تبلیغات
کد خبر: ۵۲۷۴۸

نقد مهم‏ترین اندیشه‏های وهابیت

وهابیت عقاید متفاوتی نسبت به گروه‏های دیگر مسلمان اعم از شیعه و سنی درباره مفهوم عبادت، توسل، استغاثه، زیارت قبور اولیا و تبرک به آثار آنها و نیز شفاعت طلبیدن از انبیا و اولیا دارد. در اینجا به مهم‏ترین عقاید وهابیت اشاره و آنها را نقد و بررسی می‏کنیم.

نقد مهم‏ترین اندیشه‏های وهابیت

۱. مفهوم عبادت و معیار شرک در عبادت

یکی از مراتب توحید، توحید در عبادت است؛ یعنی عبادت و پرستش مخصوص خداست و غیر او شایسته پرستش نیست. در نمازهای یومیه می‏گوییم: «إِیّاکَ نَعْبُدُ؛ تنها تو را می‏پرستیم».
عبادت در لغت به معنای فروتنی و نهایت خوار شدگی و خاکساری است. ۱

تعریف عبادت

با استفاده از آیات قرآن می‏توان عبادت را چنین تعریف کرد: عبادت عبارت است از کرنش در برابر موجودی که او را اله و ربّ۲ عالم و خالق جهان هستی۳ می‏دانیم؛ کسی که تمام امور هستی چه امور تکوینی(مانند: خلق، رزق، زنده کردن و میراندن) و چه امور تشریعی(مانند: قانون‏گذاری، شفاعت و مغفرت) همه به دست و عنایت اوست. بنابراین، اگر گفتار یا رفتاری برخاسته از این اعتقاد نباشد، عبادت به شمار نمی‏آید.
انسان موحد معتقد است همه امور تکوینی و تشریعی به عنایت خداوند انجام می‏گیرد و هیچ‏یک از این امور به آفریده‏های او واگذار نشده است. به همین دلیل، خداوند را می‏پرستد. انسان مشرک معتقد است که ربّ‏ها مخلوق حقند، ولی برخی یا تمام امور تکوینی و تشریعی، به آنها تفویض شده است. بر اساس همین اعتقاد، از ستاره‏ها و بت‏ها، طلب باران، شفاعت، یاری رساندن و پیروزی در جنگ می‏کند؛ زیرا این امور را تفویض شده به آنها می‏پندارد.
با توجه به تعریف یاد شده، معیار اساسی توحید و شرک در عبادت آشکار می‏شود. اگر موجودی بر اساس اعتقاد به الوهیت یا ربوبیت یا به عنوان خالق جهان هستی که تمام امور در دست قدرت اوست، پرستیده شود، عبادت است. در مقابل، اگر کرنش انسان، بدون قصد و اعتقاد باشد، این کرنش، عبادت نیست، بلکه تعظیم و بزرگداشت شمرده می‏شود. در این حالت، نه انسان خاضع، مشرک است و نه عمل او، شرک‏آمیز.
اساسی‏ترین تفاوت میان وهابیت و شیعیان و دیگر فرقه‏های اسلامی در مسئله توحید عبادی است؛ آنان در تعریف توحید عبادی می‏گویند: «توحید عبارت است از منحصر دانستن خداوند سبحان به عبادت». ۴ آن‏گاه در تعریف عبادت می‏گویند: «عبادت نهایت خضوع و خاکساری است و این کلمه تنها در مورد خضوع برای خداوند به کار می‏رود». ۵
مشکل اساسی وهابیت در این است که آنان عبادت را به معنای لغوی آن(مطلق خضوع و خاکساری) گرفته‏اند. ازاین‏رو، با این معنا، دایره شرک خیلی گسترده می‏شود؛ زیرا بر اساس این تعریف(عبادت)، هرگونه کرنش و خاکساری در برابر موجودی غیر از خدا نیز باعثشرک است، حال تفاوتی ندارد این خضوع و کرنش با اعتقاد به الوهیت مخضوع‏له باشد یا نباشد. بر اساس این تعریف نادرست، آنان هرگونه زیارت قبور، توسل، شفاعت از پیامبران و اولیا را شرک توصیف می‏کنند.
باید توجه داشت(چنان‏که در تعریف عبادت گفته شد)، شیعه و دیگر فرقه‏های اسلامی با استفاده از آیات قرآن، عبادت خداوند را در صورتی عملی می‏دانند که انسان با اعتقاد به الوهیت او خضوع کند؛ زیرا اعمال انسان و عبادت او به نیتش بستگی دارد. ازاین‏رو، به اجماع تمام فقیهان اسلام، در اعمال عبادی مثل نماز، روزه، حج و نیت، شرط اساسی درستی عبادت و تحقق آن است. اگر کسی بدون نیت نماز بخواند یا روزه بگیرد یا اعمال حج را انجام دهد، باطل است. همچنین اگر نماز یا اعمال دیگر را برای ریا انجام دهد، باطل و حتی شرک است.
بنابراین، خضوع و خاکساری به هر حدی که برسد، تا وقتی که با اعتقاد به الوهیت و برای خدا نباشد، عبادت شمرده نمی‏شود. خضوع در برابر غیر خدا بدون اعتقاد به الوهیت آنها شرک نیست، بلکه یک نوع تعظیم و تکریم است، مانند: خضوع در مقابل اولیای الهی و خضوع فرزند در مقابل پدر. آیاتی از قرآن، سخن ما را تأیید می‏کند:
۱. وَإذْ قُلْنَا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِأَدَمَ فَسَجَدوُا إلاّ إبْلِیسَ….(بقره: ۳۴)
و(یاد کن) هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده و خضوع کنید.» پس همگی سجده کردند، جز ابلیس.
این آیه بهترین دلیل است بر اینکه هر تعظیمی در برابر غیر خدا، عبادت شمرده نمی‏شود. توضیح مطلب آنکه اگرچه ظاهر جمله «اسجدوا لأَدم»، امر به سجده در مقابل غیر خداوند(آدم) است، ولی معنای آن، امر به عبادت غیر خداوند نیست؛ زیرا آنها در اطاعت از دستور خداوند، در مقابل آدم به سجده افتادند. این می‏فهماند که عبادت، به نیت باطنی عبادت‏کننده بستگی دارد و سجده در مقابل آدم، عبادت به شمار نمی‏آید.
۲. وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّدا وَ قالَ یَا أَبَتِ هذَا تَأویلُ رُؤیَایَ…(یوسف: ۱۰۰)
و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند و همگی در مقابل او به سجده افتادند. گفت: پدر! این تعبیر خوابی است که پیش‏تر دیدم.
وقتی حضرت یعقوب(ع) و همسرش به دیدار یوسف آمدند که به مقام پادشاهی مصر رسیده بود، به همراه فرزندانشان در برابر یوسف به سجده افتادند. در اینجا اگر صرف سجده کردن، عبادت بود، قرآن آنان را مورد نکوهش و انتقاد قرار می‏داد. علامه طباطبایی در ذیل آیه شریفه می‏فرماید:
این سجده برای عبادت یوسف نبود، برای اینکه در میان سجده‏کنندگان در داستان یوسف، شخصی بود که در توحید، مُخْلَص بود، چیزی را شریک خدا نمی‏گرفت و او یعقوب(ع) است. دلیل دیگر اینکه اگر این سجده، سجده عبادت برای یوسف بود، مسجودٌ له(یعنی یوسف) همان کسی است که به نقل قرآن، به رفیق زندانی‏اش گفت: ما را نمی‏رسد که خدایی را شریک برای خداوند بگیریم. پس اگر این سجده، عبادت بود، قطعاً از این عمل نهی می‏کرد و نمی‏گذاشت چنین کاری را انجام دهند، ولی می‏بینیم که نهی نکرده. پس می‏فهمیم سجده، عبادت برای او نبوده است. ۶
۳. وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِ مِنَ الرَّحْمَة…(اسراء: ۲۴)
و بال‏های تواضع خویش را از محبت و لطف، در برابر آنان(پدر و مادر) فرود آر.
در این آیه، به خضوع در مقابل والدین و گشودن بال برای ایشان امر شده که کنایه از مبالغه در تواضع و خضوع شدید است.

