خداست. لذا ریشه آزادى را هرگز خدادادگى نمىدانند. هیچکدام نمىگویند که آزادى را خدا به انسان داده است. دنبال یک منشأ و ریشه فلسفى برایش هستند. … بنا بر اسلام، حرکت علیه آزادى، حرکت علیه یک پدیده الهى است؛ یعنى در طرف مقابل یک تکلیف دینى به وجود مىآورد، اما در غرب چنین چیزى نیست ". ۲۵ بنابراین، در
دیدگاه اسلام، مبارزه براى آزادى، تکلیف است؛ چون مبارزه براى امرى الهى است.
دو آیتاللّه خامنهاى معتقد است چون در لیبرالیسم غربى، حقیقت و ارزشهاى اخلاقى نسبى است، آزادى نامحدود است و هیچ حدى براى آن وجود ندارد. از نظر منطقى، آزادى نامحدود است؛ زیرا حقیقت ثابتى وجود ندارد و از نظر آنها حقیقت و ارزشهاى اخلاقى نسبى است، ولى بر خلاف دیدگاه غرب، در اسلام ارزشهاى ثابت وجود دارد و آزادى با این ارزشها محدود مىشود. به هر حال، آزادى محدود به حقیقت و محدود به ارزشهاست.
آزادى اجتماعى نیز اگر در خدمت تباه کردن دیگران باشد، زیانآور است. " همین آزادى اجتماعى که اینقدر در اسلام ارزش دارد، اگر در خدمت ضایع کردن فرآوردههاى ارزشمند معنوى یا مادى یک ملت به کار گرفته شود، مضر است ". ۲۶
سه تفاوت دیگرى که آزادى در غرب با آزادى در اسلام دارد، این است که در غرب، حد آزادى را منافع مادى تشکیل مىدهد. به اعتقاد آیتاللّه خامنهاى، هر چند تعلیم و تربیت، یکى از مقولاتى است که آزادى در آن جزو مسلّمترین حقوق انسانهاست و آنها حق دارند یاد بگیرند، ولى همین آزادى در دانشگاههاى بزرگ دنیاى غرب محدود مىشود. بر این اساس، انتقال دانش و تکنولوژى به کشورهاى معینى ممنوع است؛ چون اگر این دانش منتقل شود، از انحصار این قدرت خارج مىشود و این قدرت مادى و این سلطه به حال خود باقى نخواهد ماند. اینجاست که آزادى مرز پیدا مىکند و استاد حق ندارد فرضاً براى شاگرد
جهان سومى، مسائل علمى کلان را بیان کند.
از دیدگاه آیتاللّه خامنهاى، در منطق اسلامى، مرز آزادى، ارزشهاى معنوى است. " در جامعه، مسلمان، یهودى، مسیحى و بقیه ادیان گوناگون هستند. الان در کشور ما هم هستند. در صدر اسلام هم بودند. هیچ مانعى هم ندارد، ولى اگر قرار باشد آن کسى که عقیده فاسد دارد، به جان و ذهن و دل افرادى که قدرت دفاع ندارند، بیفتد و بخواهد آنها را گمراه کند، این براى آدم یک مرز است. اینجا آزادى محدود مىشود. از نظر اسلام اینگونه است ". ۲۷
چهار آزادى در تفکر لیبرالیسم غربى با تکلیف منافات دارد. آزادى در غرب؛ یعنى آزادى از تکلیف، درحالىکه در اسلام، آن روى سکه تکلیف است. اصلاً انسانها آزادند؛ چون مکلفند. اگر مکلف نبودند، آزادى لزومى نداشت.
در غرب در نفى تکلیف تا جایى پیش رفتهاند که نه تنها اندیشههاى دینى، بلکه اندیشههاى غیردینى و کل ایدئولوژىها را که در آنها تکلیف هست، نفى مىکنند، درحالىکه اسلام به کلى نقطه مقابل این است. " اسلام، آزادى را همراه با تکلیف براى انسان دانسته[است] که انسان بتواند با این آزادى، تکالیف را صحیح انجام بدهد، کارهاى بزرگ انجام بدهد، انتخابهاى بزرگ را بکند و بتواند به تکامل برسد ". ۲۸
ب) ماهیت آزادى
…
به باور آیتاللّه خامنهاى، آزادى، دادنى است. " مسئولان حکومتها اجازه ندارند حق طبیعى آزادى یعنى آزادى قانونى را از کسى سلب کنند. البته این لطفى نیست که حکومتها مىکنند. باید آزادى را بدهند و این وظیفه و تکلیف است ". ۲۹
از دیدگاه آیتاللّه خامنهاى، آزادى گرفتنى هم هست. " هر انسان آگاه و باشعورى در جامعه باید با حق آزادى و حدود خود آشنا باشد و آن را مطالبه کند و بخواهد ". ۳۰
همچنین آزادى، آموختنى است. " آزادى، آداب و فرهنگى دارد که باید آن را آموخت. بدون فرهنگ و ادب آزادى، این نعمت بزرگى الهى براى هیچکس و هیچ جامعهاى آنچنانکه شایسته است، فراهم نخواهد شد ". ۳۱
ج) نکوهش بهرهبردارى منفى از آزادى
…
اگر در جامعهاى، ادب آزادى وجود نداشته باشد و افراد چگونگى استفاده از آن را ندانند، بىگمان، آزادى را از دست خواهند داد و از نظر اسلام، این فاجعهاى براى جامعه است. از نظر اسلام، هر نوع استبداد و دیکتاتورى مردود است و اگر در جایى پیش بیاید، فاجعه به شمار مىآید. آیتاللّه خامنهاى معتقد است:
از آزادى نباید دشنهاى ساخت و سینه حافظ آن آزادى را هدف قرار داد. با آزادى نباید بازى کرد. کسانى که نام آزادى را مىآورند، ولى به فرهنگ آزادى مطلقا پاىبند و متعهد نیستند، به آزادى ضربه مىزنند. اینها طرفدار آزادى نیستند. اینها به آزادى خیانت مىکنند. آزادى نباید وسیله قانونشکنى و تیشهزدن به ریشه نظام جمهورى اسلامى باشد. ۳۲
بنابراین، حکومتها اجازه ندارند حق طبیعى آزادى؛ یعنى آزادىهاى قانونى را از کسى بگیرند، ولى در مقابل نیز آزادى نباید وسیله قانونشکنى و خیانت به نظام اسلامى باشد.
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
پی نوشت:
۱. حکومت در اسلام، ج ۲، ص ۱۱.
۲. همان، ص ۹۰.
۳. همان، ص ۷۹.
۴. همان، ص ۹۸.
۵. همان، ص ۱۰۰.
۶. همان، ص ۱۴۰.
۷. همان، ص ۱۴۰.
۸. همان، ص ۴۰.
۹. همان، ص ۳۵.
۱۰. همان، صص ۴۰ و ۴۱.
۱۱. همان، ص ۱۳.
۱۲. راهبردهاى اساسى خدمتگزارى، تهران، تدوین مؤسسه فرهنگى قدر ولایت، ۱۳۸۲، چ ۱، ص۲۸۸.
۱۳. همان، ص ۲۸۶.
۱۴. حکومت در اسلام، ص ۱۰۸.
۱۵. همان، ص ۸۰.
۱۶. همان، ص ۱۲۲.
۱۷. همان، ص ۱۳۲.
۱۸. ولایت، صص ۱۰ و ۱۱.
۱۹. حکومت در اسلام، ص ۱۱.
۲۰. راهبردهاى اساسى خدمتگزارى، ص ۲۸۹.
۲۱. ولایت، صص ۳۵ و ۳۶.
۲۲. همان، ص ۵۲.
۲۳. همان، ص ۶۸.
۲۴. پرسش و پاسخ، ص ۸۸.
۲۵. همان، ص ۹۲.
۲۶. همان، ص ۹۳.
۲۷. همان، ص ۹۵.
۲۸. همان، ص ۹۷.
۲۹. حضور سبز، ص ۲۴.
۳۰. همان، ص ۲۴.
۳۱. همان، ص ۲۴.
۳۲. همان، ص ۲۵.
منبع : كتاب "آشنايي با انديشههاي سياسي مقام معظم رهبري "