تبلیغات
کد خبر: ۴۳۳۰۳

محدودیت‏هاى قدرت از دیدگاه مقام معظم رهبری

از نظر آیت ‏اللّه‏ خامنه‏ اى، نخستین محدودیت براى قدرت، قانون‏هاى الهى است و چون نظام ما نظامى اسلامى است و در رأس حکومت، ولى فقیه قرار دارد، نخستین محدودیت قانونى، قانون‏هاى الهى است. نظام و جامعه اسلامى باید بر اساس قوانین الهى باشد و همراه با آن قانون‏ها حرکت کند و انحراف از قانون‏هاى الهى هرگز پذیرفتنى نیست.

تيندر در بحث محدوديت‏هاى قدرت، نخست انواع محدوديت قدرت را بيان مى‏كند و بر آن است كه محدوديت‏هاى قدرت، دو دسته‏اند:

۱. محدودیت‏هاى اخلاقى قدرت
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
پیش از بیان محدودیت‏هاى اخلاقى قدرت از دیدگاه آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، باید گفت به باور ایشان در بحثرعایت اخلاق، منظور از حاکم تنها یک فرد، منصب یا شخص نیست، بلکه همه کسانى که به گونه‏اى در حکومت اثرگذارند و عضو دستگاه حاکم و زمام‏دار ملت اسلامى به شمار مى‏آیند، موظفند. البته وظایف آنها که به مرکز نزدیک‏ترند، سنگین‏تر است. آنها که مسئولیتشان سبک‏تر و موقعیت اجتماعى و شغلى‏شان اهمیت کمترى دارد، این وظیفه نیز در مورد آنها کمتر است.
آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى معتقد است برخى از ویژگى‏ها در حاکم اسلامى وجود دارد که ابزار مراقبت درونى او به شمار مى‏آیند.

الف) تقوا
…
به اعتقاد آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، نخستین بازدارنده درونى حاکم، تقواست:
در حاکم اسلامى، شرط تقوا یک شرط اصلى است و همه دست‏اندرکارانى که کارگزار حکومت اسلامى هستند، باید به فراخور مسئولیتى که بر دوش دارند، داراى تقوا و مراقبت و ملاحظه احکام الهى باشند….
در اسلام، کوشش شده که همه امتیازات، جز امتیازات معنوى، جز تقوا، جز عبودیت در مقابل پروردگار ملغى بشود که این امتیازات هیچ‏وقت صاحب خود را به تکبر سوق نمى‏دهد. آدم باتقوا و انسانى که بنده خداست، وقتى که مى‏فهمد به خاطر این خصلت امتیاز دارد، این امتیاز موجب عجب و غرور او نمى‏شود. ۱

ب) ایمان
…
یکى دیگر از بازدارنده‏هاى درونى که از دیدگاه آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى در مراقبت و محدود کردن حاکم نقش دارد، بحثایمان است. به ویژه در حاکمان و فرمان‏روایان که به دلیل قدرت داشتن، احساس بى‏نیازى از دیگران مى‏کنند، ایمان مى‏تواند نقش مؤثرى ایفا کند.
ایشان در این زمینه مى‏فرماید:
انسانى که امکانات مادى در اختیار اوست، خزانه ثروت ملى در دست اوست، کلیدهاى کار و تلاش و تولید در اختیار اوست، طبیعى است که زودتر از دیگران احساس استغنا و بى‏نیازى بکند. مگر آنکه انسان‏هایى که داراى یک ایمانى باشند که ایمان آنها، آنها را از این لغزش بزرگ محفوظ بدارد. ۲

ج) تواضع الهى
…
از دیگر مواردى که آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى به عنوان بازدارنده درونى مطرح مى‏کند، تواضع الهى است:
قرآن کریم به پیغمبر اکرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آله که بزرگ‏ترین شخصیت است، دستور مى‏دهد و مى‏فرماید: " و اخفض جناحک لمن اِتَّبَعَکَ من المؤمنین؛ در مقابل مؤمنین متواضع باش. "(شعرا: ۲۱۵) و افتخار کن که در مقابل مؤمنین تواضع مى‏کنى. حاکم اسلامى و حاکم الهى که قلبش به ایمان به خدا روشن و مستور است، این طورى است… این حالت تواضعى که در چهره پیغمبران و حکام محدود اسلامى در طول تاریخ مشاهده مى‏شود، یکى از کلیدهاى نجات مردم و ملت‏هاست. اگر همین یک خصوصیت را حکام موجود دنیا، همین‏هایى که سرکار هستند، با دین‏ها و فکرها و روش‏هاى مختلف، همین یک خصوصیت را به دست آورند؛ یعنى خودشان را کوچک بدانند، حقیر بدانند، خود را بزرگ‏تر از مردم نبینند، مسائل همه درست خواهد شد، مشکلات حل خواهد شد…. ۳
هم مردم و هم مسئولین دولتى موظفند که تواضع را، خودکوچک‏بینى را، وضع جناح را یکى از بزرگ‏ترین وظایف خودش بدانند. این یکى از مصداق‏هاى بارز تقواست. ۴
ایشان در جایى دیگر مى‏گوید:
مخصوصاً مسئولین دولت و کارگزاران دستگاه اجرایى کشور و آن کسانى که کارهاى مردم دست آنهاست، اینها یعنى حاکمان الهى، زمام‏داران مورد قبول و رضایت خدا، یعنى پیامبران و اوصیاى پیامبران، در مقابل خلق اللّه‏، در مقابل مردم و کسانى که جزو توده‏هاى مردمند و به چشم نمى‏آیند، خودشان را کوچک مى‏کردند. در مقابل آنها تواضع مى‏کردند و آنها را از خودشان بالاتر مى‏دانستند. این وظیفه همه مسئولان کشور و همه کسانى است که کارها دست آنهاست. چه در طبقات بالا و رتبه‏ها و مسئولیت‏هاى بزرگ‏تر و چه مراتب مسئولیت‏هاى دولتى و کسانى که مردم با اینها سر و کار دارند. ۵