نتیجه

با توجه به آنچه گذشت، به این نتیجه می‏رسیم که صرف خضوع و خاکساری یا تکریم و احترام و اعمالی مانند: بوسیدن قرآن مجید، یا ضریح انبیا و توسل، زیارت، استشفا و تبرک به آثار انبیا و اولیای الهی و چیزهایی که به گونه‏ای به آنها مربوطند، در صورتی که با اعتقاد به الوهیت و ربوبیت یا تفویض همراه نباشد، عبادت آنها شمرده نمی‏شود.

۲. توسل به اولیا

توسل در لغت به معنای تقرب و نزدیکی یا وسیله رسیدن به چیزی از روی اشتیاق و میل و رغبت است؛ ۷ در اصطلاح، اگر، «کسی موجود گران‏مایه‏ای را برای رسیدن به اهداف و رسیدن به مقامِ قرب الهی میان خود و خدا، وسیله قرار بدهد»، ۸ این کار را توسل می‏نامند.

الف) توسل در قرآن

یا أَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الوَسِیلَةَ وَجاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ.(مائده: ۳۵)
ای مؤمنان! پرهیزکار باشید و به سوی خدای بزرگ، وسیله فراهم سازید و در راه او مبارزه کنید. باشد که رستگار گردید.
موضوع مهم در این آیه شریفه، دستوری است که درباره به کار بردن «وسیله» به مؤمنان داده شده است. «وسیله» در اصل به معنای چیزی است که سبب تقرب به دیگری از روی علاقه و رغبت می‏شود(که پیش‏تر در بحثمعنای لغوی مطرح شد). بنابراین، وسیله در این آیه، معنای بسیار گسترده‏ای دارد و هر کار و هر چیزی را در برمی‏گیرد که باعثنزدیک شدن به پیشگاه مقدس پروردگار می‏شود. مهم‏ترین آنها نیز ایمان به خدا و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و جهاد است.
وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحِیماً.(نساء: ۶۴)
اگر آنها هنگامی که به خویشتن ستم کردند(و مرتکب گناهی شدند)، به سراغ تو می‏آمدند و از خداوند طلب عفو و بخشش می‏کردند و تو نیز برای آنها طلب عفو می‏کردی، خدا را توبه‏پذیر و رحیم می‏یافتند.
قالُوا یا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنّا کُنّا خاطِئینَ.(یوسف: ۹۷)
(برادران یوسف) گفتند: ای پدر! برای ما از درگاه خدا استغفار و طلب بخشش کن؛ که ما خطاکار هستیم.
از مفهوم این دو آیه چنین برمی‏آید که انبیا و اولیای حق می‏توانند میان خدا و بندگان گناه‏کار، واسطه شوند و به خاطر آنها، خداوند از معصیت و عصیان انسان‏ها بگذرد.

ب) توسل در روایات

روایت‏های فراوانی در منابع اهل سنت در مورد جواز توسل به انبیا و اولیای خدا وارد شده است. ۹ در منابع شیعه نیز موضوع توسل به قدری روشن است که نیاز به نقل حدیثندارد. برای نمونه، به چند روایت که در کتاب‏های معروف اهل تسنن نقل شده است، اشاره می‏کنیم:
یک گروهی از مفسران و محدثان و مورخان اهل سنت از عمربن خطاب نقل کرده‏اند که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله فرمود:
وقتی آدم مرتکب گناهی شد، سر به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا! به حق محمد از تو می‏خواهم که مرا ببخشی. خدا به او وحی کرد: محمد کیست؟ آدم پاسخ داد: وقتی مرا آفریدی، سر به عرش بلند کردم. در این هنگام در آن نوشته‏ای دیدم که مکتوب شده بود: «معبودی جز خدا نیست و محمد پیامبر خداست». با خود گفتم: محمد بزرگ‏ترین مخلوق اوست که خدا، نام او را در کنار خود آورده است. در این هنگام، به او وحی شد که او، آخرین پیامبر از ذریه توست و اگر او نبود، تو را خلق نمی‏کردم. ۱۰
دو عبد الله بن عباس می‏گوید: از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره کلماتی که آدم از پروردگار دریافت کرد و خداوند توبه‏اش را پذیرفت، پرسیدم. فرمود: به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین(ع) درخواست کرد که توبه او را بپذیرد و توبه‏اش پذیرفته شد. ۱۱
سه در روایتی وارد شده است: «هنگامی که فاطمه بنت اسد درگذشت، رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از آگاهی از مرگ وی، بر بالینش نشست و فرمود: ای مادرم! پس از مادرم، خدا تو را رحمت کند. سپس از اسامه و ابوایوب و عمر بن خطاب و غلام سیاهی خواست که قبری آماده سازند. وقتی قبر آماده شد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله لحدی ساخت و خاک آن را با دست خود در آورد و در قبر، رو به پهلو دراز کشید و این‏گونه دعا کرد:
ای خدایی که زنده می‏کند و می‏میراند و او زنده است و نمی‏میرد، مادرم، فاطمه دختر اسد را بیامرز و جایگاه او را وسیع و فراخ گردان؛ به حق پیامبرت و به حق پیامبرانی که پیش از من بودند. ۱۲
چهار احمد بن حنبل در مسند خود از عثمان بن حنیف، چنین روایت می‏کند:
مردی نابینا نزد پیامبر گرامی آمد و گفت: از خدا بخواه تا مرا عافیت بخشد. پیامبر فرمود: اگر می‏خواهی دعا کنم و اگر مایل هستی، به تأخیر می‏اندازم و این بهتر است.
مرد نابینا عرض کرد: دعا بفرما. پیامبر گرامی به او فرمان داد تا وضو بگیرد و در وضوی خود دقت کند و دو رکعت نماز بگزارد و این چنین دعا کند: پروردگارا! من از تو درخواست می‏کنم و به وسیله محمد، پیامبر رحمت به تو روی می‏آورم. ای محمد! من در مورد نیازم به وسیله تو به پروردگار خویش متوجه می‏شوم تا حاجتم را برآورده فرمایی، خدایا او را شفیع من گردان. ۱۳
از این روایت‏ها به خوبی استفاده می‏شود که توسل به پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به منظور برآورده شدن حاجت و نیاز جایز است. رسول خدا به آن مردِ نابینا فرمان داد تا با وسیله قرار دادن پیامبر میان خود و خدا، حاجت خویش را از خداوند درخواست کند فلسفه واقعی توسل نیز همین است تا انسان‏های نیازمند و گنه‏کار با واسطه قرار دادن مردان خدا و آنها که مقربان درگاه الهی‏اند، به خواسته‏های خود برسند.

۳. زیارت قبور

یکی دیگر از اشکال‏های مهم وهابیت به مسلمانان، مسئله زیارت قبور است که در منابع خودشان از این عمل به عنوان عمل شرک‏آمیز، حرام و بدعت یاد می‏کنند. ابن تیمیه، بنیان‏گذار تفکر وهابیت در کتاب الرّد علی الاخنائی می‏گوید:
هرکس قبر پیامبر و غیر او(از اولیا و صالحان) را زیارت کند، به غیر خدا رو آورده و به خداوند شرک ورزیده است. پس این عمل، حرام و شرک به خداوند است. ۱۴
وی در کتاب الجواب الباهرفی زوار المقابر می‏گوید: «زیارت قبور انبیا و اولیا و صالحین، بدعت و نامشروع است». ۱۵
آیات قرآن کریم و احادیثمتواتر نبوی بر زیارت قبور به ویژه زیارت قبور پیامبران و اولیا و صالحان تأکید کرده و برای آن، فضیلت‏ها و پاداش‏هایی برشمرده‏اند. پیش از استدلال به قرآن و روایت‏های فراوان در زمینه جواز زیارت قبور، لازم است به مفهوم سنت و بدعت اشاره شود.
سنت در لغت به معنای «دستور، مقررات و قانون» ۱۶و در اصطلاح، به معنای «قول معصوم و فعل او و تقریر او است». بدعت نیز در لغت به معنای عمل بی‏سابقه و جدید است. هر چیز تازه و نوظهور که بدون سابقه انجام گیرد، در لغت به آن بدعت می‏گویند. ۱۷
همچنین در تعریف اصطلاحی بدعت گفته‏اند: بدعت، آن است که چیزی بر دین افزوده یا از آن کاسته شود و این عمل، به حساب دین گذاشته شود. ۱۸
به تعبیر دیگر، بدعت، نوآوری در دین است؛ در حالی که دلیلی بر جواز آن در شرع نباشد و چنانچه این نوآوری در شرع ریشه داشته باشد، بدعت نیست. ۱۹ بنابراین، هر نوع تصرف در دین بدون جواز شرعی به عنوان نوآوری خواه به صورت افزایش و خواه به صورت کاهش، بدعت نامیده می‏شود.
حال با توجه به معنای اصطلاحی بدعت و سنت، با پژوهش در آیات قرآن و سنت و سیره نبوی روشن می‏شود که زیارت قبور از مقوله سنت است، نه بدعت.

