برخی با فتنه کاسبی سیاسی میکنند
گفتگو با عماد افروغ
حذف رقيب و منتقد سياسي با معيار سنجش شاخصهاي گفتماني غيراصيل و قراردادن هر منتقدي در مظان اتهامهاي برآمده از اذهان متوهم، نمود و نمادي است از غيريتسازيهاي برخي جريانهاي برآمده از حاشيه دولت. گروههايي كه اصالت را تنها از آن خود دانسته و هرگونه سازههاي انديشهاي را با انگهاي نادرست عاري از اصالت ميپندارند.
آسیبشناسی چنین تفکر و سلوکی در فضای سیاسی معاصر موضوع گفتوگوی تهران امروز با دکتر عماد افروغ استاد برجسته دانشگاه و فعال سیاسی است که در ادامه میخوانید.
برای شروع بحثبه نظرم باید به آنچه در شرایط فعلی در عرصه سیاسی کشور بسیار نمود دارد بپردازیم. آنچه که مشهود است این است که برخی تلاشی برای غیریتسازی و بیگانهسازی را سامان دادهاند. این بیگانه سازی، در یک دورهای عطف به یک شرایط عینی و حقیقی انجام میشد و عدهای خود را خارج از نظم معنوی و معنایی گذشته انقلاب تعریف میکردند. اینها خودشان را جدای نظم فکری سابق میدانستند و به هر حال به نام اصلاح طلب معروف شدند. بنابراین غیریتسازی وجاهت عقلی و شرعی داشت. منتهی اکنون و بخصوص پس از سال ۸۸ یک شرایط دیگری رخ داده است. با اینکه درشرایط فعلی دولتی وجود دارد که خود
را اصولگرا میخواند، طیف وسیعی از نخبگان و سیاسیون اصولگرا به عملکرد و سلوک اجرایی کشور نقد جدی دارند و آن را نادرست میدانند. در زمانی هم که حوادثپس از انتخابات در حال وقوع بود، این افراد انتقاد و اعتراضشان را از هر دو سوی ماجرا اعلام کردند و هسته بحثشان هم این بود که هم کسانی که ساختار شکنی کردند محکومند و هم کسانی که محرک و مسبب آن ساختارشکنی بودند. اما اکنون در همین اردوگاه اصولگرایی، این دسته از افراد از سوی سیاسیون وابسته به دولت و نظم اجرایی کشور با عناوینی همچون «مردودین فتنه»، «ساکتین فتنه» یا «خواص بیبصیرت» خوانده میشوند. به نظر میرسد این موضع
گیری و متهم سازی، ناظر بر اهدافی است که «بی رقیب بودن» و «بی نظارت» بودن را طلب میکند. در این مدت نمود این مسئله، در ماجرای اختلاس بزرگ ۳۰۰۰ میلیاردی و دیگر ماجراها هم دیده شد. این جریان دولتی که اتفاقا خودش را اصولگرای خالص هم میداند، در برابر آن جریان اصولگرایی که منتقد جدی عملکرد اجرایی کشور است، دست به غیریتسازی زده و آنان را متهم میکند. با این وصف چه باید کرد و در عین حال چه تفاوتهایی بین این دو جریان وجود دارد و آینده برخورد این دو جریان چیست؟
سوال شما در واقع چند سوال است، تلاش میکنم پاسخم ناظر به پرسشهای شما و رابطه بین آنها باشد. همان طور که شما اشاره کردید یک زمانی این غیریت سازیها طبیعی است و ناظر بر یک حقیقت و واقعیت است و ما هم همواره از آن دفاع کرده ایم و دفاع ما تحت عنوان تحقق فرآیند تفکیک صورت گرفته است و حتی گفته ایم اصولا عنصر کلیدی و مقوم توسعه سیاسی همین تحقق فرآیند تفکیک است، اینکه الف و ب تا جایی که از هم متمایز هستند، متمایز هم نشان بدهند و اینطور نباشد که ما یک دیگ در هم جوش و یکآش شله قلمکاری ذیل یک عنوان واحد داشته باشیم. البته میتوان ذیل این تمایز یافتگیها عنایتی هم به وجوه
مشترک داشت، چه درون یک اردوگاه و چه بین اردوگاههای مختلف. یعنی یک بار وحدت در عین کثرت را در درون یک اردوگاه و یک بار دیگر وحدت در عین کثرت را بین دو اردوگاه مطرح میکنیم. البته تا جایی که گفتمان انقلاب اسلامی غالب باشد. بنابراین من مشکلی با تحقق فرآیند تفکیک ندارم و همیشه هم گفتهام که این تفکیک نباید مخل فرآیند انسجام باشد.
به عبارت دیگر نه به سمت آنارشیسم حرکت کنیم و همه مسائل را تفکیک گرایانه نگاه کنیم و نه به سمت انسجام گرایی محض برویم که نهایتا سر از اقتدارگرایی وفاشیسم در میآورد. اینجا بحثما یک بحثدیگری است. بحثاین است که تا چه اندازه این غیریت سازیها معرف و بیانگر یک حقیقت و واقعیت است و تا چه اندازه آن چیزی که وانمود میشود، واقعیت خارجی هم دارد؟ وقتی که من به عنوان عامل غیریتسازی دیگری را متهم میکنم، باید ببینم که خودم الگوی مقولات سویة مثبت این غیریتسازی هستم یا خیر؟
باید پرسید رفتار این غیریت سازان چه نسبتی با مقولات غیریتسازی آنها دال بر ساده زیستی، عدالت خواهی و پاک بودن دارد؟ چگونه میتوان اخلاق اشرافی و مال اندوزی، قدرت طلبی و تحکیم دولت گرایی در سطوح مختلف از جمله «دولت گرایی پارلمانی» و رفتارهای غیر قانونی، منجی گرایانه، متملقانه و ریاکارانه و سرشار از تموّج و تلوّن را سازگار با این مقولات دانست؟ چگونه میتوان تعدی و ظلم به دیگران را اعم از انگ زدنهای اخلاقی و امنیتی و… را بدون استناد به مستندات محکمه پسند و قضایی، مظهری از انطباق با مقولات فوق تفسیر کرد؟
این غیریتسازی در صورتی معقول است که اولاً واقعی باشد، ثانیاً با گفتمان انقلاب اسلامی سازگار باشد، ثالثاً از سوی کسانی مطرح شده باشد که رفتارشان منطبق با جامعیت این گفتمان باشد، نه اینکه متمسک شدن به شعارها و آرمانهای این گفتمان، روکشی برای فریب مردم و پیشبرد منافع و مصالح شخصی و جناحی باشد. قطع نظر از طرفهای مقابل، از این طرف نیز با نسخههای اصیل روبهرو نیستیم. اینان نسخههای بدلی هستند که در صورت عدم مراقبت در نهایت به اصل گفتمان انقلاب اسلامی و لایههای مرتبط با آن آسیب وارد میکنند.
رفتار گذشته ایشان حاکی از ماندن در قدرت یا رسیدن به قدرت بیشتر با تمسک به هر وسیلهای، اعم از جوسازی و افترا و تهمت به دیگران تا سکوت و رضایت در برابر هر سیاست و رفتار ناموجه و تعریف و تمجید از این رفتارها و البته دریافت پاداش سریع بوده است. نیم نگاهی به پذیرش مسئولیتها بدون پشتوانه علمی و تجربی و حتی احساسی و عاطفی پیشینی موید این رفتار هاست. نگاهی به تخصص برخی مسئولان در ردههای مختلف پرده از بیتوجهی به شایستگیها در اداره کشور و تملق و «ارادت سالاری» ویژه بر میدارد
تعبیر بنده این است که این افراد اگر فهم دقیقی از رسالت و جایگاه تاریخی خود داشتند و مانع از نقادی و نظارت در گذشته نمیشدند، بسیاری از معضلات کنونی را شاهد نبودیم. اما بدفهمیها و قدرتطلبیها و بسترها و اتفاقات گذشته و انتقام گیریها ما را به وضع کنونی رسانده است. هماکنون به رغم همه این مشکلات فرصتی بدست آمده است تا عقلا و معتدلین در چارچوب گفتمان انقلاب اسلامی و با واکاوی مسائل و ریشه یابی آنها به فکر چاره بیفتند. این چاره سازیها هم متوجه پاسخهای مفهومی به پرسشهای حکومت است و هم ناظر به شیوههای مدیریتی و اداره کشور. به نظر میرسد فرصت برای برخورد
عقلانی و منضبط باکشور و نیازهای گوناگون آن در چارچوب مبانی و آرمانهای انقلاب اسلامی و با استفاده از ظرفیتهای «فقه سیاسی» مهیا شده باشد. این فرصتی است طلایی که باید قدر آن را دانست و به سوالها و پرسشهای مختلف پاسخی در خور داد.
به هر حال بنده در اصل انتساب اصول گرایی به اینان تردید دارم. به عبارت دیگرخود این غیریتسازی اولاً واقعی نیست و ثانیاً ناظر به الگو و معیار اصول گرایی حقیقی نیست، بلکه ناشی از سه امر است، یکی «قدرت زدگی» و دیگری در بهترین حالت، «توهم»، که این توهم را میتوان با عامل سوم پیوند داد و آن رندی سیاسی و استفاده از جهل عدهای و کم حافظگی تاریخی برخی از اقشار اجتماعی است. یعنی سه عامل قدرت زدگی، توهم و رندی سیاسی.
این سه عامل را چگونه میتوان تبیین کرد یا مصداقیابیاش به چه شکلی است؟
قدرت زدگی معمولا آفتی است که سراغ هر صاحب قدرتی میآید. به هرحال اینها امروز بخشی از حاکمیت را در اختیار خود گرفتهاند و بر بخشی از منابع مالی مسلطاند. همانطور که پیشتر هم گفتهام بین قدرت و ثروت در کشور یک رابطه ساختاری برقرار است.
طبعاً این افراد چون قدرت دولتی را در اختیار دارند، دسترسی سهل الوصولتری در مقایسه با دیگران به سرمایههای اقتصادی و فرهنگی و سیاسی دارند. بخشی از این غیریتسازی کاذب مورد نظر شما به واسطه حضورشان در قدرت است و این همان مستی قدرت است. ما همواره شاهد این مستی قدرت بوده ایم. اگر خاطرتان باشد در گذشته، ما هم در دوران سازندگی، مستی قدرت کارگزاران و هم در دوره توسعه سیاسی، مستی قدرت مشارکت را داشتیم و آنها نیز میخواستند به اصطلاح وزن کشی کرده و حساب خودشان را از بقیه جدا کنند، چون احساس میکردند که برترند و به لحاظ رسمی هم برتر بودند.
چون قدرت سیاسی در اختیارشان بود، به منابع مالی دسترسی داشتند و بر سرمایههای فرهنگی مسلط بودند و اصطلاحاً قدرت تصمیم گیری و حتی بعضا قدرت هژمونی هم در اختیار آنها بود. در جمهوری اسلامی مادامی که ما تحولی ساختاری در رابطة قدرت - ثروت ایجاد نکرده ایم، این بهترین مجرا برای تراکم زر و زور و تزویر است.
به هر حال بخشی از این غیریتسازی کاذب ناشی از همین قدرت زدگی و حضورشان در عرصه قدرت است. این یک آفت غیر شخصی و ساختاری است.
عامل توهم در این غیریتسازی ناظر بر چیست؟
این توهم با عامل اول، یعنی قدرت زدگی میتواند هم مرتبط باشد و هم تفاوتهایی داشته باشد. توهم یعنی اینکه انسان اصولا نمیتواند تحلیل خوبی از واقعیت داشته باشد. حالا اگر قدرت زدگی جنبه ساختاری دارد، توهم جنبه ذهنی دارد. این جنبه ذهنی میتواند با آن جنبه ساختاری ارتباطی هم داشته باشد، اما جنس این جنبه ذهنی با جنس جنبه ذهنی گذشتگان متفاوت است.
هر سه دولت پیشین در عامل ساختاری مشترک بودند، اما این دولت اخیر جنبه ذهنیاش متفاوت است، چرا که جنبه ذهنی این دولت، نمایی از انقلاب را یدک میکشد. نمایی از ساده زیستی، نمایی از انقلابی بودن، نمایی از مبارز بودن، نمایی از اهل جهاد و شهادت بودن. به هر حال به گونهای مصادره کردن آرمانها و شعارهای انقلاب اسلامی رخ داده و این باعثشده است تا این افراد اقبال مردم نسبت به این شعارها را به اسم خودشان و رفتارها و سیاستهای خودشان بنویسند و غافل از حمایتهای حقیقی - آرمانی و مصلحتی - مصداقی اسیر توهم شوند.
زمانی توهم به سراغ انسان میآید که فرد قادر نیست واقعیتها را به خوبی ببیند و البته این امر یک مبنای ساختاری هم میتواند داشته باشد. مبنای ساختاری این توهم، تسری رابطه قدرت - ثروت به رابطه قدرت - منزلت پس از پیروزی جمهوری اسلامی است. یعنی قدرت - ثروت تغییری نکرد و به قدرت - منزلت هم تسری پیدا کرد. چون مبانی شکل گیری جمهوری اسلامی ایدئولوژیک است، افرادی که مسئولیتی در این نظام عهده دار میشوند، ممکن است امر بر آنان مشتبه شود و پندارند که سرمایه فرهنگی ومفسران ایدئولوژی هم هستند!!
من مصادیق بسیاری را در این زمینه میتوانم ذکر کنم. در همین دولتی که الان سر کار است، کسانی را داریم که هیچ اثر مکتوب مذهبی و فرهنگی پیش از رسیدن به قدرت ندارند اما پس از به قدرت رسیدن، مفسر دین شدهاند، از همانندی خدا و انسان سخن به میان میآورند. این امر در بهترین حالتش ناشی از توهم است ولی توهمی از جنس آرمانهای انقلاب. یا در نطقشان در سازمان ملل از «ملت من» سخن میگویند. اینها خیلی معنا دارد و نمیشود به راحتی از آن گذشت. اگر آنها احساس میکنند که اینگونه باید کشور را اداره کنند بنده من هم احساس میکنم که اینگونه باید نقادی کنم و اثرگذار باشم. این وظیفه و
تکلیف من است که اینها را بگویم.
عامل سوم را شما رندی سیاسی دانستید. آیا این را میتوان همان کاسبکاری و ارزش فروشی دانست؟
عامل سوم ناظر بر این است که اینها دیگرسازیهایی با الگوی دیگرسازی غربیها میکنند. حیات غرب به دلیل اینکه هویت مستقلی ندارد همواره در گرو دیگرسازی بوده است. یک زمانی دیگریاش شوروی بود و امروز جهان اسلام. آنها این را به روشنی میگویند. من اگر فرصتی بود کتاب Globalization or Empire را میآوردم و جدولش را به شما نشان میدادم. در این کتاب به خوبی اشاره شده به اینکه اسلام به مثابه رقیب و «دیگری» برای غرب مطرح شده است. خب آن دیگرسازی غربی از این جنس است که آن کسی که با ما نیست علیه ماست. این عامل سوم است. من فکر میکنم که نفس این غیریتسازی که امروز در کشورمان با آن مواجه
هستیم، یک غیریتسازی صفر و یکی کاذب و برای حفظ و رسیدن به قدرت بیشتر است. من فکر میکنم این غیریتسازی چیزی جز ماکیاولیسم نیست و جنسش ماکیاولیسم مذهبی است. حتی میتوانم بگویم ماکیاولیسم مذهبی مضاعف است.
منظورتان از ماکیاولیسم مذهبی چیست؟ یا اصلا این ماکیاولیسم مذهبی چرا قید مضاعف به آن زده شد؟
ماکیاولی میگفت برای حفظ حکومت همه چیز جایز و مباح است. حتی میتوانید شعار اخلاق بدهید ولی اخلاقی عمل نکنید. در اندیشه ماکیاولی حفظ حکومت اساس و مبناست. در این جا عدهای آمدهاند و همین منش و روش را در فضای دینی و انقلابی و ایدئولوژیک خاص کشور ما به کار گرفتهاند. ظاهرش اگر این باشد که برای حفظ حکومت هر کاری لازم است، این میشود ماکیاولیسم مذهبی. اما نظر من این است که برای این افراد اصولا حفظ حکومت هدف نیست، اینها برایشان حفظ منافع فردی وگروهی هدف و مبناست. این بسیار خطرناک است و هیچ نسبتی با انقلاب اسلامی و سیاستهای دینی و اخلاقی ما ندارد.
عطف به تموّج و تلوّنی که در مواضع این گروه در سالهای اخیر وجود دارد میتوان این سوال را پیش کشید که آیا این تموّج و تلوّن مبنای ماکیاولیستی و فرصت طلبانه ندارد؟ چه نسبتی میان دولت اسلامی و مدیریت امام زمانی از یک سو و مکتب ایرانی از دیگر سو برقرار است؟ یا اینکه چه نسبتی میان یار هاشمی بودن در زمان ریاستجمهوری ایشان و مقابل هاشمی بودن در شرایط فعلی، برقرار است؟
بله. کسی که به اسم مخالفت با آقای هاشمی سرکار میآید، باید گذشتهاش هم این را نشان بدهد. گذشته این افراد باید نشان بدهد که هیچ ارادتی به ایشان نداشته و به رغم رعایت موازین اخلاقی همواره منتقد آقای هاشمی بودهاند. نه کسی که در یک سفر از آقای هاشمی به عنوان سردار سازندگی یاد میکند و در زمانی هم که قدرت را در دست میگیرد، دقیقا جا پای همان سیاستها میگذارد. اما یکی خراب و ناموجه میشود و دیگری عین صواب خوانده میشود. این در حالی است که الگوی رفتاری کاملا یکی است. شما میتوانید این تموّج و تلوّن را در همه عرصهها و در قلمرو زمانی گستردهتر دنبال کنید. حالا من
این تموّج و تلوّن را در شرایط فعلی مطرح کردم و شما هم به عقبه آن اشاره کردید. خودتان مصادیق این امر را در جاهای گوناگون میتوانید ببینید. سطح بحثبنده اکنون نظریتر از آن است که وارد ریز این امور بشوم.
این به زعم شما «ماکیاولیسم مذهبی مضاعف» با استفاده از شاخصها و کلید واژههایی انجام میشود. اینها چه شاخصهایی هستند.
برای مثال اینها روی بصیرت به شدت مانور میدهند. حال این بصیرت چیست؟ اصلا جنس بصیرت همان گونه که از اسمش پیداست، یک جنس نرم است. جنسی است از جنس حکمت و اندیشه. یعنی یک مقوله نرم افزاری است و نه سخت افزارانه. کسانی میتوانند پرچمدار بصیرت در یک جامعه باشند که اهل حکمت و اندیشه باشند. اهل تفکر و تامل باشند. آنهایی که به دنبال تسویه حسابهای سیاسی و برخورد سخت، غضبناک و خصمانه با رقیب سیاسی هستند، اصولا اهل بصیرت نیستند. آخر ما چگونه میتوانیم بگوییم که شخصی بصیر است در حالی که آن فرد به طرف مقابل ولو رقیبش ظلم میکند؟ چگونه میتوانیم بگوییم که شخصی بصیر است در
حالی که آن فرد بیش از آن که دغدغه اصل نظام و انقلاب را داشته باشد، دغدغه منافع فردی و گروهی خودش را داشته باشد؟ اصولا بحثمن در باب بصیرت و مخالفتی که با برخی چهرههای «بصیرنما» داشتم این بود که اصولا شما اصل نظام برایتان مهم نیست. خدا میداند که برای من هیچ رجل سیاسی اهمیتی ندارد. برای من هیچ جریان سیاسی اصالت ندارد. برای من مواجهه جمهوری اسلامی و انقلاب اسلامی با یک فرد خاطی اهمیت دارد. اگر فردی خطای ۵،۱۰ یا حتی ۹۰ درصدی کرده که البته باید با اسناد محکمه پسند باشد، نباید پای این فرد بنویسم ۱۰۰ درصد خاطی و نبایستی هرنوع مواجههای که دلمان خواست با آن فرد داشته
باشیم.
پس در حقیقت یک شکلی از کاسبی سیاسی است؟
بله. کاسبی سیاسی تمام عیار. وگرنه اگر کاسبی نبود و اگر بحثاین بود که حقی ادا شود، راهی جز برپایی محکمه و دادن فرصت دفاع به متهمین نیست. و البته این دادگاه می تواند سویه دیگری هم داشته باشد، یعنی اقامه دعوی علیه کسانی که بی سند به دیگران انواع و اقسام اتهام را وارد کردهاند.
هر دو رئیس جمهور پیشین از غیریت سازی و تفکیک سیاست هایشان از دولتها پیش از خودشان استفاده می کردند. اما شاخص هایی که الان برای غیریت سازی استفاده می شود، از یک سو از جنس شاخص های انقلاب است و از دیگر سو یک خرده فروشی از فرهنگ ایرانی پیش از اسلام هم هست. یعنی هرجا شاخص های انقلابی سکوت دارد یا وارد نشده است، از ایران پیش از اسلام وام گرفته می شود و هر دو این شاخصها هم به صورتی سطحی و عوامانه به کار گرفته می شوند. مانند بحثورود زنان به ورزشگاه و دیگر مصادیق. این خرده فروشی و استفاده ابزاری برای آینده انقلاب خطرناک نیست؟
این نکته ظریفی است. اینها صلابت و اقتدار و سازگاری درونی مولفه های انقلاب اسلامی را به هم می زنند و معجونی به خورد مردم می دهند. ولی من احساس میکنم که آن چیزی که سبب اقبال به اینها شد این معجون گرایی نبود. این معجون گرایی در ادامه آمد. آن چیزی که سبب اقبال به اینها شد بی مهری گذشتگان به مفاهیم و ارزش های اخلاقی و عدالت خواهانه و گرایش مردم به این آرمانها بود و اینها خوب توانستند روی آن موج سواری کنند و مسلط شوند. مسئله من این است که اگر کسی بیاید و با گفتمان انقلاب اسلامی حاکم شود اما رفتار ی دیگر داشته باشد، این یک فاجعه است. یعنی افرادی با تمام معونه انقلاب
اسلامی آمده و در مقابل دیگری قرار گرفتهاند. من نگران این هستم که اینها چون با گفتمان انقلاب سرکار آمدهاند و رفتار دیگری داشتهاند، بعدها این روی صلابت انقلاب اثر سوء بگذارد. البته خوشبختانه این هوشیاری را برخی از روشنفکران ما داشتند و با مفهوم نقد درون گفتمانی این هشدار را دادند که ممکن است کسی با شعارهای انقلابی روی کار بیاید، اما رفتارها و اعمال او هیچ نسبتی با گفتمان انقلاب اسلامی نداشته باشد.
این معجون گرایی چیزی جز فرصت طلبی نیست. البته این احتمال هم وجود داردكه اینها همان روز اول هم هیچ نسبتی با انقلاب اسلامی نداشته و با شعارهای انقلاب به مثابه یك فرصت برخورد كرده باشند. در این صورت از روز اول هم دقیق و با برنامه عمل كردهاند. یعنی آدم های تیز هوش و زمان شناسی بوده و دقیقا متوجه بودهاند كه امروز نیاز مردم چیست. و البته ممكن است به دلیل توهم بعدی یا رابطه نادرست قدرت-ثروت و قدرت-منزلت و یا رندی های سیاسی، فاصله گرفته باشند. من می خواهم اخلاقا این قضاوت را نداشته باشم كه اینها از روز اول با نقشه آمدهاند، اما علائم و نشانه های زیادی وجود دارد كه بعدها بر
من معلوم كرد كه از روز اول هم از روی نقشه آمدهاند. در واقع از روز اول كه شهرداری را به عهده گرفتند، شهرداری برایشان پلی بود برای تسخیر ریاست جمهوری. دست كم خود آقای احمدی نژاد می داند كه خود من در زمان شهرداریش چه مشورت هایی به او دادم .