د) محاسبه نفس
…
یکى دیگر از مواردى که رعایت آن براى حاکم اسلامى ضرورى است، محاسبه نفس است. " محاسبه نفس، مربوط به همه است، اما حاکم اسلامى با محاسبه خود، در حقیقت در سرنوشت یک ملت دقت و مراقبتى بیشتر اعمال مى‏کند؛ با نداشتن هوس، جاه‏طلبى و حکم‏رانى و مطلق‏العنانى و خودسرى که اینها جزو خصوصیات اخلاق لازم براى زمام‏دار اسلامى است ". ۶

ه) قناعت
…
آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى معتقد است از جمله ویژگى‏هایى که در حاکم اسلامى موجود است، عبارتند از: " علم، شرح‏صدر و تحمل سختى‏ها، تندى‏ها، اعوجاج‏ها، کج‏خلقى‏ها و تحریک‏نشدن به معرکه‏هاى کوچک و بلندنظرى. همچنین از جمله این خصوصیات، عبارت است از قناعت در زندگى شخصى؛ به کم قانع بودن در خوراک و پوشاک، در مسکن و مرکب و بقیه چیزهایى که امور زندگى شخص انسان به حساب مى‏آید ". ۷
بنابراین، مى‏توان گفت از دیدگاه ایشان، تقوا، ایمان، تواضع الهى، محاسبه نفس، قناعت، تحمل سختى‏ها و بلندنظرى، از جمله محدودیت‏ها یا به عبارتى، مراقبت‏هاى درونى و اخلاقى براى دولت یا افراد مسئول در دولت اسلامى هستند.

محدودیت‏هاى قانونى دولت
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
پیش از بیان محدودیت‏هاى قانونى دولت از دیدگاه آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى باید گفت به باور ایشان " برابرى و انحصارطلب نبودن حاکم اسلامى، اولاً مخصوص خود حاکم در اسلام نیست؛ یعنى حکومت در اسلام یک نفر نیست؛ اگر چه ولىّ امر مسلمین و حاکم و زمام‏دار یک نفر در رأس است، اما مجموعه دستگاهى که حکومت مى‏کند، عیناً مثل آن شخص از لحاظ برابر بودن با مردم و اجازه انحصارطلبى نداشتن، مانند اوست و محکوم به احکام اوست؛ یعنى یک رئیس اداره هم، آن قدرى که از بیت‏المال، مسلمین در اختیار اوست و در زیر دست اوست، باید آن را متعلق به همه بداند و اگر خود او از آن اموال استفاده مى‏کند، فقط در هنگام خدمت به مردم باشد و جز براى خدمت به مردم براى هیچ مقصود دیگرى از اموال مسلمانان استفاده نشود… و همه مسئولین ادارات و کارگزاران حکومت در سطوح مختلف مثل شخص حاکم اسلامى هستند که باید روح انحصارطلبى در آنها مطلقاً وجود نداشته باشد ". ۸

الف) قانون‏هاى الهى
…
از نظر آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، نخستین محدودیت براى قدرت، قانون‏هاى الهى است و چون نظام ما نظامى اسلامى است و در رأس حکومت، ولى فقیه قرار دارد، نخستین محدودیت قانونى، قانون‏هاى الهى است. نظام و جامعه اسلامى باید بر اساس قوانین الهى باشد و همراه با آن قانون‏ها حرکت کند و انحراف از قانون‏هاى الهى هرگز پذیرفتنى نیست:
در مواردى، فقط موعظه و تربیت کافى نیست. یک حدود قانونى هم لازم هست گذاشته شود که بسیارى از حدود و قوانین اسلامى در امور مالى یا اجتماعى براى همین است که افراد انسان را از تجاوز و تخطى از حق خود و اندازه خود مانع شود. اما در مورد حاکم، یعنى کسى که پول، سلاح، نیرو و نفوذ کلمه دارد و سیاست مى‏داند، درباره چنین کسى، اسلام تأکید بیشترى مى‏کند و به موعظه‏کردن اکتفا نمى‏نماید. ۹
از لحاظ حقوق و احکام و حدود، حاکم مثل دیگران است؛ یعنى دستگاه قضاوت اسلامى، امیرالمؤمنین را هم به قضاوت مى‏خواهد و او را هم محاکمه مى‏کند. از او هم دلیل مى‏خواهد. ادعاى امیرالمؤمنین را هم بدون بینه شرعى قبول نمى‏کند و آن وقتى که امیرالمؤمنین بینه شرعى ندارد و طرف مقابل او یک یهودى است و زره امیرالمؤمنین در دست اوست، امیرالمؤمنین مدعى است که این زره مال من است و او منکر است، امیرالمؤمنین طبق موازین شرعى باید بینه اقامه کند که این زره مال من است؛ یعنى شاهد بیاورد و چون شاهدى ندارد و نمى‏تواند بینه اقامه کند، حاکم حکومت اسلامى که خودش منصوب امیرالمؤمنین هم هست، حکم را به نفع آن یهودى صادر مى‏کند. ۱۰
بنابراین، در حکومت اسلامى، نخستین ملاک، رعایت قوانین الهى است؛ هر چند این قوانین به ضرر حاکم باشد و آنچه مهم است، عمل بر اساس قوانین الهى است. پس نخستین عامل قانونى در محدود کردن قدرت، قوانین الهى است که باید برابر آن قوانین عمل شود.

ب) قانون اساسى
…
از نظر آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، دومین عامل قانونى که سبب محدود کردن قدرت حاکم مى‏شود، قانون اساسى است که برگرفته از قوانین الهى است و مى‏توان آن را زیرمجموعه قوانین الهى شمرد، ولى براى مشخص کردن نقش قانون اساسى در محدود کردن قدرت، از آن به عنوان بحثى مستقل یاد مى‏شود.
آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى درباره قانون اساسى مى‏گوید:
البته شکل قانون اساسى ما آن‏چنان شکلى است که بروز بیمارى‏هاى صعب‏العلاج را در حکومت اسلامى مشکل مى‏کند. … علت هم این است که حکومت در جامعه اسلامى، تابع ارزش‏ها و معیارهاى معنوى است. ۱۱
همچنین ایشان مى‏گوید:
در قانون اساسى، رهبرى، رئیس جمهور، رئیس قوه قضاییه و دیگر مسئولان کشور با آحاد مردم در قبال قوانین هیچ تفاوتى ندارند. هیچ کس بالاتر از قانون نیست. … آنجایى که قانون در میان است، همه یکسانند. ۱۲
به اعتقاد آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، قانونى پیشرفته، استوار و بسیار هوشمندانه است:
بر اساس این قانون، همه چیز در جاى خود قرار گرفته است. توصیه من به همه مسئولان، به همه مراکز قانون‏گذارى، به همه مراکز قانونى و به همه آحاد ملت، رعایت قانون است. ۱۳

ج) مردم
…
هم بر اساس آموزه دینى و قوانین الهى و هم بنا بر قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، از جمله مهم‏ترین راه‏هاى محدود کردن قدرت و به بیان بهتر، نظارت بر قدرت دولت، مردم هستند که از راه‏هاى گوناگون مى‏توانند قدرت را مهار و محدود کنند و در واقع، مانع انحصارطلبى و استبداد دولت‏ها شوند.
آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى معتقد است مردم از راه‏هاى گوناگون مى‏توانند قدرت را محدود یا بر آن نظارت کنند که عبارتند از:

یک اطاعت نکردن از قدرت
…
ایشان مى‏گوید چنین نیست که فرض کنیم در جامعه‏اى، فرماندار خودسر و متکبرى وجود داشته باشد و علاجى براى درمان او نباشد. علاج‏هایى وجود دارد که مهم‏ترین آن توجه مردم است:
مردم اگر متوجه باشند و هوشیار باشند، اگر نشانه‏هاى کبر و غرور و خودخواهى را در زمام‏داران فورا ببینند و بشناسند و خیرخواهانه اعتراض کنند و اگر احساس کردند که زمام‏دار درصدد رفع این بیمارى نیست، در مقابل او تعرض کنند، یقینا این بیمارى علاج خواهد شد. لذا درباره تکبر افراد، زمام‏داران، سردمداران جوامع و کل نظام‏ها، امیرالمؤمنین بحثمى‏کنند. در یکى دو جا، خطاب به مردم مى‏گویند که اگر احساس کردید یک‏جا مسئولان و سردمداران جامعه تکبر به خرج مى‏دهند و آن شأنى را که اسلام براى زمام‏دار قرار داده، آن شأن را براى خودشان کم مى‏دانند، بالاتر از آن را مى‏خواهند یقینا از آنها اطاعت نکنید. این آخرین علاج و دواست، اما قبل از آنکه به این علاج برسیم، یقینا علاج‏هاى دیگرى هم وجود دارد. خود مسئولان مراقب باشند. ۱۴

دو اعتراض
…
یکى دیگر از راه‏هایى که مردم مى‏توانند از راه آن قدرت را محدود کنند، اعتراض است. آنان با این شیوه مى‏توانند حاکمان و فرمان‏روایان را از کج‏روى و خطایشان آگاه سازند. آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى در این زمینه مى‏گوید:

اگر اعتراض مردم را شنیدند، بسیارى از مشکلات حل خواهد شد. اگر حق را به مردم دادند، مردم را طلبکار دانستند و نه خودشان را طلبکار مردم، بسیارى از فسادها از بین خواهد رفت و شاید در دل‏هاى باانصاف، این اثر را ببخشد که اگر با این چشم به خودشان نگاه کنند، امانت حکومت را به دیگران واگذار کنند و رها کنند. ۱۵

سه حضور در صحنه
…
یکى از عواملى که از فرو افتادن دستگاه‏هاى زمام‏دارى و مسئولان به ورطه استکبار جلوگیرى مى‏کند، حضور مردم در صحنه‏هاى مختلف است. آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى خطاب به مردم مى‏فرماید:
عامل بزرگ حفظ دستگاه‏هاى زمام‏دارى از افتادن در دام استکبار و طاغوتیان، خود شما هستید. مردم هستند که مى‏توانند زمام‏داران و مسئولان جامعه را از فرو غلتیدن در گرداب استکبار حفظ کنند. هر جا که مردم باشند، هر چه مردم بگویند، هر جا مردم بخواهند، هر جا مردم احساساتشان را ابراز کنند، هر جا مردم در صحنه‏هاى عظیم مردمى مثل نمازجمعه و بقیه صحنه‏هاى گوناگون مردمى حضور بیشترى داشته باشند، آنجا نقش مردم برجسته‏تر است. ۱۶
در جمع‏بندى موضوع محدودیت‏هاى قانونى قدرت، مى‏توان گفت از دیدگاه آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، در مرحله اول، این محدودیت‏ها از راه قوانین الهى اعمال مى‏شود و در مرحله بعد، از طریق قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران که در آن، براى دولت و زمام‏داران حکومت اسلامى، حقوق و وظایفى آمده است. پس این محدودیت‏ها بر اساس آموزه‏هاى دینى و نیز قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران که برخاسته از قوانین الهى است، اعمال مى‏شود. یکى از مهم‏ترین عواملى که مى‏تواند در محدود کردن قدرت نقش داشته باشد، مردم هستند که راه‏هاى اعمال این محدودیت‏ها بیان شد.

اختیارات دولت و نفى دولت‏سالارى
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
یکى از پرسش‏هایى که تیندر در بحثمحدودیت‏هاى قدرت، مطرح مى‏کند این است که: آیا عمل دولت‏ها با استفاده از شر براى تحقق خیر موجه است؟
در پاسخ به این پرسش، آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى معتقد است دولت در اسلام دو ویژگى اساسى دارد: از یک‏سو، اسلام به دولت اختیارات فراوانى مى‏دهد، به گونه‏اى که وقتى ضرورت ایجاب کند، حاکم اسلامى از اختیارات فوق‏العاده‏اى برخوردار است. ویژگى دوم دولت در نظام اسلامى این است که ساختار دولت‏سالارى هرگز در اسلام نیست. " از شگفتى‏هایى که وجود دارد، یکى این است که در اسلام دولت، اختیارات زیادى دارد. دو ویژگى مهم وجود دارد که اینها در کنار هم یک بافت شایسته را در دولت اسلامى به ما نشان مى‏دهد؛ یکى اختیارات وسیع دولت اسلامى است. حاکم اسلامى در هنگام ضرورت، آن وقتى که نیازهاى جامعه ایجاب و اقتضا مى‏کند، از اختیارات فوق‏العاده‏اى برخوردار است. اگر با این دید نگاه بکنیم، دولت جمهورى اسلامى هیچ محدودیتى در هیچ‏یک از کارهایى که بر عهده اوست، ندارد؛ همان‏طور که امام یک وقتى در یکى از سخنرانى‏هایشان فرمود حتى دولت اسلامى و حاکم برحق اسلامى مى‏تواند از مردم اموال شخصى آنها را هم آنجایى که مصالح عمومى ایجاد و اقتضا مى‏کند، بگیرد. لباس آنها را، خانه آنها را، اتومبیل آنها را، سرمایه آنها را، آنجایى که احتیاجات عمومى جامعه اسلامى است، آنجایى که مسئله، مسئله مرگ و زندگى براى جامعه و براى مصالح عمومى انقلاب است، مى‏تواند از آنها بگیرد. یک چنین اختیاراتِ وسیعى را در اختیار دولت اسلام گذاشتند. این یک طرف قضیه است. اما از آن طرف قضیه، سیستم دولت‏سالارى مطلقاً در اسلام نیست؛ یعنى از کارهاى گوناگون در بخش‏هاى تولیدى، در بخش‏هاى خدمات، در بازرگانى، در آموزش و پرورش و در بخش‏هاى گوناگون دیگر، دست مردم را کوتاه کردن و این کارها را به دولت اختصاص دادن، چنین چیزى مطلقاً در اسلام وجود ندارد. … البته یک وقت دولت اسلامى مصلحت مى‏داند، به خاطر یک ضرورت و یک کارى، یک بخشى را اختصاصاً در اختیار بگیرد و دست‏هاى کسانى را که یا نمى‏توانند یا سوء استفاده مى‏کنند، از آن بخش کوتاه کند؛ همان‏طور که گفتیم آن وقتى که ضرورت ایجاب کند، هیچ اشکالى هم ندارد، اما اینکه این یک قانون و یک شکل و یک سیستم و یک رویه براى دولت جمهورى اسلامى باشد، چنین چیزى وجود ندارد ". ۱۷
از آنچه بیان شد، مى‏توان نتیجه گرفت دولت اسلامى براى سازمان‏دهى امور عمومى و اجتماعى و امورى که به مصلحت یا به زیان جامعه باشد، اختیارات فراوانى دارد و هر چه را تشخیص دهد به سود یا زیان جامعه است، مى‏تواند انجام دهد؛ هرچند در مواردى به افرادى از جامعه زیانى هم برسد.

تعیین حوزه قدرت سیاسى
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
پرسش دیگرى که تیندر در بحثمحدودیت‏هاى قدرت مطرح مى‏کند، این است که حوزه قدرت سیاسى را چه چیز تعیین مى‏کند؟ آیا این امور، ملاحظه‏هاى عملى آنى است یا محدودیت‏هاى از پیش تعیین شده است؟
پیش‏تر در بحثمحدودیت‏هاى قانونى بیان کردیم که در نظام اسلامى، برخى محدودیت‏ها ناشى از قوانین الهى است و برخى دیگر از محدودیت‏ها، از قانون اساسى و دیگر قانون‏هاى موجود در نظام اسلامى سرچشمه مى‏گیرد. در تعیین حوزه قدرت سیاسى نیز همین‏گونه است. مهم‏ترین مسئله‏اى که حوزه قدرت سیاسى را در دولت اسلامى مشخص مى‏کند، قوانین شرع و دین مقدس اسلام است. بر این اساس، آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى مى‏فرماید در نظام اسلامى، قانون صلح و جنگ، روابط اجتماعى، حکومت، حقوق و مسائلى از این دست را خدا و دین خدا تعیین مى‏کند. " جامعه اسلامى، یعنى آن جامعه‏اى، آن تمدنى که در رأس جامعه، خدا حکومت مى‏کند. قوانین آن جامعه، قوانین خدایى است. حدود الهى در آن جامعه جارى مى‏شود. عزل و نصب را خدا مى‏کند. … در رأس مخروط، خداست و پایین‏تر از خدا، همه انسانیت و همه انسان‏ها هستند. تشکیلات را دین خدا به وجود مى‏آورد. قانون صلح و جنگ را مقررات الهى ایجاد مى‏کند. روابط اجتماعى را، اقتصاد را، حکومت را، حقوق را، همه و همه را دین خدا تعیین مى‏کند و دین خدا اجرا مى‏کند و دین خدا دنبال این قانون مى‏ایستد. این جامعه اسلامى است ". ۱۸
ازاین‏رو، آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى معتقد است کارگزار حکومت با هر مسئولیتى که بر عهده دارد، باید مراقب رعایت احکام الهى باشد. " همه دست‏اندرکارانى که کارگزار حکومت اسلامى هستند، باید به فراخور سنگینى بار مسئولیتى که بر دوش دارند، داراى تقوا و مراقبت و ملاحظه احکام الهى باشند ". ۱۹
به باور آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، ملاک قانون در جمهورى اسلامى ایران، شرع است و هر آنچه برخلاف شرع باشد، اعتبار ندارد. " آنچه خلاف شرع است، اعتبار ندارد. ملاک قانون، شرع است ". ۲۰
ازاین‏رو، در نظام اسلامى، حوزه قدرت سیاسى را محدودیت‏هاى از پیش تعیین شده در قوانین الهى تعیین مى‏کند. البته شاید این پرسش مطرح شود که پس چرا در حکومت اسلامى، اختیارات دولت بسیار گسترده است و حاکم مى‏تواند گاهى براى خیر عمومى، به فعالیت‏هایى دست بزند که گاه به زیان برخى افراد جامعه و در واقع، محدودیت عملى آنهاست. در پاسخ مى‏توان گفت فعالیت‏هاى حاکمان در جامعه اسلامى نیز بر اساس اجازه و تصویب قوانین الهى است. به عبارت دیگر، چنین اقدام‏هایى نیز باید در چارچوب قوانین الهى انجام شود.

تمرکز قدرت سیاسى
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
پرسش بعدى این است که آیا باید در جامعه تنها یک مرکز اساسى قدرت وجود داشته باشد؟
آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى در پاسخ به این پرسش معتقد است در جامعه اسلامى باید فردى باشد که تمام نیروهاى داخلى جامعه به آن فرد بپیوندند. لازم است یک رهبرى، یک فرمانده و یک قدرت متمرکز در جامعه اسلامى وجود داشته باشد که این فرد بداند از هر کسى چه کارى برمى‏آید. " اگر در یک جامعه‏اى و یک امتى بخواهد ولایت قرآنى را به این معنا داشته باشد؛ یعنى بخواهد تمام نیروهاى داخلى‏اش در یک جهت به سوى هدف، در یک خط به راه بیفتد و بخواهد تمام نیروهاى داخلى‏اش علیه قدرت‏هاى ضد اسلامى در خارج بسیج شود، احتیاج به یک نقطه قدرت متمرکز در متن جامعه اسلامى دارد. به یک نقطه‏اى احتیاج دارد که تمام نیروهاى داخلى به آن نقطه بپیوندند. همه از آنجا الهام بگیرند و همه از او حرف بشنوند و حرف گوش کنند و او تمام جوانب مصالح و مفاسد را بداند تا بتواند مثل یک دیده‏بان نیرومند قوى‏دست و قوى‏چشم، هر کسى را در جبهه جنگ به کار مخصوص خودش بگمارد. … جامعه هم اگر بخواهد همه نیروهایش به صورت یک قدرت متراکم در آید، به طور کلى بتواند مثل مشت واحدى در مقابل جناح‏ها و صف‏ها و قدرت‏هاى متخاصم عمل کند، احتیاج به یک قدرت متمرکز دارد ". ۲۱
به باور آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، بدون تمرکز قدرت، وحدت ممکن نیست:
جلوه دیگر از جلوه‏هاى ولایت که بسیار مهم و از همه مهم‏تر است و ضامن بقاى ولایت به معناى اول و دوم هم[هست]، این است که جامعه، یک مرکز فرماندهى مقتدر در درون خود داشته باشد؛ چون جامعه اسلامى، حکم یک پیکر واحدى را باید داشته باشد که هم در داخل با یکدیگر متجازب و متماسک باشند و هم در خارج مثل یک مشت واحد و یک تن در مقابل جبهه‏هاى خارجى عمل کنند و این وحدت بدون تمرکز نیروى اداره‏کننده ممکن نیست و چنانچه بر هر گوشه‏اى از گوشه‏هاى جامعه اسلامى، یک عاملى، یک قدرتى، یک قطبى حکومت بکند، اعضاى این پیکر از یکدیگر جدا مى‏شوند[و] در یک راه حرکت نمى‏کنند. ۲۲
همچنین مى‏توان گفت حفظ پیوستگى داخلى و نفى وابستگى‏هاى خارجى، به وجود قدرت متمرکز در جامعه اسلامى وابسته است: حفظ پیوستگى‏هاى داخلى و نفى وابستگى‏هاى خارجى، براى یک جامعه مسلمان متوقف است بر اینکه یک قدرت متمرکزى در جامعه اسلامى وجود داشته باشد تا همه نشاط‏ها و فعالیت‏ها و همه جهت‏گیرى‏ها و موضع‏گیرى‏ها و قطب‏ها و جناح‏هاى مختلف این جامعه را او رهبرى و اداره کند. ۲۳
بنابراین، در یک جامعه اسلامى، قدرت باید متمرکز باشد تا بتواند کارکردهاى اصلى خود را انجام دهد.

آزادى
- - - - - - -
آخرین پرسش تیندر در این بخش آن است که آیا کسانى که در حکومت مبتنى بر قانون زندگى مى‏کنند، به ضرورت آزادند؟

الف) اسلامى بودن مقوله آزادى
…
آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى در پاسخ به این پرسش که آیا " آزادى " مقوله‏اى است که اسلام نیز بر آن تأکید کرده است؛ یعنى آزادى، مقوله‏اى اسلامى است یا اینکه تنها واژه‏اى غربى است، مى‏گوید:
مسئله آزادى، یکى از مقولاتى است که در قرآن کریم و در کلمات ائمه علیهم‏السلام به طور مؤکد و مکرر روى آن تأکید شده است. البته تعبیرى که در اینجا از آزادى مى‏کنیم، مرادمان آزادى مطلق نیست که هیچ طرف‏دارى در دنیا ندارد. فکر نمى‏کنم در دنیا کسى باشد که به آزادى مطلق دعوت بکند. مرادمان، آزادى معنوى هم که در اسلام و به خصوص در سطوح راقى معارف اسلامى هست، نیست. آن محل بحثما نیست. آزادى معنوى، چیزى است که همه کسانى که معتقد به معنویاتند، آن را قبول دارند. محل رد و قبول نیست. منظور از " آزادى " که در اینجا بحثمى‏کنیم، " آزادى اجتماعى " است. آزادى به مثابه یک حق انسانى براى اندیشیدن، گفتن، انتخاب کردن و از این قبیل. همین مقوله، در کتاب و سنت مورد تجلیل قرار گرفته است. قرآن مى‏فرماید:
الَّذِینَ یتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبىَّ الامِّىَّ الَّذِى یجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فی التَّوْراةِ وَ الانجِیلِ یأْمُرُهُمْ بِالمعْرُوفِ وَ ینْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یحِلُّ لَهُمُ الطَّیباتِ وَ یحَرِّمُ عَلَیهِمُ الْخَبائِثَ وَ یضَعُ عَنْهُمْ إصْرَهُمْ وَ الأَغْلالَ التِى کانَتْ عَلَیهِمْ.(اعراف: ۱۵۷)
خداوند یکى از ویژگى‏هاى پیامبر را این قرار مى‏دهد که غل و زنجیرها را از گردن انسان‏ها برمى‏دارد. " اصر؛ یعنى تعهدات تحمیلى بر انسان‏ها را از آنها مى‏گیرد ". ۲۴
به باور ایشان، حداکثر چیزى که غربى‏ها درباره خاستگاه و فلسفه آزادى مى‏گویند، این است که آزادى، حق انسان است، ولى اسلام بالاتر از این را مى‏گوید. اسلام، آزادى را امر فطرى انسان مى‏داند. اسلام هم معتقد است آزادى یک حق است، ولى حقى برتر از دیگر حقوق، مثل حق حیات و حق زندگى. چنان‏که حق زندگى کردن را نمى‏توان در ردیف حق مسکن و حق انتخاب و مانند آن گذاشت، آزادى نیز همین‏گونه است. بر این اساس، ایشان معتقد است دین، بزرگ‏ترین پیام‏آور آزادى است و آزادى درست و معقول، مهم‏ترین هدیه دین به یک ملت و جامعه به شمار مى‏آید.
از نظر آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، میان آزادى از دیدگاه اسلام و غرب چهار تفاوت اساسى وجود دارد:
یک در مکتب غربى لیبرالیسم، براى آزادى به دنبال یک خاستگاه و ریشه فلسفى هستند و در بحثآزادى، قائل نیستند که آزادى از سوى خداوند به بشر داده شده است، در حالى که در مکتب اسلام، آزادى ریشه‏اى الهى دارد. " در مکتب غربى لیبرالیسم، آزادى انسان، منهاى حقیقتى به نام دین و خداست. لذا ریشه آزادى را هرگز خدادادگى نمى‏دانند. هیچ‏کدام نمى‏گویند که آزادى را خدا به انسان داده است. دنبال یک منشأ و ریشه فلسفى برایش هستند. … بنا بر اسلام، حرکت علیه آزادى، حرکت علیه یک پدیده الهى است؛ یعنى در طرف مقابل یک تکلیف دینى به وجود مى‏آورد، اما در غرب چنین چیزى نیست ". ۲۵ بنابراین، در دیدگاه اسلام، مبارزه براى آزادى، تکلیف است؛ چون مبارزه براى امرى الهى است.
دو آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى معتقد است چون در لیبرالیسم غربى، حقیقت و ارزش‏هاى اخلاقى نسبى است، آزادى نامحدود است و هیچ حدى براى آن وجود ندارد. از نظر منطقى، آزادى نامحدود است؛ زیرا حقیقت ثابتى وجود ندارد و از نظر آنها حقیقت و ارزش‏هاى اخلاقى نسبى است، ولى بر خلاف دیدگاه غرب، در اسلام ارزش‏هاى ثابت وجود دارد و آزادى با این ارزش‏ها محدود مى‏شود. به هر حال، آزادى محدود به حقیقت و محدود به ارزش‏هاست.
آزادى اجتماعى نیز اگر در خدمت تباه کردن دیگران باشد، زیان‏آور است. " همین آزادى اجتماعى که این‏قدر در اسلام ارزش دارد، اگر در خدمت ضایع کردن فرآورده‏هاى ارزشمند معنوى یا مادى یک ملت به کار گرفته شود، مضر است ". ۲۶
سه تفاوت دیگرى که آزادى در غرب با آزادى در اسلام دارد، این است که در غرب، حد آزادى را منافع مادى تشکیل مى‏دهد. به اعتقاد آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، هر چند تعلیم و تربیت، یکى از مقولاتى است که آزادى در آن جزو مسلّم‏ترین حقوق انسان‏هاست و آنها حق دارند یاد بگیرند، ولى همین آزادى در دانشگاه‏هاى بزرگ دنیاى غرب محدود مى‏شود. بر این اساس، انتقال دانش و تکنولوژى به کشورهاى معینى ممنوع است؛ چون اگر این دانش منتقل شود، از انحصار این قدرت خارج مى‏شود و این قدرت مادى و این سلطه به حال خود باقى نخواهد ماند. اینجاست که آزادى مرز پیدا مى‏کند و استاد حق ندارد فرضاً براى شاگرد جهان سومى، مسائل علمى کلان را بیان کند.
از دیدگاه آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، در منطق اسلامى، مرز آزادى، ارزش‏هاى معنوى است. " در جامعه، مسلمان، یهودى، مسیحى و بقیه ادیان گوناگون هستند. الان در کشور ما هم هستند. در صدر اسلام هم بودند. هیچ مانعى هم ندارد، ولى اگر قرار باشد آن کسى که عقیده فاسد دارد، به جان و ذهن و دل افرادى که قدرت دفاع ندارند، بیفتد و بخواهد آنها را گمراه کند، این براى آدم یک مرز است. اینجا آزادى محدود مى‏شود. از نظر اسلام این‏گونه است ". ۲۷
چهار آزادى در تفکر لیبرالیسم غربى با تکلیف منافات دارد. آزادى در غرب؛ یعنى آزادى از تکلیف، درحالى‏که در اسلام، آن روى سکه تکلیف است. اصلاً انسان‏ها آزادند؛ چون مکلفند. اگر مکلف نبودند، آزادى لزومى نداشت.
در غرب در نفى تکلیف تا جایى پیش رفته‏اند که نه تنها اندیشه‏هاى دینى، بلکه اندیشه‏هاى غیردینى و کل ایدئولوژى‏ها را که در آنها تکلیف هست، نفى مى‏کنند، درحالى‏که اسلام به کلى نقطه مقابل این است. " اسلام، آزادى را همراه با تکلیف براى انسان دانسته[است] که انسان بتواند با این آزادى، تکالیف را صحیح انجام بدهد، کارهاى بزرگ انجام بدهد، انتخاب‏هاى بزرگ را بکند و بتواند به تکامل برسد ". ۲۸

ب) ماهیت آزادى
…
به باور آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، آزادى، دادنى است. " مسئولان حکومت‏ها اجازه ندارند حق طبیعى آزادى یعنى آزادى قانونى را از کسى سلب کنند. البته این لطفى نیست که حکومت‏ها مى‏کنند. باید آزادى را بدهند و این وظیفه و تکلیف است ". ۲۹
از دیدگاه آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى، آزادى گرفتنى هم هست. " هر انسان آگاه و باشعورى در جامعه باید با حق آزادى و حدود خود آشنا باشد و آن را مطالبه کند و بخواهد ". ۳۰
همچنین آزادى، آموختنى است. " آزادى، آداب و فرهنگى دارد که باید آن را آموخت. بدون فرهنگ و ادب آزادى، این نعمت بزرگى الهى براى هیچ‏کس و هیچ جامعه‏اى آنچنان‏که شایسته است، فراهم نخواهد شد ". ۳۱

ج) نکوهش بهره‏بردارى منفى از آزادى
…
اگر در جامعه‏اى، ادب آزادى وجود نداشته باشد و افراد چگونگى استفاده از آن را ندانند، بى‏گمان، آزادى را از دست خواهند داد و از نظر اسلام، این فاجعه‏اى براى جامعه است. از نظر اسلام، هر نوع استبداد و دیکتاتورى مردود است و اگر در جایى پیش بیاید، فاجعه به شمار مى‏آید. آیت‏اللّه‏ خامنه‏اى معتقد است:
از آزادى نباید دشنه‏اى ساخت و سینه حافظ آن آزادى را هدف قرار داد. با آزادى نباید بازى کرد. کسانى که نام آزادى را مى‏آورند، ولى به فرهنگ آزادى مطلقا پاى‏بند و متعهد نیستند، به آزادى ضربه مى‏زنند. اینها طرف‏دار آزادى نیستند. اینها به آزادى خیانت مى‏کنند. آزادى نباید وسیله قانون‏شکنى و تیشه‏زدن به ریشه نظام جمهورى اسلامى باشد. ۳۲
بنابراین، حکومت‏ها اجازه ندارند حق طبیعى آزادى؛ یعنى آزادى‏هاى قانونى را از کسى بگیرند، ولى در مقابل نیز آزادى نباید وسیله قانون‏شکنى و خیانت به نظام اسلامى باشد.

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
پی نوشت:
۱. حکومت در اسلام، ج ۲، ص ۱۱.
۲. همان، ص ۹۰.
۳. همان، ص ۷۹.
۴. همان، ص ۹۸.
۵. همان، ص ۱۰۰.
۶. همان، ص ۱۴۰.
۷. همان، ص ۱۴۰.
۸. همان، ص ۴۰.
۹. همان، ص ۳۵.
۱۰. همان، صص ۴۰ و ۴۱.
۱۱. همان، ص ۱۳.
۱۲. راهبردهاى اساسى خدمت‏گزارى، تهران، تدوین مؤسسه فرهنگى قدر ولایت، ۱۳۸۲، چ ۱، ص۲۸۸.
۱۳. همان، ص ۲۸۶.
۱۴. حکومت در اسلام، ص ۱۰۸.
۱۵. همان، ص ۸۰.
۱۶. همان، ص ۱۲۲.
۱۷. همان، ص ۱۳۲.
۱۸. ولایت، صص ۱۰ و ۱۱.
۱۹. حکومت در اسلام، ص ۱۱.
۲۰. راهبردهاى اساسى خدمت‏گزارى، ص ۲۸۹.
۲۱. ولایت، صص ۳۵ و ۳۶.
۲۲. همان، ص ۵۲.
۲۳. همان، ص ۶۸.
۲۴. پرسش و پاسخ، ص ۸۸.
۲۵. همان، ص ۹۲.
۲۶. همان، ص ۹۳.
۲۷. همان، ص ۹۵.
۲۸. همان، ص ۹۷.
۲۹. حضور سبز، ص ۲۴.
۳۰. همان، ص ۲۴.
۳۱. همان، ص ۲۴.
۳۲. همان، ص ۲۵.

منبع : كتاب "آشنايي با انديشههاي سياسي مقام معظم رهبري "

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات