نقد مهمترین اندیشههای وهابیت
وهابیت عقاید متفاوتی نسبت به گروههای دیگر مسلمان اعم از شیعه و سنی درباره مفهوم عبادت، توسل، استغاثه، زیارت قبور اولیا و تبرک به آثار آنها و نیز شفاعت طلبیدن از انبیا و اولیا دارد. در اینجا به مهمترین عقاید وهابیت اشاره و آنها را نقد و بررسی میکنیم.
۱. مفهوم عبادت و معیار شرک در عبادت
یکی از مراتب توحید، توحید در عبادت است؛ یعنی عبادت و پرستش مخصوص خداست و غیر او شایسته پرستش نیست. در نمازهای یومیه میگوییم: «إِیّاکَ نَعْبُدُ؛ تنها تو را میپرستیم».
عبادت در لغت به معنای فروتنی و نهایت خوار شدگی و خاکساری است. ۱
تعریف عبادت
با استفاده از آیات قرآن میتوان عبادت را چنین تعریف کرد: عبادت عبارت است از کرنش در برابر موجودی که او را اله و ربّ۲ عالم و خالق جهان هستی۳ میدانیم؛ کسی که تمام امور هستی چه امور تکوینی(مانند: خلق، رزق، زنده کردن و میراندن) و چه امور تشریعی(مانند: قانونگذاری، شفاعت و مغفرت) همه به دست و عنایت اوست. بنابراین، اگر گفتار یا رفتاری برخاسته از این اعتقاد نباشد، عبادت به شمار نمیآید.
انسان موحد معتقد است همه امور تکوینی و تشریعی به عنایت خداوند انجام میگیرد و هیچیک از این امور به آفریدههای او واگذار نشده است. به همین دلیل، خداوند را میپرستد. انسان مشرک معتقد است که ربّها مخلوق حقند، ولی برخی یا تمام امور تکوینی و تشریعی، به آنها تفویض شده است. بر اساس همین اعتقاد، از ستارهها و بتها، طلب باران، شفاعت، یاری رساندن و پیروزی در جنگ میکند؛ زیرا این امور را تفویض شده به آنها میپندارد.
با توجه به تعریف یاد شده، معیار اساسی توحید و شرک در عبادت آشکار میشود. اگر موجودی بر اساس اعتقاد به الوهیت یا ربوبیت یا به عنوان خالق جهان هستی که تمام امور در دست قدرت اوست، پرستیده شود، عبادت است. در مقابل، اگر کرنش انسان، بدون قصد و اعتقاد باشد، این کرنش، عبادت نیست، بلکه تعظیم و بزرگداشت شمرده میشود. در این حالت، نه انسان خاضع، مشرک است و نه عمل او، شرکآمیز.
اساسیترین تفاوت میان وهابیت و شیعیان و دیگر فرقههای اسلامی در مسئله توحید عبادی است؛ آنان در تعریف توحید عبادی میگویند: «توحید عبارت است از منحصر دانستن خداوند سبحان به عبادت». ۴ آنگاه در تعریف عبادت میگویند: «عبادت نهایت خضوع و خاکساری است و این کلمه تنها در مورد خضوع برای خداوند به کار میرود». ۵
مشکل اساسی وهابیت در این است که آنان عبادت را به معنای لغوی آن(مطلق خضوع و خاکساری) گرفتهاند. ازاینرو، با این معنا، دایره شرک خیلی گسترده میشود؛ زیرا بر اساس این تعریف(عبادت)، هرگونه کرنش و خاکساری در برابر موجودی غیر از خدا نیز باعثشرک است، حال تفاوتی ندارد این خضوع و کرنش با اعتقاد به الوهیت مخضوعله باشد یا نباشد. بر اساس این تعریف نادرست، آنان هرگونه زیارت قبور، توسل، شفاعت از پیامبران و اولیا را شرک توصیف میکنند.
باید توجه داشت(چنانکه در تعریف عبادت گفته شد)، شیعه و دیگر فرقههای اسلامی با استفاده از آیات قرآن، عبادت خداوند را در صورتی عملی میدانند که انسان با اعتقاد به الوهیت او خضوع کند؛ زیرا اعمال انسان و عبادت او به نیتش بستگی دارد. ازاینرو، به اجماع تمام فقیهان اسلام، در اعمال عبادی مثل نماز، روزه، حج و نیت، شرط اساسی درستی عبادت و تحقق آن است. اگر کسی بدون نیت نماز بخواند یا روزه بگیرد یا اعمال حج را انجام دهد، باطل است. همچنین اگر نماز یا اعمال دیگر را برای ریا انجام دهد، باطل و حتی شرک است.
بنابراین، خضوع و خاکساری به هر حدی که برسد، تا وقتی که با اعتقاد به الوهیت و برای خدا نباشد، عبادت شمرده نمیشود. خضوع در برابر غیر خدا بدون اعتقاد به الوهیت آنها شرک نیست، بلکه یک نوع تعظیم و تکریم است، مانند: خضوع در مقابل اولیای الهی و خضوع فرزند در مقابل پدر. آیاتی از قرآن، سخن ما را تأیید میکند:
۱. وَإذْ قُلْنَا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِأَدَمَ فَسَجَدوُا إلاّ إبْلِیسَ….(بقره: ۳۴)
و(یاد کن) هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده و خضوع کنید.» پس همگی سجده کردند، جز ابلیس.
این آیه بهترین دلیل است بر اینکه هر تعظیمی در برابر غیر خدا، عبادت شمرده نمیشود. توضیح مطلب آنکه اگرچه ظاهر جمله «اسجدوا لأَدم»، امر به سجده در مقابل غیر خداوند(آدم) است، ولی معنای آن، امر به عبادت غیر خداوند نیست؛ زیرا آنها در اطاعت از دستور خداوند، در مقابل آدم به سجده افتادند. این میفهماند که عبادت، به نیت باطنی عبادتکننده بستگی دارد و سجده در مقابل آدم، عبادت به شمار نمیآید.
۲. وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّدا وَ قالَ یَا أَبَتِ هذَا تَأویلُ رُؤیَایَ…(یوسف: ۱۰۰)
و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند و همگی در مقابل او به سجده افتادند. گفت: پدر! این تعبیر خوابی است که پیشتر دیدم.
وقتی حضرت یعقوب(ع) و همسرش به دیدار یوسف آمدند که به مقام پادشاهی مصر رسیده بود، به همراه فرزندانشان در برابر یوسف به سجده افتادند. در اینجا اگر صرف سجده کردن، عبادت بود، قرآن آنان را مورد نکوهش و انتقاد قرار میداد. علامه طباطبایی در ذیل آیه شریفه میفرماید:
این سجده برای عبادت یوسف نبود، برای اینکه در میان سجدهکنندگان در داستان یوسف، شخصی بود که در توحید، مُخْلَص بود، چیزی را شریک خدا نمیگرفت و او یعقوب(ع) است. دلیل دیگر اینکه اگر این سجده، سجده عبادت برای یوسف بود، مسجودٌ له(یعنی یوسف) همان کسی است که به نقل قرآن، به رفیق زندانیاش گفت: ما را نمیرسد که خدایی را شریک برای خداوند بگیریم. پس اگر این سجده، عبادت بود، قطعاً از این عمل نهی میکرد و نمیگذاشت چنین کاری را انجام دهند، ولی میبینیم که نهی نکرده. پس میفهمیم سجده، عبادت برای او نبوده است. ۶
۳. وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِ مِنَ الرَّحْمَة…(اسراء: ۲۴)
و بالهای تواضع خویش را از محبت و لطف، در برابر آنان(پدر و مادر) فرود آر.
در این آیه، به خضوع در مقابل والدین و گشودن بال برای ایشان امر شده که کنایه از مبالغه در تواضع و خضوع شدید است.
نتیجه
با توجه به آنچه گذشت، به این نتیجه میرسیم که صرف خضوع و خاکساری یا تکریم و احترام و اعمالی مانند: بوسیدن قرآن مجید، یا ضریح انبیا و توسل، زیارت، استشفا و تبرک به آثار انبیا و اولیای الهی و چیزهایی که به گونهای به آنها مربوطند، در صورتی که با اعتقاد به الوهیت و ربوبیت یا تفویض همراه نباشد، عبادت آنها شمرده نمیشود.
۲. توسل به اولیا
توسل در لغت به معنای تقرب و نزدیکی یا وسیله رسیدن به چیزی از روی اشتیاق و میل و رغبت است؛ ۷ در اصطلاح، اگر، «کسی موجود گرانمایهای را برای رسیدن به اهداف و رسیدن به مقامِ قرب الهی میان خود و خدا، وسیله قرار بدهد»، ۸ این کار را توسل مینامند.
الف) توسل در قرآن
یا أَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الوَسِیلَةَ وَجاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ.(مائده: ۳۵)
ای مؤمنان! پرهیزکار باشید و به سوی خدای بزرگ، وسیله فراهم سازید و در راه او مبارزه کنید. باشد که رستگار گردید.
موضوع مهم در این آیه شریفه، دستوری است که درباره به کار بردن «وسیله» به مؤمنان داده شده است. «وسیله» در اصل به معنای چیزی است که سبب تقرب به دیگری از روی علاقه و رغبت میشود(که پیشتر در بحثمعنای لغوی مطرح شد). بنابراین، وسیله در این آیه، معنای بسیار گستردهای دارد و هر کار و هر چیزی را در برمیگیرد که باعثنزدیک شدن به پیشگاه مقدس پروردگار میشود. مهمترین آنها نیز ایمان به خدا و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و جهاد است.
وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحِیماً.(نساء: ۶۴)
اگر آنها هنگامی که به خویشتن ستم کردند(و مرتکب گناهی شدند)، به سراغ تو میآمدند و از خداوند طلب عفو و بخشش میکردند و تو نیز برای آنها طلب عفو میکردی، خدا را توبهپذیر و رحیم مییافتند.
قالُوا یا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنّا کُنّا خاطِئینَ.(یوسف: ۹۷)
(برادران یوسف) گفتند: ای پدر! برای ما از درگاه خدا استغفار و طلب بخشش کن؛ که ما خطاکار هستیم.
از مفهوم این دو آیه چنین برمیآید که انبیا و اولیای حق میتوانند میان خدا و بندگان گناهکار، واسطه شوند و به خاطر آنها، خداوند از معصیت و عصیان انسانها بگذرد.
ب) توسل در روایات
روایتهای فراوانی در منابع اهل سنت در مورد جواز توسل به انبیا و اولیای خدا وارد شده است. ۹ در منابع شیعه نیز موضوع توسل به قدری روشن است که نیاز به نقل حدیثندارد. برای نمونه، به چند روایت که در کتابهای معروف اهل تسنن نقل شده است، اشاره میکنیم:
یک گروهی از مفسران و محدثان و مورخان اهل سنت از عمربن خطاب نقل کردهاند که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله فرمود:
وقتی آدم مرتکب گناهی شد، سر به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا! به حق محمد از تو میخواهم که مرا ببخشی. خدا به او وحی کرد: محمد کیست؟ آدم پاسخ داد: وقتی مرا آفریدی، سر به عرش بلند کردم. در این هنگام در آن نوشتهای دیدم که مکتوب شده بود: «معبودی جز خدا نیست و محمد پیامبر خداست». با خود گفتم: محمد بزرگترین مخلوق اوست که خدا، نام او را در کنار خود آورده است. در این هنگام، به او وحی شد که او، آخرین پیامبر از ذریه توست و اگر او نبود، تو را خلق نمیکردم. ۱۰
دو عبد الله بن عباس میگوید: از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره کلماتی که آدم از پروردگار دریافت کرد و خداوند توبهاش را پذیرفت، پرسیدم. فرمود: به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین(ع) درخواست کرد که توبه او را بپذیرد و توبهاش پذیرفته شد. ۱۱
سه در روایتی وارد شده است: «هنگامی که فاطمه بنت اسد درگذشت، رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از آگاهی از مرگ وی، بر بالینش نشست و فرمود: ای مادرم! پس از مادرم، خدا تو را رحمت کند. سپس از اسامه و ابوایوب و عمر بن خطاب و غلام سیاهی خواست که قبری آماده سازند. وقتی قبر آماده شد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله لحدی ساخت و خاک آن را با دست خود در آورد و در قبر، رو به پهلو دراز کشید و اینگونه دعا کرد:
ای خدایی که زنده میکند و میمیراند و او زنده است و نمیمیرد، مادرم، فاطمه دختر اسد را بیامرز و جایگاه او را وسیع و فراخ گردان؛ به حق پیامبرت و به حق پیامبرانی که پیش از من بودند. ۱۲
چهار احمد بن حنبل در مسند خود از عثمان بن حنیف، چنین روایت میکند:
مردی نابینا نزد پیامبر گرامی آمد و گفت: از خدا بخواه تا مرا عافیت بخشد. پیامبر فرمود: اگر میخواهی دعا کنم و اگر مایل هستی، به تأخیر میاندازم و این بهتر است.
مرد نابینا عرض کرد: دعا بفرما. پیامبر گرامی به او فرمان داد تا وضو بگیرد و در وضوی خود دقت کند و دو رکعت نماز بگزارد و این چنین دعا کند: پروردگارا! من از تو درخواست میکنم و به وسیله محمد، پیامبر رحمت به تو روی میآورم. ای محمد! من در مورد نیازم به وسیله تو به پروردگار خویش متوجه میشوم تا حاجتم را برآورده فرمایی، خدایا او را شفیع من گردان. ۱۳
از این روایتها به خوبی استفاده میشود که توسل به پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به منظور برآورده شدن حاجت و نیاز جایز است. رسول خدا به آن مردِ نابینا فرمان داد تا با وسیله قرار دادن پیامبر میان خود و خدا، حاجت خویش را از خداوند درخواست کند فلسفه واقعی توسل نیز همین است تا انسانهای نیازمند و گنهکار با واسطه قرار دادن مردان خدا و آنها که مقربان درگاه الهیاند، به خواستههای خود برسند.
۳. زیارت قبور
یکی دیگر از اشکالهای مهم وهابیت به مسلمانان، مسئله زیارت قبور است که در منابع خودشان از این عمل به عنوان عمل شرکآمیز، حرام و بدعت یاد میکنند. ابن تیمیه، بنیانگذار تفکر وهابیت در کتاب الرّد علی الاخنائی میگوید:
هرکس قبر پیامبر و غیر او(از اولیا و صالحان) را زیارت کند، به غیر خدا رو آورده و به خداوند شرک ورزیده است. پس این عمل، حرام و شرک به خداوند است. ۱۴
وی در کتاب الجواب الباهرفی زوار المقابر میگوید: «زیارت قبور انبیا و اولیا و صالحین، بدعت و نامشروع است». ۱۵
آیات قرآن کریم و احادیثمتواتر نبوی بر زیارت قبور به ویژه زیارت قبور پیامبران و اولیا و صالحان تأکید کرده و برای آن، فضیلتها و پاداشهایی برشمردهاند. پیش از استدلال به قرآن و روایتهای فراوان در زمینه جواز زیارت قبور، لازم است به مفهوم سنت و بدعت اشاره شود.
سنت در لغت به معنای «دستور، مقررات و قانون» ۱۶و در اصطلاح، به معنای «قول معصوم و فعل او و تقریر او است». بدعت نیز در لغت به معنای عمل بیسابقه و جدید است. هر چیز تازه و نوظهور که بدون سابقه انجام گیرد، در لغت به آن بدعت میگویند. ۱۷
همچنین در تعریف اصطلاحی بدعت گفتهاند: بدعت، آن است که چیزی بر دین افزوده یا از آن کاسته شود و این عمل، به حساب دین گذاشته شود. ۱۸
به تعبیر دیگر، بدعت، نوآوری در دین است؛ در حالی که دلیلی بر جواز آن در شرع نباشد و چنانچه این نوآوری در شرع ریشه داشته باشد، بدعت نیست. ۱۹ بنابراین، هر نوع تصرف در دین بدون جواز شرعی به عنوان نوآوری خواه به صورت افزایش و خواه به صورت کاهش، بدعت نامیده میشود.
حال با توجه به معنای اصطلاحی بدعت و سنت، با پژوهش در آیات قرآن و سنت و سیره نبوی روشن میشود که زیارت قبور از مقوله سنت است، نه بدعت.
الف) زیارت قبور در قرآن
برای مشروعیت زیارت قبور، به ویژه قبر پیامبر میتوان به آیه زیر استشهاد کرد:
وَ لا تُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَدًا وَ لا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ.(توبه: ۸۴)
هرگز، بر مرده هیچیک از آنان(منافقان) نماز مگزار و بر قبر آنان(برای طلب مغفرت) نایست. آنان به خدا و پیامبر او کفر ورزیده و در حالی که فاسق و بدکارند، مردهاند.
در این آیه، خداوند برای کوبیدن شخصیت منافق، به پیامبر دستور میدهد که هیچگاه بر جنازه هیچیک از منافقان نماز نگزارد و بر قبر آنان نایستد. مفهوم آن این است که درباره غیرمنافق(مؤمنان) این کار خوب و شایسته است. اکنون باید دید مقصود از «وَ لا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ» چیست؟ آیا مقصود، ایستادن به هنگام خاکسپاری آنان است یا مقصود اعم از هنگام دفن و دیگر مواقع است؟
برخی از مفسران، مانند بیضاوی و نویسنده تفسیر روح البیان، این آیه را چنین تفسیر کردهاند: «وَ لا تَقِفْ عِندَ قَبْرِهِ لِلْدَّفْنِ أوِ الزِّیارَةِ.» ۲۰ از اطلاق آیه نیز همین معنای گسترده به دست میآید که شامل توقف هنگام دفن یا وقوف پس از آن میشود. بیشک، مفهوم زیارت عبارت است از حضور نزد پیامبر اعم از آنکه این حضور برای استغفار باشد یا غیر آن. باید دانست که سلام گفتن، مفهومی جدا از زیارت دارد و خود زیارت نیست.
پس از آنکه برتری و مشروعیت سلام گفتن بر پیامبر در زمان حیات ایشان ثابت شد، پس از رحلت نیز ثابت خواهد بود؛ زیرا با ادله دیگر به اثبات رسیده است که پیامبر پس از رحلت، حیات و زندگی برزخی دارد و سلام مردم را میشنود و جواب میگوید و اعمال مردم بر او عرضه میشود. ۲۱
ازاینرو، دانشمندان اسلامی از آیه ۶۴ سوره نساء، معنای عموم فهمیده و آن را شامل زندگی و مرگ پیامبر دانسته و حتی گفتهاند مستحب است این آیه کنار قبر آن حضرت تلاوت شود. ۲۲ محمد بن حرب هلالی میگوید:
وارد مدینه شدم و به زیارت قبر پیامبر رفتم. زیارت کردم و در برابر قبر شریف نشستم. در این هنگام، عربی آمد و گفت: سلام بر تو ای رسول خدا! شنیدهام خداوند فرموده است: «اگر آنان وقتی بر نفس خویش ستم کردند، به حضور تو برسند و توبه کنند و رسول خدا درباره آنان طلب آمرزش کند، خدا را تواب و رحیم مییابند.» اینک با پشیمانی و استغفار از گناه خویش آمدم تا این بنده گناهکار را در پیشگاه خداوند شفاعت کنی. سپس گریه کرد و اشعاری را سرود و استغفار کرد. ۲۳
ب) زیارت قبور در روایات
برای اثبات جواز زیارت قبور، چهار دسته روایت وارد شده است:
یک روایتهایی که به طور عام بر جواز زیارت قبور دلالت دارند
اول ابیذر غفاری میگوید: پیامبر به من فرمود: «زُرِ القُبُورَ تَذْکُرْ بِها الآخِرَة؛ قبرها را زیارت کن و به وسیله آن آخرت را به یاد بیاور.» ۲۴ حاکم پس از نقل این حدیثدر مستدرک خود میگوید: «هذا الحدیثصحیح».
دوم عایشه میگوید: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ رَخَّصَ فی زِیارَةِ القُبورِ؛ پیامبر خدا، زیارت قبور را اجازه داد». ۲۵
سوم در کتابهای معتبر اهل سنت از راههای مختلف نقل شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «فَزُورُوها(القُبُور) فَإنَّها تُزَهِّدُ فی الدُّنیا وَ تُذَکِّرُ الآخِرة». در بعضی روایتها میفرماید: «… فَزورُو الْقُبُورَ فَإنَّها تُذَکِّرکُمْ الموتُ؛ ۲۶ قبور را زیارت کنید؛ زیرا زیارت قبرها،[شما را نسبت به دنیا، بیاعتنا و زاهد میگرداند و] آخرت را به یاد میآورد.» ۲۷ در روایت دیگر میفرماید: «قبرها را زیارت کنید؛ زیرا زیارت آنها، مرگ را به یادتان میآورد».
دو روایتهای خاص در زیارت قبر نبی اکرم صلی الله علیه و آله
درباره زیارت قبر شریف پیامبر روایتهای فراوانی وارد شده است، ولی برای اختصار، تنها به چند نمونه اشاره میکنیم:
اول «مَنْ زارَنی بَعْدَ مَوْتی کان کَمَنْ زارَنی فِی حَیاتی؛ هر کس پس از مرگم مرا زیارت کند، مانند این است که مرا در حال حیات زیارت کرده است». ۲۸
دوم «عَن عَبْدِ اللّه بن عُمَر: مَن زارَ قَبْری وَجَبَتْ لَهُ شَفاعَتی؛ هر کس قبر مرا زیارت کند، از شفاعتم بهرهمند خواهد بود». ۲۹
سوم «مَنْ جاءَنی زائِرا(لا تَحْمِلُه) إِلاّ زِیارَتی کَانَ حقّا عَلَیَّ أَنْ أَکُونَ شَفِیعا یومَ الْقِیامَةِ؛ هرکس به قصد زیارت بهسوی من آید، شایستهاست بر من که در روز قیامت شفیع او باشم». ۳۰
اینها نمونههایی از احادیثفراوانی است که در آنها، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، مردم را به زیارت قبر خود دعوت کرده است و شمار این احادیثبر اساس کتاب شریف الغدیر۳۱ به بیست و دو حدیثمیرسد. سمهودی نیز در کتاب خویش به تفصیل در اسناد روایتهای نقل شده بحثکرده و بدین ترتیب، جواز زیارت قبور را با کتاب و سنت و اجماع علما ثابت کرده است. ۳۲
سه روایتهای بیانگر سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اصحاب او در زیارت قبور
در این زمینه نیز روایتهای فراوانی وجود دارد که تنها به چند نمونه اشاره میکنیم.
اول ابو هریره میگوید:
زارَ النبیُّ قَبْرَ اُمِّهِ، فَبَکی وَ أَبکی مَنْ حَوْلَهُ… وَ قَالَ: فَزوُرُوا القبورَ فَإِنَّها تُذَکِّرُکُمْ الْمُوْتَ. ۳۳
پیامبر، قبر مادر خود را زیارت کرد و در کنار قبر او گریست و کسانی را که دور او بودند، گریاند و فرمود: قبرها را زیارت کنید؛ زیرا زیارت آنها مایه یادآوری مرگ است.
دوم نافع بن هلال میگوید:
کَانَ ابنْ عُمر رأیتُهُ مائِةَ مَرَّة أو أَکْثَر، یَجیء إِلیَ الْقَبرِ، فَیَقُولُ: السَّلاَمُ عَلیَ النَبِیِّ …. ۳۴
بیش از صد بار دیدم که عبدالله عمر به زیارت قبر پیغمبر میآمد و میگفت: السلام علی النبی….
سوم سلیمان بن بریده از پدرش نقل میکند:
قالَ زارَ الْنَّبِیُّ صلی الله علیه و آله قَبْرَ اُمِّهِ فِی أَلْف مُقَنَّعٍ۳۵ فَلَمْ یَرْباکِیَا أَکْثَرَ مِنْ یَوْمَئِذٍ.
پیامبر با هزار نفر از نیروهای نظامی خود(در حالی که لباس جنگی به تن داشتند) قبر مادرش را زیارت کرد و خیلی گریه کرد؛ به طوری که دیده نشده بود به اندازه آن روز گریه کند. ۳۶
حاکم نیشابوری پس از نقل این حدیثمیگوید: «هذا حدیثصحیح علی شرط الشیخین».
چهارم علی بن الحسین از پدرش نقل میکند که میگفت:
إنّ فاطمةَ بنت النَّبیّ صلی الله علیه و آله کانَتْ تَزَورُ قَبْرَ عمِّها حمزةَ بن عَبْدِالمُطَلِّبَ، کُلِّ جُمَعَةِ فَتُصَلّی وَ تَبْکِی عِنْدَهُ. ۳۷
فاطمه، دختر پیامبر در هر جمعه به زیارت قبر عموی خود، حمزه میرفت و در کنار قبر او نماز میخواند و گریه میکرد.
روایتهای فراوان دیگری نیز هست که در این مجال نمیگنجد.
چهار روایتهای چگونگی زیارت اهل قبور
در کتابهای احادیثاهل سنت، مانند صحاح و سنن، درباره آداب و چگونگی زیارت اهل قبور، احادیثزیادی وارد شده است که به نمونهای از آن اشاره میکنیم:
عایشه میگوید:
پیامبر زیارت قبور را به من یاد داد و گفت: پروردگارم دستور داد که به بقیع بیایم و بر آنها طلب آمرزش کنم. گفتم یا رسول اللّه! من چه بگویم؟ فرمود: بگو سلام بر اهل این دیار از مؤمنان و مسلمانان. خدا گذشتگان از ما و بازماندگان از ما را رحمت کند! ما به شما به همین زودی ملحق میشویم. ۳۸
پنجم اجماع عالمان فریقین بر جواز زیارت قبور
تقی الدین سُبکی میگوید:
علما بر استحباب زیارت قبور اجماع کردهاند. ۳۹
نووی میگوید:
علما اجماع دارند بر اینکه زیارت قبور برای مردها سنت است. ۴۰
قاضی عیاض میگوید:
زیارت قبر پیامبر سنت است و مسلمانان بر آن اجماع دارند. ۴۱
سمهودی میگوید:
براساس روایت صحیح زیارت قبور یک امر اجماعی است. ۴۲ علما بر مستحب بودن زیارت قبور برای مردان اجماع دارند؛ چنانکه نووی نیز این اجماع را حکایت کرده است. ۴۳
نتیجه
بنابراین، بر اساس آیات و روایات، زیارت قبور نه تنها بدعت نیست، بلکه از سنت و سیره پیامبر و اصحاب و تابعین او نیز به شمار میرود و علما بر مشروعیت آن اجماع کردهاند. چنانکه در بعضی از روایتها نیز اشاره شد، فلسفه این عمل همان آثار سازنده اخلاقی و تربیتی آن است که مایه زُهد و بیاعتنایی انسانها به مظاهر فریبنده دنیا و یادآوری سرای آخرت است.
۴. تبرک و استشفا بر آثار انبیا و اولیا۴۴
بر اساس متن قرآن کریم، تبرک جستن به آثار اولیا اختصاص به مسلمانان ندارد، بلکه این عمل در میان پیامبران پیشین نیز رایج بوده است. برابر تاریخ اسلام و روایتهای موجود، این عمل(تبرک و استشفا به آثار اولیا) از صدر اسلام و زمان حیات پربرکت پیامبر رحمت و یاران آن حضرت بوده است. با پژوهشی در آیات قرآن و سنت نبوی و سیره مسلمانان، مشروعیت تبرک به آثار اولیا ثابت میگردد.
پیش از استدلال به آیات و روایتها، لازم است به یک نکته اشاره شود و آن اینکه افعال انسان دو صورت دارد:
۱. ذاتی و غیرقصدی، مانند: زدن، کشتن و…. این اعمال در صورت اقدام، در خارج واقع میشود؛ چه هنگام انجام عمل، قصد کشتن و زدن را داشته باشد یا نداشته باشد.
۲. اعمال قصدی و نیتی. یک عمل با نیت میتواند هم مصداق عبادت، تعظیم و شکر باشد و هم مصداق کفر و شرک. برای مثال، اگر کسی در برابر دیگری به قصد تعظیم و بزرگداشت و شکرگزاری سر خم کند، جایز و مورد تأیید قرآن نیز است. چنانکه خداوند به انسان فرمود: «اَنِ اشْکُرْلی وَ لِوالِدَیْکَ؛ برای من و پدر و مادرت شکر کن».(لقمان: ۱۴) حتی در چند جای قرآن مجید، خداوند، سجده در برابر غیرخدا را به قید غیرعبادت جایز میشمارد، چنانکه میفرماید: «قُلْنا لِلْمَلئِکَةِ اسْجُدُوا لاَدَمَ فَسَجَدُوا إلاّ إِبلیس». ۴۵
نیز بنابر آیه شریفه، حضرت یوسف، پدر و مادرش را بر تخت نشانید و مصریان به خاک افتادند و او را سجده کردند: «وَ رَفَعَ اَبَویْهِ عَلی العَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّدا.»(یوسف: ۱۰۰) این نوع سجدهها، نه سجده برای پرستش و عبادت، بلکه بزرگداشت و تعظیم بود. استشفا و تبرک و سر خم کردن در برابر پیامبران و اولیای خدا نیز اینگونه است؛ یعنی برای بزرگداشت است، نه به قصد عبادت و پرستش.
الف) تبرک و استشفا در قرآن
در قرآن کریم میخوانیم: هنگامی که حضرت یوسف(ع)، خود را به برادرانش معرفی کرد و آنان را بخشید، فرمود: «اِذْهَبُوا بِقَمِیصِی هَذَا فَأَلْقَوهُ عَلَی وَجْهِ أَبِی یَأتِ بَصَیَراً؛ این پیراهن مرا با خود ببرید و بر صورت پدرم(یعقوب) افکنید تا دیدگانش بینا گردد.»(یوسف: ۹۳) سپس میفرماید: «فَلَمَّا أَنْ جَاءَ اْلبَشیرُ اَلْقَاهُ عَلَی وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصیراً؛ آنگاه که مژده دهنده آن پیراهن را بر رخسار او افکند، بینایی وی بازگشت».(یوسف: ۹۶)
این آیه، گواه روشنی بر تبرک جستن پیامبر خدا(یعقوب) به پیراهن پیامبر دیگری(حضرت یوسف) است، بلکه بیانگر آن است که پیراهن یاد شده، موجب بازگشت بینایی حضرت یعقوب گردید. این آیات دلیل روشنی بر جواز استشفا از اولیای خداوند است. آیا میتوان گفت رفتار این دو پیامبر گرامی، از چهارچوب توحید و پرستش خدا خارج بوده است؟
ب) تبرک و استشفا در روایات
روایتهای فراوانی از منابع شیعه و اهل سنت بر جواز استشفا و تبرک به آثار اولیا و پیامبران دلالت دارد که ما تنها به چند نمونه از روایتهای منقول در منابع اهل سنت بسنده میکنیم.
یک بخاری در صحیح خود میگوید: مردی از عبداللّه بن عمر درباره استلام حجر پرسید و او در پاسخ گفت: «رَأَیْتُ رَسوُلَاللّهِ یَسْتَلِمُهُ وَ یُقَبِّلُهُ؛ پیامبر را دیدم که حجر الاسود را استلام میکرد و میبوسید». ۴۶
دو صحیح بخاری از زید بن اسلم از پدرش روایت میکند که گفت:
رَأَیتُ عُمر بن الخَطّاب قَبَّلَ الحَجَرَ، وَقالَ: لَوْ لا أَنِّی رَأَیتُ رَسُولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله، قَبَّلکَ ما قبَّلتُکَ. ۴۷
دیدم عمر بن خطاب حجرالاسود را بوسید و گفت: اگر نه این بود که دیدم پیغمبر تو را بوسید، نمیبوسیدم.
این در حالی است که اگر لمس کردن یا بوسیدن سنگی، شرک به خدا بود، هرگز پیامبر(که منادی توحید است) به چنین کاری مبادرت نمیورزید.
سه ابوالولید میگوید: پدرم از سفیان بن عیینه و او از جریح و از محمد بن عباد بن جعفر نقل میکند که گفت:
ابن عباس را در روز ترویه دیدم که به رکن سیاه آمد و حجرالأسود را بوسید و بر آن سجده کرد و سپس بوسید و سجده کرد و تا سه بار این کار را تکرار کرد. ۴۸
چهار همچنین میگوید: پدرم از مسلم بن خالد و او از ابن جریح و او از عطاء نقل میکند که:
عبدالله بن عمر، ابوهریره، ابو سعید خدری و جابر بن عبدالله را دیدم که وقتی حجرالاسود را استلام میکردند، دستهایشان را میبوسیدند. ۴۹
پنج ابن عباس میگوید:
پیامبر اسلام، رکن یمانی را بوسید و صورتش را بر روی آن نهاد. ۵۰
در کتابهای صحاح و سنن و مسانید اهل سنت، روایتهای فراوانی وجود دارد که به استشفا و تبرک جستن صحابه و تابعین پیامبر به آثار آن حضرت مانند تبرک به لباس، عصا، آب وضو و وآب چاهی که پیامبر به آن آب دهان انداخته بود، اشاره دارد یا به ظرفهایی که در آن پیامبر آب یا غذا میخوردند و نیز به جای پای پیامبر. این روایتها، کوچکترین تردیدی در مشروعیت این عمل باقی نمیگذارند.
برخی از آن روایتها را در اینجا یادآور میشویم:
یک بخاری در صحیح خود در روایتی طولانی میگوید: «وَ إِذَاَ تَوَضَّأ کادُوا یَقْتُلوُنَ عَلَی وُضوُئِهِ؛ هرگاه پیامبر وضو میگرفت، نزدیک بود مسلمانان(بر سر به دست آوردن آب وضوی آن حضرت) و تبرک به آن همدیگر را بکشند». ۵۱
دو ابن حجر میگوید: «إنَّ اْلنَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کَانَ یُؤتِی بِالْصِّبْیَانِ فَیُبَرِّکُ عَلَیْهِمْ؛ کودکان را نزد پیامبر میآوردند و آن حضرت برای متبرک ساختن آنها، دست مبارک خویش را بر سر آنان میکشید». ۵۲
سه محمد طاهر مکی میگوید: «از ام ثابت روایت است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله بر من وارد شد و از دهانه مشکی که آویزان بود، ایستاده آب نوشید و من برخاسته و دهانه مشک را بریدم».
وی سپس میافزاید: این حدیثرا ترمذی روایت کرده و میگوید: حدیث، صحیح و حسن است. شارح این حدیثدر کتاب ریاض الصالحین میگوید:
ام ثابت، دهانه مشک را برید تا جای دهان پیامبر را نگهداری کند و به آن تبرک جوید. صحابههای دیگر نیز میکوشیدند تا از جایی که رسول خدا صلی الله علیه و آله آب نوشیده بود، بنوشند. ۵۳
چهار رسول خدا صلی الله علیه و آله به قصد وضو از حجره خود بیرون آمد. وقتی وضو گرفت، مردم آب وضوی حضرت را میگرفتند و به آن تبرک میجستند و سر و صورت خود را مسح میکردند. ۵۴
آیا با توجه به این احادیث(که تنها نمونههایی از آنها را آوردیم)، میتوان ادعا کرد که استلام، تبرک و استشفا از ضریح اولیای خدا عملی شرکآمیز است؟
شیعیان، اولیای خدا و آثار آنان را آفریده خدا میدانند و تنها به پاس احترام به پیشوایان خود به عنوان رهبران و پیشکسوتان دین خدا و به منظور ابراز محبت و ارادت، نسبت به آثار آنها تبرک و استشفا میکنند.
۵. شفاعت خواستن از اولیا
یکی از اشکالهای مهم وهابیت به مسلمانان، مسئله شفاعت است که در کتابهای خود پیوسته از این موضوع به عنوان عمل شرکآمیز یاد میکنند و آن را مصداق آیه «یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا یَضُرُّهُمْ وَ لا یَنْفَعُهُمْ؛ چیزهایی را غیر از خدا میپرستند که نه به آنها ضرر میزند و نه به آنها منفعت میرساند…»(یونس: ۱۸) میدانند! آنان میگویند: جایز نیست کسی از پیامبر و اولیای خدا شفاعت بخواهد. برای مثال، بگوید: «یا محمد اشفع لی عند الله»؛ زیرا خداوند میفرماید: «فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدًا».(جن: ۱۸).
محمد بن عبدالوهاب در رساله کشف الشبهات میگوید:
اگر کسی بگوید: ما میدانیم خدا به پیامبر مقام شفاعت بخشیده و به اذن او میتواند شفاعت کند؛ چه مانعی دارد ما آنچه را خدا به او بخشیده، از او تقاضا کنیم؟ در پاسخ میگوییم: درست است که خدا به او مقام شفاعت داده، ولی با این حال نهی کرده است که از او شفاعت بخواهیم و گفته است: «فلا تَدعوا مع اللّه احدا». به علاوه مقام شفاعت منحصر به پیامبر نیست و فرشتگان و دوستان خدا نیز این مقام را دارند. آیا میتوانیم از آنها نیز درخواست شفاعت کنیم؟ اگر کسی چنین بگوید، بندگان صالح خدا را پرستش و عبادت کرده است. ۵۵
در پاسخ به این شبهه، نخست لازم است مفهوم شفاعت و شرک را به طور مختصر بررسی کنیم:
الف) حقیقت شفاعت
شفاعت در لغت از ریشه «شَفْعَ» به معنای جفت است. «شَفَعَ»؛ یعنی شیء را به مانند خودش ضمیمه کرد و شفاعت؛ یعنی انضمام به شخص دیگری، در حالی که همراه و یاور او است و از او درخواستی دارد. این واژه، بیشتر در جایی به کار میرود که شخصی بلندمرتبه، به دیگری که در رتبه پایینتری است، ضمیمه شود. ۵۶نقطه مقابل آن نیز «وَتَر» به معنای واحد و تنهاست.
توضیح اینکه در حقیقت، شخصی که به شفیع متوسل میشود، نیروی خودش را به تنهایی برای رسیدن به هدف کافی نمیداند. ازاینرو، نیروی خود را با نیروی شفیع گره میزند و در نتیجه، آن را دو چندان میکند و به آنچه میخواهد، میرسد، به گونهای که اگر این کار را نمیکرد و تنها نیروی خود را به کار میبست، به مقصود خود نمیرسید؛ زیرا خودش به تنهایی، ناتوان بود. ۵۷ حقیقت شفاعت اولیای خدا و پیامبران برای گنهکاران نیز چنین است. آنها به سبب آبرو و احترامی که در پیشگاه خداوند دارند، میتوانند برای مجرمها و گنهکاران واسطه شوند و از خداوند متعال درخواست کنند که از گناهان
آنان درگذرد. به عبارت دیگر، شفاعت، کمک رساندن مقربان درگاه الهی است که با اذن خداوند، شامل افرادی میشود که در عین گنهکار بودن، پیوند ایمانی خود را با خدا قطع نکردهاند.
ب) حقیقت شرک
در اینجا لازم است برای تبیین مسئله، به معنای شرک نیز اشاره کوتاهی داشته باشیم. شرک، اسم مصدر از شرکت، به معنای شریک نیز میآید. «اللّه لا شریک له»؛ یعنی خداوند شریک و مانند و سهیم در ملک و در ذات و صفات خود ندارد. «اشرک باللّه»؛ یعنی برای خداوند شریکی و سهمی قرار داد. ۵۸ پس معنای شرک این است که انسان برای خداوند در ذات و صفات و عبودیت و افعال، همتا و شریک قرار دهد.
حال با توجه به معنای شفاعت، در توسل به شفیع، هرگز معنای یاد شده مطرح نیست تا شرک بهشمار آید. در شفاعت، فرد گنهکار، ولی معتقد به خدای لاشریک، افرادی را که در پیشگاه خداوند دارای مقام و منزلت هستند، شفیع خود قرار میدهد تا اینکه خداوند به سبب آبروی آنان از گناهانش بگذرد. این عمل هرگز شرکآمیز نیست. آیا اگر کسی که ناتوان است، از شخص توانا برای رسیدن به هدفش یاری بخواهد، شرک است؟ آیا اگر کسی که به دلیل انجام گناه از رحمت خدا دور شده است، از کسی که مورد لطف و رحمت پروردگار است، درخواست کمک کند تا از خداوند برای او درخواست بخشش کند، شرک است؟
وهابیها برای اثبات ادعای خود به آیاتی تمسک کردهاند که هیچ ربطی به مسئله مورد نظر ندارد.
یک در آیه «وَیَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا یَضُرُّهُمْ وَ لا یَنْفَعُهُمْ.»(یونس: ۱۸) مورد خطاب آیه، مشرکان هستند که بتها را میپرستیدند. بنابراین، هیچگونه ربطی به مسئله شفاعت ندارد. اگر خداوند در این آیه، آنان را مشرک میشمارد، نه از آن رو است که آنها از بتهای خود شفاعت میخواستند، بلکه علتِ مشرک بودن آنها این بود که بتها را میپرستیدند. اگر طلب شفاعت از بتها، در حقیقت پرستش آنها بود، دیگر دلیلی نداشت که جمله «یَعبدون» را بیاورد. ۵۹
دو آنچه در آیه «فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدًا.»(جن: ۱۸) نفی شده است، خواندن کسی همراه با خداست، نه خواستن از خدا به واسطه شفیعی! افزون بر این، منظور از نهی، در آیه «فلا تدعوا»، نهی از شریک قرار دادن برای خدا در عبادت است. این به قرینه صدر آیه است که میفرماید: «وَ أنَّ المَساجدَ لِلّه». پس معنای آیه چنین میشود: «سجده گاهها از آن خداست، پس دیگری را با خدا پرستش نکنید». ۶۰
بنابراین، این آیه به مسئله شفاعت خواستن از پیامبران و اولیای خدا و امامان(ع) ربطی ندارد؛ زیرا مورد خطاب این دو آیه، مشرکانند که بتها را میپرستیدند و در مقابل آن به سجده میافتادند.
ج) شفاعت در آیات
کلمه شفاعت با تمام مشتقاتش، سی بار در قرآن به طور نفی و اثبات آمده است و این خود نشاندهنده اهمیت موضوع است. دسته اول تنها یک آیه است که به طور مطلق، شفاعت را نفی میکند: «أَنْ یَاْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ؛ آنکه روزی فرا میرسد که در آن داد و ستد و پیوند دوستی و شفاعت وجود ندارد.»(بقره: ۴۸)
دسته دوم، آیاتی است که شفاعت را ویژه خداوند متعال میدانند. برای مثال: «ما لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا شَفیعٍ؛ برای شما جز خداوند شفیعی نیست».(سجده: ۴) و «قُلْ لِلّهِ الشَّفاعَةُ جَمیعا؛ بگو: تمام شفاعت از آن خداوند است».(زمر: ۴۴)
گروه دیگر، آیاتی است که شفاعت را مشروط به اجازه و فرمان خداوند میداند، مانند: «مَن ذَا الَّذی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إلاّ بِاِذْنِهِ؛ چه کسی میتواند جز به اذن خدا شفاعت کند»(بقره: ۲۵۵). و «لاَ تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ؛ شفاعت جز برای کسیکه خدا اجازه دهد، سودی ندارد».(سبأ: ۲۳)
گروه چهارم نیز آیاتی است که شرایطی برای شفاعتشونده بیان کرده است. گاهی این شرط را خشنودی خدا میداند و میفرماید: «وَ لا یَشْفعوُنَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضی؛ و آنها جز برای کسی که خدا از او خشنود است، شفاعت نمیکنند.»(انبیا: ۲۱) برابر این آیه، شفاعت شفیعان تنها شامل کسانی است که به مقام «ارتضا»(یعنی پذیرفته شدن در پیشگاه خدا) رسیده باشند.
گاهی نیز شفاعت را مشروط به گرفتن عهد و پیمان نزد خداوند معرفی میکند، مانند: «لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إلاّ مَنْ اَتَّخَذَ عِندَ الْرَّحْمنِ عَهدا؛ آنها هرگز مالک شفاعت نیستند، مگر کسی که نزد خداوند رحمان عهد و پیمان دارد.»(مریم: ۸۷) و در آیه دیگر میفرماید: «مَا لِلظّالمینَ مِنّ حَمیمٍ وَ لا شَفیعٍ یُطاعُ؛ برای ستمکاران، دوستی و شفاعتکنندهای که شفاعتش پذیرفته شود، نیست».(مؤمن: ۱۸) بدین ترتیب، داشتن عهد و پیمان(ایمان) و رسیدن به مقام خشنودی پروردگار و پرهیز از گناهانی چون ستمکاری، جزو شرایط حتمی شفاعت است. از مجموع آیات گذشته برمیآید که مسئله شفاعت
در روز قیامت از امور قطعی است. این شفاعت از آن خداست که با لطف او، افراد دیگری مانند انبیا و اولیا و شهیدان که مورد عنایت او هستند، میتوانند شفاعت کنند.
د) شفاعت در روایات
روایتهای فراوانی درباره شفاعت در کتابهای اهل سنت از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که برای اختصار، تنها برخی از آنها را نقل میکنیم:
یک انس بن مالک میگوید:
از پیامبر درخواست کردم که در روز قیامت مرا از شفاعت خویش بهرهمند سازد، پیامبر پذیرفت و فرمود: شفاعت خواهم کرد. عرض کردم: شما را کجا پیدا کنم؟ فرمود: کنار پل صراط. ۶۱
دو پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:
خداوند بزرگ برای هر پیامبری دعای مستجابی قرار داده است. پیامبران گذشته در همین دنیا از آن استفاده کردند، ولی من آن دعا را برای شفاعت کردن امت خود در آخرت نگاه داشتهام و شفاعت من نصیب افرادی از امت خواهد شد که با ایمان از دنیا بروند و مشرک نباشند؛ زیرا شرک مانع از شفاعت میگردد. ۶۲
سه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حدیثی فرمود: «أَنَا اَوَّلُ شَفِیعٍ فِی اْلجَنَّةِ؛ من نخستین کسی هستم که در بهشت شفاعت میکند». ۶۳
چهار همچنین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:
پیامبران برای کسانی که از روی اخلاص به یگانگی خدا گواهی دادهاند، شفاعت میکنند و آنان را از دوزخ خارج میکنند. ۶۴
پنج رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایت دیگر میفرماید: «وَ اُعطیتُ الشَّفاعَة فَادَّخَرْتُها لِأُمّتی؛ شفاعت به من عطا شد، پس آن را برای امت خود ذخیره کردم». ۶۵
نتیجه
۱. شفاعت یک مسئله ثابت شده در اسلام است؛
۲. به اذن خداوند، غیرخدا نیز میتواند شفاعت کند؛
۳. شفاعت از غیرخدا هیچگونه ربطی با مسئله شرک ندارد؛
۴. در مسئله شفاعت، انسان گنهکار با اعتقاد راسخ قلبی به یگانگی خداوند، در همه امور، افرادی را که نزد خدا دارای شرافت و عزت هستند، واسطه قرار میدهد تا خداوند، گناهان او را ببخشاید.
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
پی نوشت:
۱. صحاح اللغة و لسان العرب، ماده «عَبَدَ»؛ مفردات راغب، ماده «عَبَدَ»؛ مصباح المنیر، کتاب العین، ماده «عَبَدتْ».
۲. «… یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ» اعراف: ۵۹.
«اى قوم من!(تنها) خداوند یگانه را پرستش کنید که معبودى جز او براى شما نیست».
«إِنَّ اللّهَ رَبّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقیمٌ»(آل عمران: ۵۱).
«خداوند پروردگار من و پروردگار شماست، او را بپرستید(نه من، و نه چیز دیگر) این است راه راست».
آیات دیگرى نیز به همین مضمون وجود دارد؛ مانند: آیات ۴۳ یونس، ۹۹ حجر، ۶۵ و ۳۶ مریم، ۶۴ زخرف.
۳. «… لا إِلهَ إِلاّ هُوَ خالِقُ کُلِّ شَیْءٍ فَاعْبُدُوهُ»(انعام: ۱۰۲)
«هیچ معبودى جز او نیست، آفریدگار همه چیز است. پس او را بپرستید».
۴. الجامع الفرید، ص ۲۱۹.
۵. همان، ص ۲۱۸.
۶. تفسیر المیزان، برگردان: سید محمد باقر موسوى، ج۱۱، ص ۳۳۸.
۷. المفردات فى غریب القرآن، ص ۵۲۳، ماده وَسَلَ؛ در المنجد مىگوید: «وَسَلَ یَسِلُ وَسِیلَة و تَوَسَّل الى اللّهِ بِعَمَل اَو وَسیلةٍ؛ وسیله به معنى تقرب و نزدیکى به خداوند به واسطه عمل یا وسیلهاى است». المنجد فى اللغة، ص۹۰۰، ماده وَسَلَ.
۸. لسان العرب، ج ۱۵، ص ۳۰۱.
۹. براى اطلاع بیشتر نک: «التوصل الى حقیقة التوسل»؛ «شفاء السقام»؛ «وفاء الوفاء».
۱۰. مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت، دارالکتب العلمیة، ج ۸، ص ۲۵۳؛ المعجم الأوسط، ج۶، ص ۳۱۴، ح ۲/۱۰۴ - ب؛ کنز العمال، ج ۲، ص ۳۵۸، ح ۴۲۳۷، و ج ۱۱، ص ۴۵۵، ح ۳۲۱۳۸. به همین مضمون با کمى تفاوت عبارت؛ رفع المنارة، صص ۱۹۶ ۱۹۹۰، ح ۱۳.
۱۱. ینابیع المودة، ص ۱۱، باب ۲۴، ح ۵۵؛ تذکرة الموضوعات، ص ۱۹۸؛ شواهد التنزیل لقواعد التفصیل، ج ۱، صص ۱۰۱ و ۱۰۲؛ الموضوعات؛ على بن جوزى، ج ۲، ص ۳، باب فى فضل أهل البیت و محبیهم، الحدیثالثانى؛ تفسیر در المنثور، ج ۱، صص ۶۰ و ۶۱، ذیل آیه ۳۷ سوره بقره.
۱۲. حلیة الاولیاء، ج ۳، ص ۱۲۱؛ المعجم الکبیر، ج ۲۴، ص ۳۵۲، باب الغاء؛ مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۸ ه. ق، ج ۹، ص ۲۵۷؛ المعجم الأوسط، ج۱، صص ۶۷ و۶۸؛ المناقب خوارزمى، ص ۴۷؛ رفع المنارة، ص ۱۱۵.
۱۳. المسند، ج ۵، ح ۱۶۹۱۳؛ سنن النسائى الکبرى، ج ۶، ص ۱۶۹، ح ۱۰۴۹۵؛ روح المعانى، ج ۶، ص ۱۲۵؛ سنن ابن ماجه، ج ۱، کتاب الصلاة، باب ۱۸۹، ح ۱۳۸۵؛ الجامع الصحیح السنن الترمذى، ج ۵، کتاب الدعوات، باب ۱۱۹، ح ۳۵۷۸.
۱۴. کتاب الردّ على الاخنائى، ص ۵۲.
۱۵. الجواب الباهر فى زوار المقابر، ص ۱۴.
۱۶. فرهنگ نوین، ص ۳۱۹.
۱۷. معجم مقاییس اللّغة، ج ۱، ص ۲۰۹، ماده «بدع»؛ تهذیب اللّغة، ج ۲، ص ۲۴۰، ماده «بدع»؛ ابن منظور لسان العرب، ج ۱، ص ۳۴۲، ماده «بدع».
۱۸. «البدعة زیادة فى الدین او نقصان منه من اسناد إلى الدین»، رسائل الشریف المرتضى، ج ۲، ص ۲۶۴.
۱۹. «و المراد بالبدعة، ما أحدثو لیس له اصل فى الشرع و ما کان له اصل یدل علیه الشرع فلیس ببدعة». فتح البارى فى شرح صحیح البخارى، ج ۵، ص ۱۵۶ و ج ۱۷، ص ۹؛ نک: جعفر سبحانى، البدعة، ص ۲۶.
۲۰. تفسیر البیضاوى، ج ۱، ص ۴۱۶؛ تفسیر روح البیان، ج ۳، ص ۴۷۸.
۲۱. کشف الارتیاب فى أتباع محمد بن عبد الوهاب، ص ۳۳۶۵.
۲۲. همان.
۲۳. وفاء الوفا باخبار دار المصطفى، ج ۴، ص ۱۳۶۱. سمهودى پس از نقل روایت فوق مىگوید: این روایت حسن و مشهور است و تمام مذاهب آن را در کتابهایشان نقل کردهاند و هر کدام با سندهاى مختلف از محمد بن حرب هلالى این روایت را نقل کردهاند و نیز تقى الدین سبکى در کتاب شفاء السقام فى زیارة خیر الانام، ص ۱۵۱، مىگوید: این روایت را ابن عساکر در تاریخ خود و ابن جوزى در مثیرة العزم الساکن و دیگران با سندهاى خود از محمد بن حرب هلالى نقل کردهاند.
۲۴. المستدرک على الصحیحین، ج ۱، ص ۳۷۷ و ج ۴، ص ۳۳۰. حاکم در کتاب مستدرک از صفحه ۳۷۴ تا صفحه ۳۷۷ در مجموع ۲۱ حدیثدرباره زیارت قبور از طرق مختلف نقل کرده است. الترغیب و الترهیب، ج ۴، باب الترغیب فى الزیارة الرجال القبورة، ص ۳۵۸، ح ۴.
۲۵. سنن ابن ماجه، ج ۱، ص ۵۰۰، باب ۴۷، ما جاء فى زیارة القبور.
۲۶. صحیح مسلم بشرح النّووى، ج ۴، جزء ۷، ص ۴۶. نووى پس از نقل این حدیثسند آن را بررسى کرده و مىگوید: «فهو حدیثصحیح بلا شک».
۲۷. فتح البارى فى شرح صحیح البخارى، ج ۳، ص ۱۴۸؛ سنن ابن ماجه، ج ۱، ص ۵۰۱. ترمذى حدیثفوق را از «بریده» نقل کرده و مىگوید: حدیثبریده صحیح است و اهل علم به آن عمل مىکنند و براى زیارت قبور مانعى نمىبینند زیارت قبور را جایز و بلامانع مىدانند. این نظر گروهى مانند: ابن المبارک، شافعى، احمد و اسحاق نیز هست؛ الجامعُ الصحیح(السننُ الترمذى)، ج ۳، کتابُ الجنائز، باب ۶۰، ما جاء فى الرّخصة فى زیارة القبور، ح ۱۵۰۴.
۲۸. المعجم الکبیر، ج ۱۲، ص ۳۰۹.
۲۹. سنن الدر قطنى، ج ۲، کتاب الحجّ، ص ۲۷۸، ح ۱۹۴. غیر از این حدیث، دو حدیثدیگر به شماره ۱۹۲ و ۱۹۳ نیز درباره زیارت قبر پیامبر است.
۳۰. وفاء الوفا باخبار دار المصطفى، ج ۴، ص ۱۳۴۰. تقى الدین سبکى در کتاب شفاء السقام فى زیارة خیر الانام صفحه ۶۵ تا ۱۱۵، نزدیک به ۱۵ روایت در مورد جواز زیارت قبر نبى صلىاللهعلیهوآله آورده است. از جمله، روایت چهارگانه فوق را آورده و با بحثکافى درباره سندهاى آنها، صحت و استوارى طرق این احادیثرا ثابت کرده است.
۳۱. الغدیر، ج ۵، صص ۹۳ ۱۰۸.
۳۲. سمهودى در کتاب وفاء الوفا جلد ۴، در باب زیارت قبر نبى صلىاللهعلیهوآله در چهار فصل بحثکرده است. فصل اول: احادیثوارده درباره زیارت که هفده حدیثاست. فصل دوم: بقیه ادله زیارت و فصل سوم: درباره تمسک و شفاعت زایر و فصل چهارم: در آداب زیارت است. ایشان از صفحهى ۱۳۳۶ تا صفحه ۱۴۱۳ کتاب خویش را به بحثدرباره زیارت قبور اختصاص داده است.
۳۳. المستدرک على الصحیحین، ج ۱، ص ۳۷۵، حاکم نیشابورى پس از نقل این حدیثمىگوید: «هذا الحدیثصحیح على شرط مسلم». سنن ابى داود، ج ۳، کتاب الجنائز، بابٌ فى زیارة القبور، ص ۲۱۸، ح ۳۲۳۴.
۳۴. احیاء علوم الدین، ج ۶، ص ۱۷۵.
۳۵. ابن منظور در معنى مقنّع مىگوید: «و فى الحدیثانّهُ صلىاللهعلیهوآله زارَ قَبرَ اُمِّهِ فى اَلْف مُقَنَّعٍ…» اَى فِى اَلْفِ فارِسٍ مُغَطّى بِالسلاح. لسان العرب، ج ۸، ص ۱۰؛ ماده «قنع».
۳۶. الجامع لأحکام القرآن، ذیل آیه ۲۱ سوره کهف؛ السنن الکبرى، ج ۵، ص ۴۵۸، ح ۷۲۳۹؛ المستدرک على الصحیحین، ج ۳، ص ۳۱، ح ۴۳۶۷. در ذیل این حدیثتأکید مىکند که «هذا حدیثصحیح الاسناد».
۳۷. همان، ج ۱، ص ۳۷۷؛ وفاء الوفاء، ج ۲، ص ۱۱۲.
۳۸. الجامع الصحیح صحیح مسلم، ج ۳، ص ۶۳؛ سنن النسائى(بشرح جلال الدین سیوطى و حاشیة الامام السند)، ج ۴، ص ۹۳.
۳۹. شفاء السقام، ص ۱۸۴. «و اعلم انّ العلماء مجمعون على أنّهُ یستحبّ لِلرّجال زِیارَةُ القُبورِ و مِمَّن حَکى إِجماعَ الْمُسْلِمینَ عَلَى الاستحباب أبو الزّکریا النّووى».
۴۰. أجمعوا على انّ زیارتها سنّة لهم. صحیح مسلم بشرح النووى، ج ۴، جزء ۷، ص ۴۶.
۴۱. وفاء الوفا، ج ۴، ص ۱۳۶۲.
۴۲. همان.
۴۳. همان.
۴۴. از جمله اعمالى که وهابیان آن را شرک مىدانند، مسئله تبرک و بوسیدن و دست مالیدن بر قبر انبیا واولیا(ع) است؛ ابنتیمیه در این باره مىگوید: «دست مالیدن و بوسیدن قبور ولو قبور انبیا از اعمال شرک است.» الجامع الفرید، کتاب الزیارة، ابن تیمیه، ص ۴۳۸، المسألة السابعة؛ وى در کتاب دیگرى مىنویسد: «علما اجماع دارند به اینکه لمس کردن قبر پیامبر و بوسیدن آن جایز نیست.» کتاب الرد على الاخنائى، ص ۳۱. همچنین عبد الوهاب مىگوید: «دست کشیدن بر قبر و بوسیدن آن از عمل بتپرستان و مشرکان است.» الجامع الفرید، محمد بن عبد الوهاب، رسالة الکلمات النافعة فى المکفرات الواقعة، ص
۳۰۶.
۴۵. اعراف: ۱۱؛ بقره: ۳۴؛ اسراء: ۶۱؛ طه: ۱۶.
۴۶. الجامع الصحیح صحیح بخارى، ج۲، کتاب الحج، باب تقبیل الحجر، ص۱۸۶؛ فتح البارى فى شرح صحیح البخارى، ج۳، کتاب الحج، باب تقبیل الحجر، ح۱۶۱۱، ص۴۷۵.
۴۷. الجامع الصحیح صحیح البخارى، کتاب الحج، باب تقبیل الحجر، ج ۲، ص ۳۹۸، ح ۱۶۱۰؛ مالک بن انس، الموطأ، ص ۳۰۶، کتاب الحج، ص ۱۲۰.
۴۸. اخبار مکه، ج ۱، ص ۳۲۱.
۴۹. همان، صص ۳۴۳ و ۳۴۴، باب ما جاء فى تقبیل الأیدى إذا استلم الرکن.
۵۰. مستدرک على الصحیحین، ج۱، ص۴۵۶، حاکم درباره این روایت مىگوید: «هذا حدیثصحیح الاسناد».
۵۱. الجامع الصحیح، صحیح البخارى، ج۳، باب ما یجوز من الشروط الاسلام، باب الشروط فى الجهاد و المصالحه، ص۲۵۵، ح ۲۶۷۳؛ المسند، ج ۵، ص ۴۳۰، ح ۱۸۵۷۳.
۵۲. الاصابه فى تمییز الصحابة، ج۱، خطبه کتاب، ص ۷، طبع مصر.
۵۳. فتح البارى فى شرح صحیح البخارى، ج ۱، صص ۲۸۱ و ۲۸۲.
۵۴. الجامع الصحیح صحیح البخارى، ج ۱، ص ۵۶، کتاب الوضوء، باب ۸۰، ح ۱۸۷ و نیز احادیث۳۷۶،۴۹۵، ۴۹۹،۵۰۱، ۶۳۳،۶۳۴، ۳۵۵۳،۳۵۶۶، ۵۷۸۶،۵۸۵۹؛ شبیه همین روایت در صحیح مسلم، ج۷، کتاب الفضایل، باب قرب النبى صلىاللهعلیهوآله من الناس و تبرکهم به، ص ۷۹، نقل شده است.
۵۵. کشف الشبهات فى التوحید، ص ۲۱.
۵۶. مفردات الفاظ القرآن، ص ۲۶۳، ماده شفع.
۵۷. المیزان فى تفسیر القرآن،، ج ۱، ص ۲۸۳.
۵۸. المنجد الطلاب، ماده شرک.
۵۹. المحاضرات فى الالهیات، ج ۲، ص ۸۵۶.
۶۰. فرقه وهابى و پاسخ به شبهات آنها، ص ۱۲۶.
۶۱. الجامع الصحیح سنن الترمذى، ج ۴، ص ۴۲، باب ۹، ما جاء فى شأن صراط، ح ۲۵۵۰؛ أبى عبدالله اسماعیل بن ابراهیم البخارى، کتاب التاریخ الکبیر، ج ۸، ص ۴۵۳.
۶۲. سنن ابن ماجه، ج ۲، ص ۱۴۴۰، کتاب الزهد، باب ۳۷، باب ذکر الشفاعة، ح ۴۳۰۷؛ الجامع الصحیح صحیح البخارى، ج ۴، ص ۱۶۲، کتاب الدّعوات، باب ۱، ح ۶۳۰۴ و ۶۳۰۵؛ الجامع الصحیح(صحیح مسلم) ج ۱، ص ۱۳۱؛ سنن الدارمى، ج ۲، ص ۳۲۸، باب ان لِکُلِّ نبى دعوة. در این کتاب نزدیک به ۱۰ حدیثبا سندها و عبارتهاى متفاوت درباره شفاعت از پیامبر اکرم صلىاللهعلیهوآله در صفحات ۱۳۰ - ۱۳۲ نقل شده است.
۶۳. الجامع الصحیح، صحیح مسلم، ج ۱، ص ۱۳۰.
۶۴. المسند، ج ۳، ص ۳۸۴، ح ۱۰۸۵۱.
۶۵. تفسیر الکبیر، ج ۶، ص ۳۲۱، ذیل تفسیر آیه ۲۵۲ سوره بقره.
منبع : کتاب "چالش های فکری وهابیت"