الف) زیارت قبور در قرآن

برای مشروعیت زیارت قبور، به ویژه قبر پیامبر می‏توان به آیه زیر استشهاد کرد:
وَ لا تُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَدًا وَ لا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ.(توبه: ۸۴)
هرگز، بر مرده هیچ‏یک از آنان(منافقان) نماز مگزار و بر قبر آنان(برای طلب مغفرت) نایست. آنان به خدا و پیامبر او کفر ورزیده و در حالی که فاسق و بدکارند، مرده‏اند.
در این آیه، خداوند برای کوبیدن شخصیت منافق، به پیامبر دستور می‏دهد که هیچ‏گاه بر جنازه هیچ‏یک از منافقان نماز نگزارد و بر قبر آنان نایستد. مفهوم آن این است که درباره غیرمنافق(مؤمنان) این کار خوب و شایسته است. اکنون باید دید مقصود از «وَ لا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ» چیست؟ آیا مقصود، ایستادن به هنگام خاک‏سپاری آنان است یا مقصود اعم از هنگام دفن و دیگر مواقع است؟
برخی از مفسران، مانند بیضاوی و نویسنده تفسیر روح البیان، این آیه را چنین تفسیر کرده‏اند: «وَ لا تَقِفْ عِندَ قَبْرِهِ لِلْدَّفْنِ أوِ الزِّیارَةِ.» ۲۰ از اطلاق آیه نیز همین معنای گسترده به دست می‏آید که شامل توقف هنگام دفن یا وقوف پس از آن می‏شود. بی‏شک، مفهوم زیارت عبارت است از حضور نزد پیامبر اعم از آنکه این حضور برای استغفار باشد یا غیر آن. باید دانست که سلام گفتن، مفهومی جدا از زیارت دارد و خود زیارت نیست.
پس از آنکه برتری و مشروعیت سلام گفتن بر پیامبر در زمان حیات ایشان ثابت شد، پس از رحلت نیز ثابت خواهد بود؛ زیرا با ادله دیگر به اثبات رسیده است که پیامبر پس از رحلت، حیات و زندگی برزخی دارد و سلام مردم را می‏شنود و جواب می‏گوید و اعمال مردم بر او عرضه می‏شود. ۲۱
ازاین‏رو، دانشمندان اسلامی از آیه ۶۴ سوره نساء، معنای عموم فهمیده و آن را شامل زندگی و مرگ پیامبر دانسته و حتی گفته‏اند مستحب است این آیه کنار قبر آن حضرت تلاوت شود. ۲۲ محمد بن حرب هلالی می‏گوید:
وارد مدینه شدم و به زیارت قبر پیامبر رفتم. زیارت کردم و در برابر قبر شریف نشستم. در این هنگام، عربی آمد و گفت: سلام بر تو ای رسول خدا! شنیده‏ام خداوند فرموده است: «اگر آنان وقتی بر نفس خویش ستم کردند، به حضور تو برسند و توبه کنند و رسول خدا درباره آنان طلب آمرزش کند، خدا را تواب و رحیم می‏یابند.» اینک با پشیمانی و استغفار از گناه خویش آمدم تا این بنده گناه‏کار را در پیش‏گاه خداوند شفاعت کنی. سپس گریه کرد و اشعاری را سرود و استغفار کرد. ۲۳

ب) زیارت قبور در روایات

برای اثبات جواز زیارت قبور، چهار دسته روایت وارد شده است:

یک روایت‏هایی که به طور عام بر جواز زیارت قبور دلالت دارند

اول ابی‏ذر غفاری می‏گوید: پیامبر به من فرمود: «زُرِ القُبُورَ تَذْکُرْ بِها الآخِرَة؛ قبرها را زیارت کن و به وسیله آن آخرت را به یاد بیاور.» ۲۴ حاکم پس از نقل این حدیثدر مستدرک خود می‏گوید: «هذا الحدیثصحیح».
دوم عایشه می‏گوید: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ رَخَّصَ فی زِیارَةِ القُبورِ؛ پیامبر خدا، زیارت قبور را اجازه داد». ۲۵
سوم در کتاب‏های معتبر اهل سنت از راه‏های مختلف نقل شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «فَزُورُوها(القُبُور) فَإنَّها تُزَهِّدُ فی الدُّنیا وَ تُذَکِّرُ الآخِرة». در بعضی روایت‏ها می‏فرماید: «… فَزورُو الْقُبُورَ فَإنَّها تُذَکِّرکُمْ الموتُ؛ ۲۶ قبور را زیارت کنید؛ زیرا زیارت قبرها،[شما را نسبت به دنیا، بی‏اعتنا و زاهد می‏گرداند و] آخرت را به یاد می‏آورد.» ۲۷ در روایت دیگر می‏فرماید: «قبرها را زیارت کنید؛ زیرا زیارت آنها، مرگ را به یادتان می‏آورد».

دو روایت‏های خاص در زیارت قبر نبی اکرم صلی الله علیه و آله

درباره زیارت قبر شریف پیامبر روایت‏های فراوانی وارد شده است، ولی برای اختصار، تنها به چند نمونه اشاره می‏کنیم:
اول «مَنْ زارَنی بَعْدَ مَوْتی کان کَمَنْ زارَنی فِی حَیاتی؛ هر کس پس از مرگم مرا زیارت کند، مانند این است که مرا در حال حیات زیارت کرده است». ۲۸
دوم «عَن عَبْدِ اللّه بن عُمَر: مَن زارَ قَبْری وَجَبَتْ لَهُ شَفاعَتی؛ هر کس قبر مرا زیارت کند، از شفاعتم بهره‏مند خواهد بود». ۲۹
سوم «مَنْ جاءَنی زائِرا(لا تَحْمِلُه) إِلاّ زِیارَتی کَانَ حقّا عَلَیَّ أَنْ أَکُونَ شَفِیعا یومَ الْقِیامَةِ؛ هرکس به قصد زیارت به‏سوی من آید، شایسته‏است بر من که در روز قیامت شفیع او باشم». ۳۰
اینها نمونه‏هایی از احادیثفراوانی است که در آنها، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، مردم را به زیارت قبر خود دعوت کرده است و شمار این احادیثبر اساس کتاب شریف الغدیر۳۱ به بیست و دو حدیثمی‏رسد. سمهودی نیز در کتاب خویش به تفصیل در اسناد روایت‏های نقل شده بحثکرده و بدین ترتیب، جواز زیارت قبور را با کتاب و سنت و اجماع علما ثابت کرده است. ۳۲

سه روایت‏های بیانگر سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اصحاب او در زیارت قبور

در این زمینه نیز روایت‏های فراوانی وجود دارد که تنها به چند نمونه اشاره می‏کنیم.
اول ابو هریره می‏گوید:
زارَ النبیُّ قَبْرَ اُمِّهِ، فَبَکی وَ أَبکی مَنْ حَوْلَهُ… وَ قَالَ: فَزوُرُوا القبورَ فَإِنَّها تُذَکِّرُکُمْ الْمُوْتَ. ۳۳
پیامبر، قبر مادر خود را زیارت کرد و در کنار قبر او گریست و کسانی را که دور او بودند، گریاند و فرمود: قبرها را زیارت کنید؛ زیرا زیارت آنها مایه یادآوری مرگ است.
دوم نافع بن هلال می‏گوید:
کَانَ ابنْ عُمر رأیتُهُ مائِةَ مَرَّة أو أَکْثَر، یَجی‏ء إِلیَ الْقَبرِ، فَیَقُولُ: السَّلاَمُ عَلیَ النَبِیِّ …. ۳۴
بیش از صد بار دیدم که عبدالله عمر به زیارت قبر پیغمبر می‏آمد و می‏گفت: السلام علی النبی….
سوم سلیمان بن بریده از پدرش نقل می‏کند:
قالَ زارَ الْنَّبِیُّ صلی الله علیه و آله قَبْرَ اُمِّهِ فِی أَلْف مُقَنَّعٍ۳۵ فَلَمْ یَرْباکِیَا أَکْثَرَ مِنْ یَوْمَئِذٍ.
پیامبر با هزار نفر از نیروهای نظامی خود(در حالی که لباس جنگی به تن داشتند) قبر مادرش را زیارت کرد و خیلی گریه کرد؛ به طوری که دیده نشده بود به اندازه آن روز گریه کند. ۳۶
حاکم نیشابوری پس از نقل این حدیثمی‏گوید: «هذا حدیثصحیح علی شرط الشیخین».
چهارم علی بن الحسین از پدرش نقل می‏کند که می‏گفت:
إنّ فاطمةَ بنت النَّبیّ صلی الله علیه و آله کانَتْ تَزَورُ قَبْرَ عمِّها حمزةَ بن عَبْدِالمُطَلِّبَ، کُلِّ جُمَعَةِ فَتُصَلّی وَ تَبْکِی عِنْدَهُ. ۳۷
فاطمه، دختر پیامبر در هر جمعه به زیارت قبر عموی خود، حمزه می‏رفت و در کنار قبر او نماز می‏خواند و گریه می‏کرد.
روایت‏های فراوان دیگری نیز هست که در این مجال نمی‏گنجد.

چهار روایت‏های چگونگی زیارت اهل قبور

در کتاب‏های احادیثاهل سنت، مانند صحاح و سنن، درباره آداب و چگونگی زیارت اهل قبور، احادیثزیادی وارد شده است که به نمونه‏ای از آن اشاره می‏کنیم:
عایشه می‏گوید:
پیامبر زیارت قبور را به من یاد داد و گفت: پروردگارم دستور داد که به بقیع بیایم و بر آنها طلب آمرزش کنم. گفتم یا رسول اللّه! من چه بگویم؟ فرمود: بگو سلام بر اهل این دیار از مؤمنان و مسلمانان. خدا گذشتگان از ما و بازماندگان از ما را رحمت کند! ما به شما به همین زودی ملحق می‏شویم. ۳۸

پنجم اجماع عالمان فریقین بر جواز زیارت قبور

تقی الدین سُبکی می‏گوید:
علما بر استحباب زیارت قبور اجماع کرده‏اند. ۳۹
نووی می‏گوید:
علما اجماع دارند بر اینکه زیارت قبور برای مردها سنت است. ۴۰
قاضی عیاض می‏گوید:
زیارت قبر پیامبر سنت است و مسلمانان بر آن اجماع دارند. ۴۱
سمهودی می‏گوید:
براساس روایت صحیح زیارت قبور یک امر اجماعی است. ۴۲ علما بر مستحب بودن زیارت قبور برای مردان اجماع دارند؛ چنان‏که نووی نیز این اجماع را حکایت کرده است. ۴۳

نتیجه

بنابراین، بر اساس آیات و روایات، زیارت قبور نه تنها بدعت نیست، بلکه از سنت و سیره پیامبر و اصحاب و تابعین او نیز به شمار می‏رود و علما بر مشروعیت آن اجماع کرده‏اند. چنان‏که در بعضی از روایت‏ها نیز اشاره شد، فلسفه این عمل همان آثار سازنده اخلاقی و تربیتی آن است که مایه زُهد و بی‏اعتنایی انسان‏ها به مظاهر فریبنده دنیا و یادآوری سرای آخرت است.

۴. تبرک و استشفا بر آثار انبیا و اولیا۴۴

بر اساس متن قرآن کریم، تبرک جستن به آثار اولیا اختصاص به مسلمانان ندارد، بلکه این عمل در میان پیامبران پیشین نیز رایج بوده است. برابر تاریخ اسلام و روایت‏های موجود، این عمل(تبرک و استشفا به آثار اولیا) از صدر اسلام و زمان حیات پربرکت پیامبر رحمت و یاران آن حضرت بوده است. با پژوهشی در آیات قرآن و سنت نبوی و سیره مسلمانان، مشروعیت تبرک به آثار اولیا ثابت می‏گردد.
پیش از استدلال به آیات و روایت‏ها، لازم است به یک نکته اشاره شود و آن اینکه افعال انسان دو صورت دارد:
۱. ذاتی و غیرقصدی، مانند: زدن، کشتن و…. این اعمال در صورت اقدام، در خارج واقع می‏شود؛ چه هنگام انجام عمل، قصد کشتن و زدن را داشته باشد یا نداشته باشد.
۲. اعمال قصدی و نیتی. یک عمل با نیت می‏تواند هم مصداق عبادت، تعظیم و شکر باشد و هم مصداق کفر و شرک. برای مثال، اگر کسی در برابر دیگری به قصد تعظیم و بزرگداشت و شکرگزاری سر خم کند، جایز و مورد تأیید قرآن نیز است. چنان‏که خداوند به انسان فرمود: «اَنِ اشْکُرْلی وَ لِوالِدَیْکَ؛ برای من و پدر و مادرت شکر کن».(لقمان: ۱۴) حتی در چند جای قرآن مجید، خداوند، سجده در برابر غیرخدا را به قید غیرعبادت جایز می‏شمارد، چنان‏که می‏فرماید: «قُلْنا لِلْمَلئِکَةِ اسْجُدُوا لاَدَمَ فَسَجَدُوا إلاّ إِبلیس». ۴۵
نیز بنابر آیه شریفه، حضرت یوسف، پدر و مادرش را بر تخت نشانید و مصریان به خاک افتادند و او را سجده کردند: «وَ رَفَعَ اَبَویْهِ عَلی العَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّدا.»(یوسف: ۱۰۰) این نوع سجده‏ها، نه سجده برای پرستش و عبادت، بلکه بزرگداشت و تعظیم بود. استشفا و تبرک و سر خم کردن در برابر پیامبران و اولیای خدا نیز این‏گونه است؛ یعنی برای بزرگداشت است، نه به قصد عبادت و پرستش.

الف) تبرک و استشفا در قرآن

در قرآن کریم می‏خوانیم: هنگامی که حضرت یوسف(ع)، خود را به برادرانش معرفی کرد و آنان را بخشید، فرمود: «اِذْهَبُوا بِقَمِیصِی هَذَا فَأَلْقَوهُ عَلَی وَجْهِ أَبِی یَأتِ بَصَیَراً؛ این پیراهن مرا با خود ببرید و بر صورت پدرم(یعقوب) افکنید تا دیدگانش بینا گردد.»(یوسف: ۹۳) سپس می‏فرماید: «فَلَمَّا أَنْ جَاءَ اْلبَشیرُ اَلْقَاهُ عَلَی وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصیراً؛ آن‏گاه که مژده دهنده آن پیراهن را بر رخسار او افکند، بینایی وی بازگشت».(یوسف: ۹۶)
این آیه، گواه روشنی بر تبرک جستن پیامبر خدا(یعقوب) به پیراهن پیامبر دیگری(حضرت یوسف) است، بلکه بیانگر آن است که پیراهن یاد شده، موجب بازگشت بینایی حضرت یعقوب گردید. این آیات دلیل روشنی بر جواز استشفا از اولیای خداوند است. آیا می‏توان گفت رفتار این دو پیامبر گرامی، از چهارچوب توحید و پرستش خدا خارج بوده است؟

ب) تبرک و استشفا در روایات

روایت‏های فراوانی از منابع شیعه و اهل سنت بر جواز استشفا و تبرک به آثار اولیا و پیامبران دلالت دارد که ما تنها به چند نمونه از روایت‏های منقول در منابع اهل سنت بسنده می‏کنیم.
یک بخاری در صحیح خود می‏گوید: مردی از عبداللّه‏ بن عمر درباره استلام حجر پرسید و او در پاسخ گفت: «رَأَیْتُ رَسوُلَ‏اللّه‏ِ یَسْتَلِمُهُ وَ یُقَبِّلُهُ؛ پیامبر را دیدم که حجر الاسود را استلام می‏کرد و می‏بوسید». ۴۶
دو صحیح بخاری از زید بن اسلم از پدرش روایت می‏کند که گفت:
رَأَیتُ عُمر بن الخَطّاب قَبَّلَ الحَجَرَ، وَقالَ: لَوْ لا أَنِّی رَأَیتُ رَسُولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله، قَبَّلکَ ما قبَّلتُکَ. ۴۷
دیدم عمر بن خطاب حجرالاسود را بوسید و گفت: اگر نه این بود که دیدم پیغمبر تو را بوسید، نمی‏بوسیدم.
این در حالی است که اگر لمس کردن یا بوسیدن سنگی، شرک به خدا بود، هرگز پیامبر(که منادی توحید است) به چنین کاری مبادرت نمی‏ورزید.
سه ابوالولید می‏گوید: پدرم از سفیان بن عیینه و او از جریح و از محمد بن عباد بن جعفر نقل می‏کند که گفت:
ابن عباس را در روز ترویه دیدم که به رکن سیاه آمد و حجرالأسود را بوسید و بر آن سجده کرد و سپس بوسید و سجده کرد و تا سه بار این کار را تکرار کرد. ۴۸
چهار همچنین می‏گوید: پدرم از مسلم بن خالد و او از ابن جریح و او از عطاء نقل می‏کند که:
عبدالله بن عمر، ابوهریره، ابو سعید خدری و جابر بن عبدالله را دیدم که وقتی حجرالاسود را استلام می‏کردند، دست‏هایشان را می‏بوسیدند. ۴۹
پنج ابن عباس می‏گوید:
پیامبر اسلام، رکن یمانی را بوسید و صورتش را بر روی آن نهاد. ۵۰
در کتاب‏های صحاح و سنن و مسانید اهل سنت، روایت‏های فراوانی وجود دارد که به استشفا و تبرک جستن صحابه و تابعین پیامبر به آثار آن حضرت مانند تبرک به لباس، عصا، آب وضو و وآب چاهی که پیامبر به آن آب دهان انداخته بود، اشاره دارد یا به ظرف‏هایی که در آن پیامبر آب یا غذا می‏خوردند و نیز به جای پای پیامبر. این روایت‏ها، کوچک‏ترین تردیدی در مشروعیت این عمل باقی نمی‏گذارند.
برخی از آن روایت‏ها را در اینجا یادآور می‏شویم:
یک بخاری در صحیح خود در روایتی طولانی می‏گوید: «وَ إِذَاَ تَوَضَّأ کادُوا یَقْتُلوُنَ عَلَی وُضوُئِهِ؛ هرگاه پیامبر وضو می‏گرفت، نزدیک بود مسلمانان(بر سر به دست آوردن آب وضوی آن حضرت) و تبرک به آن همدیگر را بکشند». ۵۱
دو ابن حجر می‏گوید: «إنَّ اْلنَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یُؤتِی بِالْصِّبْیَانِ فَیُبَرِّکُ عَلَیْهِمْ؛ کودکان را نزد پیامبر می‏آوردند و آن حضرت برای متبرک ساختن آنها، دست مبارک خویش را بر سر آنان می‏کشید». ۵۲
سه محمد طاهر مکی می‏گوید: «از ام ثابت روایت است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله بر من وارد شد و از دهانه مشکی که آویزان بود، ایستاده آب نوشید و من برخاسته و دهانه مشک را بریدم».
وی سپس می‏افزاید: این حدیثرا ترمذی روایت کرده و می‏گوید: حدیث، صحیح و حسن است. شارح این حدیثدر کتاب ریاض الصالحین می‏گوید:
ام ثابت، دهانه مشک را برید تا جای دهان پیامبر را نگهداری کند و به آن تبرک جوید. صحابه‏های دیگر نیز می‏کوشیدند تا از جایی که رسول خدا صلی الله علیه و آله آب نوشیده بود، بنوشند. ۵۳
چهار رسول خدا صلی الله علیه و آله به قصد وضو از حجره خود بیرون آمد. وقتی وضو گرفت، مردم آب وضوی حضرت را می‏گرفتند و به آن تبرک می‏جستند و سر و صورت خود را مسح می‏کردند. ۵۴
آیا با توجه به این احادیث(که تنها نمونه‏هایی از آنها را آوردیم)، می‏توان ادعا کرد که استلام، تبرک و استشفا از ضریح اولیای خدا عملی شرک‏آمیز است؟
شیعیان، اولیای خدا و آثار آنان را آفریده خدا می‏دانند و تنها به پاس احترام به پیشوایان خود به عنوان رهبران و پیش‏کسوتان دین خدا و به منظور ابراز محبت و ارادت، نسبت به آثار آنها تبرک و استشفا می‏کنند.

۵. شفاعت خواستن از اولیا

یکی از اشکال‏های مهم وهابیت به مسلمانان، مسئله شفاعت است که در کتاب‏های خود پیوسته از این موضوع به عنوان عمل شرک‏آمیز یاد می‏کنند و آن را مصداق آیه «یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا یَضُرُّهُمْ وَ لا یَنْفَعُهُمْ؛ چیزهایی را غیر از خدا می‏پرستند که نه به آنها ضرر می‏زند و نه به آنها منفعت می‏رساند…»(یونس: ۱۸) می‏دانند! آنان می‏گویند: جایز نیست کسی از پیامبر و اولیای خدا شفاعت بخواهد. برای مثال، بگوید: «یا محمد اشفع لی عند الله»؛ زیرا خداوند می‏فرماید: «فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدًا».(جن: ۱۸).
محمد بن عبدالوهاب در رساله کشف الشبهات می‏گوید:
اگر کسی بگوید: ما می‏دانیم خدا به پیامبر مقام شفاعت بخشیده و به اذن او می‏تواند شفاعت کند؛ چه مانعی دارد ما آنچه را خدا به او بخشیده، از او تقاضا کنیم؟ در پاسخ می‏گوییم: درست است که خدا به او مقام شفاعت داده، ولی با این حال نهی کرده است که از او شفاعت بخواهیم و گفته است: «فلا تَدعوا مع اللّه احدا». به علاوه مقام شفاعت منحصر به پیامبر نیست و فرشتگان و دوستان خدا نیز این مقام را دارند. آیا می‏توانیم از آنها نیز درخواست شفاعت کنیم؟ اگر کسی چنین بگوید، بندگان صالح خدا را پرستش و عبادت کرده است. ۵۵
در پاسخ به این شبهه، نخست لازم است مفهوم شفاعت و شرک را به طور مختصر بررسی کنیم:

الف) حقیقت شفاعت

شفاعت در لغت از ریشه «شَفْعَ» به معنای جفت است. «شَفَعَ»؛ یعنی شی‏ء را به مانند خودش ضمیمه کرد و شفاعت؛ یعنی انضمام به شخص دیگری، در حالی که همراه و یاور او است و از او درخواستی دارد. این واژه، بیشتر در جایی به کار می‏رود که شخصی بلندمرتبه، به دیگری که در رتبه پایین‏تری است، ضمیمه شود. ۵۶نقطه مقابل آن نیز «وَتَر» به معنای واحد و تنهاست.
توضیح اینکه در حقیقت، شخصی که به شفیع متوسل می‏شود، نیروی خودش را به تنهایی برای رسیدن به هدف کافی نمی‏داند. ازاین‏رو، نیروی خود را با نیروی شفیع گره می‏زند و در نتیجه، آن را دو چندان می‏کند و به آنچه می‏خواهد، می‏رسد، به گونه‏ای که اگر این کار را نمی‏کرد و تنها نیروی خود را به کار می‏بست، به مقصود خود نمی‏رسید؛ زیرا خودش به تنهایی، ناتوان بود. ۵۷ حقیقت شفاعت اولیای خدا و پیامبران برای گنه‏کاران نیز چنین است. آنها به سبب آبرو و احترامی که در پیشگاه خداوند دارند، می‏توانند برای مجرم‏ها و گنه‏کاران واسطه شوند و از خداوند متعال درخواست کنند که از گناهان آنان درگذرد. به عبارت دیگر، شفاعت، کمک رساندن مقربان درگاه الهی است که با اذن خداوند، شامل افرادی می‏شود که در عین گنه‏کار بودن، پیوند ایمانی خود را با خدا قطع نکرده‏اند.

ب) حقیقت شرک

در اینجا لازم است برای تبیین مسئله، به معنای شرک نیز اشاره کوتاهی داشته باشیم. شرک، اسم مصدر از شرکت، به معنای شریک نیز می‏آید. «اللّه لا شریک له»؛ یعنی خداوند شریک و مانند و سهیم در ملک و در ذات و صفات خود ندارد. «اشرک باللّه»؛ یعنی برای خداوند شریکی و سهمی قرار داد. ۵۸ پس معنای شرک این است که انسان برای خداوند در ذات و صفات و عبودیت و افعال، همتا و شریک قرار دهد.
حال با توجه به معنای شفاعت، در توسل به شفیع، هرگز معنای یاد شده مطرح نیست تا شرک به‏شمار آید. در شفاعت، فرد گنه‏کار، ولی معتقد به خدای لاشریک، افرادی را که در پیشگاه خداوند دارای مقام و منزلت هستند، شفیع خود قرار می‏دهد تا اینکه خداوند به سبب آبروی آنان از گناهانش بگذرد. این عمل هرگز شرک‏آمیز نیست. آیا اگر کسی که ناتوان است، از شخص توانا برای رسیدن به هدفش یاری بخواهد، شرک است؟ آیا اگر کسی که به دلیل انجام گناه از رحمت خدا دور شده است، از کسی که مورد لطف و رحمت پروردگار است، درخواست کمک کند تا از خداوند برای او درخواست بخشش کند، شرک است؟
وهابی‏ها برای اثبات ادعای خود به آیاتی تمسک کرده‏اند که هیچ ربطی به مسئله مورد نظر ندارد.
یک در آیه «وَیَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا یَضُرُّهُمْ وَ لا یَنْفَعُهُمْ.»(یونس: ۱۸) مورد خطاب آیه، مشرکان هستند که بت‏ها را می‏پرستیدند. بنابراین، هیچ‏گونه ربطی به مسئله شفاعت ندارد. اگر خداوند در این آیه، آنان را مشرک می‏شمارد، نه از آن رو است که آنها از بت‏های خود شفاعت می‏خواستند، بلکه علتِ مشرک بودن آنها این بود که بت‏ها را می‏پرستیدند. اگر طلب شفاعت از بت‏ها، در حقیقت پرستش آنها بود، دیگر دلیلی نداشت که جمله «یَعبدون» را بیاورد. ۵۹
دو آنچه در آیه «فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدًا.»(جن: ۱۸) نفی شده است، خواندن کسی همراه با خداست، نه خواستن از خدا به واسطه شفیعی! افزون بر این، منظور از نهی، در آیه «فلا تدعوا»، نهی از شریک قرار دادن برای خدا در عبادت است. این به قرینه صدر آیه است که می‏فرماید: «وَ أنَّ المَساجدَ لِلّه». پس معنای آیه چنین می‏شود: «سجده گاه‏ها از آن خداست، پس دیگری را با خدا پرستش نکنید». ۶۰
بنابراین، این آیه به مسئله شفاعت خواستن از پیامبران و اولیای خدا و امامان(ع) ربطی ندارد؛ زیرا مورد خطاب این دو آیه، مشرکانند که بت‏ها را می‏پرستیدند و در مقابل آن به سجده می‏افتادند.

ج) شفاعت در آیات

کلمه شفاعت با تمام مشتقاتش، سی بار در قرآن به طور نفی و اثبات آمده است و این خود نشان‏دهنده اهمیت موضوع است. دسته اول تنها یک آیه است که به طور مطلق، شفاعت را نفی می‏کند: «أَنْ یَاْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ؛ آنکه روزی فرا می‏رسد که در آن داد و ستد و پیوند دوستی و شفاعت وجود ندارد.»(بقره: ۴۸)
دسته دوم، آیاتی است که شفاعت را ویژه خداوند متعال می‏دانند. برای مثال: «ما لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا شَفیعٍ؛ برای شما جز خداوند شفیعی نیست».(سجده: ۴) و «قُلْ لِلّهِ الشَّفاعَةُ جَمیعا؛ بگو: تمام شفاعت از آن خداوند است».(زمر: ۴۴)
گروه دیگر، آیاتی است که شفاعت را مشروط به اجازه و فرمان خداوند می‏داند، مانند: «مَن ذَا الَّذی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إلاّ بِاِذْنِهِ؛ چه کسی می‏تواند جز به اذن خدا شفاعت کند»(بقره: ۲۵۵). و «لاَ تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ؛ شفاعت جز برای کسی‏که خدا اجازه دهد، سودی ندارد».(سبأ: ۲۳)
گروه چهارم نیز آیاتی است که شرایطی برای شفاعت‏شونده بیان کرده است. گاهی این شرط را خشنودی خدا می‏داند و می‏فرماید: «وَ لا یَشْفعوُنَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضی؛ و آنها جز برای کسی که خدا از او خشنود است، شفاعت نمی‏کنند.»(انبیا: ۲۱) برابر این آیه، شفاعت شفیعان تنها شامل کسانی است که به مقام «ارتضا»(یعنی پذیرفته شدن در پیشگاه خدا) رسیده باشند.
گاهی نیز شفاعت را مشروط به گرفتن عهد و پیمان نزد خداوند معرفی می‏کند، مانند: «لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إلاّ مَنْ اَتَّخَذَ عِندَ الْرَّحْمنِ عَهدا؛ آنها هرگز مالک شفاعت نیستند، مگر کسی که نزد خداوند رحمان عهد و پیمان دارد.»(مریم: ۸۷) و در آیه دیگر می‏فرماید: «مَا لِلظّالمینَ مِنّ حَمیمٍ وَ لا شَفیعٍ یُطاعُ؛ برای ستم‏کاران، دوستی و شفاعت‏کننده‏ای که شفاعتش پذیرفته شود، نیست».(مؤمن: ۱۸) بدین ترتیب، داشتن عهد و پیمان(ایمان) و رسیدن به مقام خشنودی پروردگار و پرهیز از گناهانی چون ستم‏کاری، جزو شرایط حتمی شفاعت است. از مجموع آیات گذشته برمی‏آید که مسئله شفاعت در روز قیامت از امور قطعی است. این شفاعت از آن خداست که با لطف او، افراد دیگری مانند انبیا و اولیا و شهیدان که مورد عنایت او هستند، می‏توانند شفاعت کنند.

د) شفاعت در روایات

روایت‏های فراوانی درباره شفاعت در کتاب‏های اهل سنت از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که برای اختصار، تنها برخی از آنها را نقل می‏کنیم:
یک انس بن مالک می‏گوید:
از پیامبر درخواست کردم که در روز قیامت مرا از شفاعت خویش بهره‏مند سازد، پیامبر پذیرفت و فرمود: شفاعت خواهم کرد. عرض کردم: شما را کجا پیدا کنم؟ فرمود: کنار پل صراط. ۶۱
دو پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:
خداوند بزرگ برای هر پیامبری دعای مستجابی قرار داده است. پیامبران گذشته در همین دنیا از آن استفاده کردند، ولی من آن دعا را برای شفاعت کردن امت خود در آخرت نگاه داشته‏ام و شفاعت من نصیب افرادی از امت خواهد شد که با ایمان از دنیا بروند و مشرک نباشند؛ زیرا شرک مانع از شفاعت می‏گردد. ۶۲
سه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حدیثی فرمود: «أَنَا اَوَّلُ شَفِیعٍ فِی اْلجَنَّةِ؛ من نخستین کسی هستم که در بهشت شفاعت می‏کند». ۶۳
چهار همچنین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:
پیامبران برای کسانی که از روی اخلاص به یگانگی خدا گواهی داده‏اند، شفاعت می‏کنند و آنان را از دوزخ خارج می‏کنند. ۶۴
پنج رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایت دیگر می‏فرماید: «وَ اُعطیتُ الشَّفاعَة فَادَّخَرْتُها لِأُمّتی؛ شفاعت به من عطا شد، پس آن را برای امت خود ذخیره کردم». ۶۵

نتیجه

۱. شفاعت یک مسئله ثابت شده در اسلام است؛
۲. به اذن خداوند، غیرخدا نیز می‏تواند شفاعت کند؛
۳. شفاعت از غیرخدا هیچ‏گونه ربطی با مسئله شرک ندارد؛
۴. در مسئله شفاعت، انسان گنه‏کار با اعتقاد راسخ قلبی به یگانگی خداوند، در همه امور، افرادی را که نزد خدا دارای شرافت و عزت هستند، واسطه قرار می‏دهد تا خداوند، گناهان او را ببخشاید.

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
پی نوشت:
۱. صحاح اللغة و لسان العرب، ماده «عَبَدَ»؛ مفردات راغب، ماده «عَبَدَ»؛ مصباح المنیر، کتاب العین، ماده «عَبَدتْ».
۲. «… یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ» اعراف: ۵۹.
«اى قوم من!(تنها) خداوند یگانه را پرستش کنید که معبودى جز او براى شما نیست».
«إِنَّ اللّهَ رَبّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقیمٌ»(آل عمران: ۵۱).
«خداوند پروردگار من و پروردگار شماست، او را بپرستید(نه من، و نه چیز دیگر) این است راه راست».
آیات دیگرى نیز به همین مضمون وجود دارد؛ مانند: آیات ۴۳ یونس، ۹۹ حجر، ۶۵ و ۳۶ مریم، ۶۴ زخرف.
۳. «… لا إِلهَ إِلاّ هُوَ خالِقُ کُلِّ شَیْءٍ فَاعْبُدُوهُ»(انعام: ۱۰۲)
«هیچ معبودى جز او نیست، آفریدگار همه چیز است. پس او را بپرستید».
۴. الجامع الفرید، ص ۲۱۹.
۵. همان، ص ۲۱۸.
۶. تفسیر المیزان، برگردان: سید محمد باقر موسوى، ج۱۱، ص ۳۳۸.
۷. المفردات فى غریب القرآن، ص ۵۲۳، ماده وَسَلَ؛ در المنجد مى‏گوید: «وَسَلَ یَسِلُ وَسِیلَة و تَوَسَّل الى اللّه‏ِ بِعَمَل اَو وَسیلةٍ؛ وسیله به معنى تقرب و نزدیکى به خداوند به واسطه عمل یا وسیله‏اى است». المنجد فى اللغة، ص۹۰۰، ماده وَسَلَ.
۸. لسان العرب، ج ۱۵، ص ۳۰۱.
۹. براى اطلاع بیشتر نک: «التوصل الى حقیقة التوسل»؛ «شفاء السقام»؛ «وفاء الوفاء».
۱۰. مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت، دارالکتب العلمیة، ج ۸، ص ۲۵۳؛ المعجم الأوسط، ج۶، ص ۳۱۴، ح ۲/۱۰۴ - ب؛ کنز العمال، ج ۲، ص ۳۵۸، ح ۴۲۳۷، و ج ۱۱، ص ۴۵۵، ح ۳۲۱۳۸. به همین مضمون با کمى تفاوت عبارت؛ رفع المنارة، صص ۱۹۶ ۱۹۹۰، ح ۱۳.
۱۱. ینابیع المودة، ص ۱۱، باب ۲۴، ح ۵۵؛ تذکرة الموضوعات، ص ۱۹۸؛ شواهد التنزیل لقواعد التفصیل، ج ۱، صص ۱۰۱ و ۱۰۲؛ الموضوعات؛ على بن جوزى، ج ۲، ص ۳، باب فى فضل أهل البیت و محبیهم، الحدیثالثانى؛ تفسیر در المنثور، ج ۱، صص ۶۰ و ۶۱، ذیل آیه ۳۷ سوره بقره.
۱۲. حلیة الاولیاء، ج ۳، ص ۱۲۱؛ المعجم الکبیر، ج ۲۴، ص ۳۵۲، باب الغاء؛ مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۸ ه. ق، ج ۹، ص ۲۵۷؛ المعجم الأوسط، ج۱، صص ۶۷ و۶۸؛ المناقب خوارزمى، ص ۴۷؛ رفع المنارة، ص ۱۱۵.
۱۳. المسند، ج ۵، ح ۱۶۹۱۳؛ سنن النسائى الکبرى، ج ۶، ص ۱۶۹، ح ۱۰۴۹۵؛ روح المعانى، ج ۶، ص ۱۲۵؛ سنن ابن ماجه، ج ۱، کتاب الصلاة، باب ۱۸۹، ح ۱۳۸۵؛ الجامع الصحیح السنن الترمذى، ج ۵، کتاب الدعوات، باب ۱۱۹، ح ۳۵۷۸.
۱۴. کتاب الردّ على الاخنائى، ص ۵۲.
۱۵. الجواب الباهر فى زوار المقابر، ص ۱۴.
۱۶. فرهنگ نوین، ص ۳۱۹.
۱۷. معجم مقاییس اللّغة، ج ۱، ص ۲۰۹، ماده «بدع»؛ تهذیب اللّغة، ج ۲، ص ۲۴۰، ماده «بدع»؛ ابن منظور لسان العرب، ج ۱، ص ۳۴۲، ماده «بدع».
۱۸. «البدعة زیادة فى الدین او نقصان منه من اسناد إلى الدین»، رسائل الشریف المرتضى، ج ۲، ص ۲۶۴.
۱۹. «و المراد بالبدعة، ما أحدثو لیس له اصل فى الشرع و ما کان له اصل یدل علیه الشرع فلیس ببدعة». فتح البارى فى شرح صحیح البخارى، ج ۵، ص ۱۵۶ و ج ۱۷، ص ۹؛ نک: جعفر سبحانى، البدعة، ص ۲۶.
۲۰. تفسیر البیضاوى، ج ۱، ص ۴۱۶؛ تفسیر روح البیان، ج ۳، ص ۴۷۸.
۲۱. کشف الارتیاب فى أتباع محمد بن عبد الوهاب، ص ۳۳۶۵.
۲۲. همان.
۲۳. وفاء الوفا باخبار دار المصطفى، ج ۴، ص ۱۳۶۱. سمهودى پس از نقل روایت فوق مى‏گوید: این روایت حسن و مشهور است و تمام مذاهب آن را در کتاب‏هایشان نقل کرده‏اند و هر کدام با سندهاى مختلف از محمد بن حرب هلالى این روایت را نقل کرده‏اند و نیز تقى الدین سبکى در کتاب شفاء السقام فى زیارة خیر الانام، ص ۱۵۱، مى‏گوید: این روایت را ابن عساکر در تاریخ خود و ابن جوزى در مثیرة العزم الساکن و دیگران با سندهاى خود از محمد بن حرب هلالى نقل کرده‏اند.
۲۴. المستدرک على الصحیحین، ج ۱، ص ۳۷۷ و ج ۴، ص ۳۳۰. حاکم در کتاب مستدرک از صفحه ۳۷۴ تا صفحه ۳۷۷ در مجموع ۲۱ حدیثدرباره زیارت قبور از طرق مختلف نقل کرده است. الترغیب و الترهیب، ج ۴، باب الترغیب فى الزیارة الرجال القبورة، ص ۳۵۸، ح ۴.
۲۵. سنن ابن ماجه، ج ۱، ص ۵۰۰، باب ۴۷، ما جاء فى زیارة القبور.
۲۶. صحیح مسلم بشرح النّووى، ج ۴، جزء ۷، ص ۴۶. نووى پس از نقل این حدیثسند آن را بررسى کرده و مى‏گوید: «فهو حدیثصحیح بلا شک».
۲۷. فتح البارى فى شرح صحیح البخارى، ج ۳، ص ۱۴۸؛ سنن ابن ماجه، ج ۱، ص ۵۰۱. ترمذى حدیثفوق را از «بریده» نقل کرده و مى‏گوید: حدیثبریده صحیح است و اهل علم به آن عمل مى‏کنند و براى زیارت قبور مانعى نمى‏بینند زیارت قبور را جایز و بلامانع مى‏دانند. این نظر گروهى مانند: ابن المبارک، شافعى، احمد و اسحاق نیز هست؛ الجامعُ الصحیح(السننُ الترمذى)، ج ۳، کتابُ الجنائز، باب ۶۰، ما جاء فى الرّخصة فى زیارة القبور، ح ۱۵۰۴.
۲۸. المعجم الکبیر، ج ۱۲، ص ۳۰۹.
۲۹. سنن الدر قطنى، ج ۲، کتاب الحجّ، ص ۲۷۸، ح ۱۹۴. غیر از این حدیث، دو حدیثدیگر به شماره ۱۹۲ و ۱۹۳ نیز درباره زیارت قبر پیامبر است.
۳۰. وفاء الوفا باخبار دار المصطفى، ج ۴، ص ۱۳۴۰. تقى الدین سبکى در کتاب شفاء السقام فى زیارة خیر الانام صفحه ۶۵ تا ۱۱۵، نزدیک به ۱۵ روایت در مورد جواز زیارت قبر نبى صلى‏الله‏علیه‏و‏آله آورده است. از جمله، روایت چهارگانه فوق را آورده و با بحثکافى درباره سندهاى آنها، صحت و استوارى طرق این احادیثرا ثابت کرده است.
۳۱. الغدیر، ج ۵، صص ۹۳ ۱۰۸.
۳۲. سمهودى در کتاب وفاء الوفا جلد ۴، در باب زیارت قبر نبى صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در چهار فصل بحثکرده است. فصل اول: احادیثوارده درباره زیارت که هفده حدیثاست. فصل دوم: بقیه ادله زیارت و فصل سوم: درباره تمسک و شفاعت زایر و فصل چهارم: در آداب زیارت است. ایشان از صفحه‏ى ۱۳۳۶ تا صفحه ۱۴۱۳ کتاب خویش را به بحثدرباره زیارت قبور اختصاص داده است.
۳۳. المستدرک على الصحیحین، ج ۱، ص ۳۷۵، حاکم نیشابورى پس از نقل این حدیثمى‏گوید: «هذا الحدیثصحیح على شرط مسلم». سنن ابى داود، ج ۳، کتاب الجنائز، بابٌ فى زیارة القبور، ص ۲۱۸، ح ۳۲۳۴.
۳۴. احیاء علوم الدین، ج ۶، ص ۱۷۵.
۳۵. ابن منظور در معنى مقنّع مى‏گوید: «و فى الحدیثانّهُ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله زارَ قَبرَ اُمِّهِ فى اَلْف مُقَنَّعٍ…» اَى فِى اَلْفِ فارِسٍ مُغَطّى بِالسلاح. لسان العرب، ج ۸، ص ۱۰؛ ماده «قنع».
۳۶. الجامع لأحکام القرآن، ذیل آیه ۲۱ سوره کهف؛ السنن الکبرى، ج ۵، ص ۴۵۸، ح ۷۲۳۹؛ المستدرک على الصحیحین، ج ۳، ص ۳۱، ح ۴۳۶۷. در ذیل این حدیثتأکید مى‏کند که «هذا حدیثصحیح الاسناد».
۳۷. همان، ج ۱، ص ۳۷۷؛ وفاء الوفاء، ج ۲، ص ۱۱۲.
۳۸. الجامع الصحیح صحیح مسلم، ج ۳، ص ۶۳؛ سنن النسائى(بشرح جلال الدین سیوطى و حاشیة الامام السند)، ج ۴، ص ۹۳.
۳۹. شفاء السقام، ص ۱۸۴. «و اعلم انّ العلماء مجمعون على أنّهُ یستحبّ لِلرّجال زِیارَةُ القُبورِ و مِمَّن حَکى إِجماعَ الْمُسْلِمینَ عَلَى الاستحباب أبو الزّکریا النّووى».
۴۰. أجمعوا على انّ زیارتها سنّة لهم. صحیح مسلم بشرح النووى، ج ۴، جزء ۷، ص ۴۶.
۴۱. وفاء الوفا، ج ۴، ص ۱۳۶۲.
۴۲. همان.
۴۳. همان.
۴۴. از جمله اعمالى که وهابیان آن را شرک مى‏دانند، مسئله تبرک و بوسیدن و دست مالیدن بر قبر انبیا واولیا(ع) است؛ ابن‏تیمیه در این باره مى‏گوید: «دست مالیدن و بوسیدن قبور ولو قبور انبیا از اعمال شرک است.» الجامع الفرید، کتاب الزیارة، ابن تیمیه، ص ۴۳۸، المسألة السابعة؛ وى در کتاب دیگرى مى‏نویسد: «علما اجماع دارند به اینکه لمس کردن قبر پیامبر و بوسیدن آن جایز نیست.» کتاب الرد على الاخنائى، ص ۳۱. همچنین عبد الوهاب مى‏گوید: «دست کشیدن بر قبر و بوسیدن آن از عمل بت‏پرستان و مشرکان است.» الجامع الفرید، محمد بن عبد الوهاب، رسالة الکلمات النافعة فى المکفرات الواقعة، ص ۳۰۶.
۴۵. اعراف: ۱۱؛ بقره: ۳۴؛ اسراء: ۶۱؛ طه: ۱۶.
۴۶. الجامع الصحیح صحیح بخارى، ج۲، کتاب الحج، باب تقبیل الحجر، ص۱۸۶؛ فتح البارى فى شرح صحیح البخارى، ج۳، کتاب الحج، باب تقبیل الحجر، ح۱۶۱۱، ص۴۷۵.
۴۷. الجامع الصحیح صحیح البخارى، کتاب الحج، باب تقبیل الحجر، ج ۲، ص ۳۹۸، ح ۱۶۱۰؛ مالک بن انس، الموطأ، ص ۳۰۶، کتاب الحج، ص ۱۲۰.
۴۸. اخبار مکه، ج ۱، ص ۳۲۱.
۴۹. همان، صص ۳۴۳ و ۳۴۴، باب ما جاء فى تقبیل الأیدى إذا استلم الرکن.
۵۰. مستدرک على الصحیحین، ج۱، ص۴۵۶، حاکم درباره این روایت مى‏گوید: «هذا حدیثصحیح الاسناد».
۵۱. الجامع الصحیح، صحیح البخارى، ج۳، باب ما یجوز من الشروط الاسلام، باب الشروط فى الجهاد و المصالحه، ص۲۵۵، ح ۲۶۷۳؛ المسند، ج ۵، ص ۴۳۰، ح ۱۸۵۷۳.
۵۲. الاصابه فى تمییز الصحابة، ج۱، خطبه کتاب، ص ۷، طبع مصر.
۵۳. فتح البارى فى شرح صحیح البخارى، ج ۱، صص ۲۸۱ و ۲۸۲.
۵۴. الجامع الصحیح صحیح البخارى، ج ۱، ص ۵۶، کتاب الوضوء، باب ۸۰، ح ۱۸۷ و نیز احادیث۳۷۶،۴۹۵، ۴۹۹،۵۰۱، ۶۳۳،۶۳۴، ۳۵۵۳،۳۵۶۶، ۵۷۸۶،۵۸۵۹؛ شبیه همین روایت در صحیح مسلم، ج۷، کتاب الفضایل، باب قرب النبى صلى‏الله‏علیه‏و‏آله من الناس و تبرکهم به، ص ۷۹، نقل شده است.
۵۵. کشف الشبهات فى التوحید، ص ۲۱.
۵۶. مفردات الفاظ القرآن، ص ۲۶۳، ماده شفع.
۵۷. المیزان فى تفسیر القرآن،، ج ۱، ص ۲۸۳.
۵۸. المنجد الطلاب، ماده شرک.
۵۹. المحاضرات فى الالهیات، ج ۲، ص ۸۵۶.
۶۰. فرقه وهابى و پاسخ به شبهات آنها، ص ۱۲۶.
۶۱. الجامع الصحیح سنن الترمذى، ج ۴، ص ۴۲، باب ۹، ما جاء فى شأن صراط، ح ۲۵۵۰؛ أبى عبدالله اسماعیل بن ابراهیم البخارى، کتاب التاریخ الکبیر، ج ۸، ص ۴۵۳.
۶۲. سنن ابن ماجه، ج ۲، ص ۱۴۴۰، کتاب الزهد، باب ۳۷، باب ذکر الشفاعة، ح ۴۳۰۷؛ الجامع الصحیح صحیح البخارى، ج ۴، ص ۱۶۲، کتاب الدّعوات، باب ۱، ح ۶۳۰۴ و ۶۳۰۵؛ الجامع الصحیح(صحیح مسلم) ج ۱، ص ۱۳۱؛ سنن الدارمى، ج ۲، ص ۳۲۸، باب ان لِکُلِّ نبى دعوة. در این کتاب نزدیک به ۱۰ حدیثبا سندها و عبارت‏هاى متفاوت درباره شفاعت از پیامبر اکرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در صفحات ۱۳۰ - ۱۳۲ نقل شده است.
۶۳. الجامع الصحیح، صحیح مسلم، ج ۱، ص ۱۳۰.
۶۴. المسند، ج ۳، ص ۳۸۴، ح ۱۰۸۵۱.
۶۵. تفسیر الکبیر، ج ۶، ص ۳۲۱، ذیل تفسیر آیه ۲۵۲ سوره بقره.

منبع : کتاب "چالش های فکری وهابیت"

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات