مناظره زیباکلام و خوشچهره درباره والاستریت
صادق زيباكلام و محمد خوشچهره از اساتيد دانشگاه، در مناظرهاي با عنوان ايالات متحده آمريكا: اقتدار؟ فروپاشي؟ كه به همت نهاد مقام معظم رهبري دانشگاه تهران برگزار شد به بحث و تبادلنظر پرداختند.
به گزارش ایسنا، محمد خوشچهره، استاد دانشگاه در این مناظره که با استقبال حدود ۴۰۰ نفر از دانشجویان دانشگاه تهران برگزار شد، گفت: در آنچه به عنوان جنبش و یا اشغال «وال استریت» در رسانهها عنوان میشود تنوع سلیقهیی فراوانی وجود دارد و دیدگاهها و منافع فراوانی دیده میشود. جریانی این وضعیت را اعتراض به وضع موجود میداند و برخی ناشی از شکاف بین غنی و فقیر و یا مهاجرت و غیره.
وی با بیان اینکه نظام سرمایهداری در پی تسریع و تسهیل تجارت بینالمللی است، افزود: در این زمینه WTO، بانک جهانی، صندوق بینالمللی پول و غیره ابزارهای قوی هستند که نظام سرمایهداری و نئولیبرالیسم را حمایت میکنند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: قواعد اقتصاد جهانی به نحوی شکل گرفته است که به نفع کشورهای صنعتی است و تجارت در این قالب انجام میشود.
خوشچهره با بیان اینکه ایالات متحده آمریکا پس از جنگ جهانی دوم بیش از ۳۸ درصد تولید ناخالص جهان را در اختیار داشت و یا ۵۰ درصد مبادلات جهان با دلار صورت میگرفت و بیش از ۷۵ درصد ذخایر ارزی جهان با دلار انجام میشد، افزود: این در حالی است که این ارقام در حال حاضر به نصف رسیده است؛ در حالی که تولید ناخالص جهان از دههی ۱۹۵۰ تا کنون ۳۹ برابر شده است و با در نظر گرفتن جمعیت جهان در ۱۹۵۰ و جمعیتی که امروز شاهد آن هستیم ۷ میلیارد نفر شاهد نزول بزرگترین اقتصاد دنیا هستیم.
وی گفت: بر اساس آنچه مراکز تحقیقاتی و آکادمیک و یا مراکز بینالمللی عنوان کردهاند ۸۰ درصد ثروت و درآمد در سطح جهان متوجه ۲۰ درصد جمعیت دنیاست که این ۲۰ درصد هم در کشورهای صنعتی و پیشرفته حضور دارند. این نابرابری در آمریکا با ضریب بالایی دیده میشود.
این استاد دانشگاه افزود: شکاف و اختلاف طبقاتی و اختلاف درآمد در میان مردم آمریکا به شکلی افسانهای افزایش یافته است و امروز این واقعیت که یک اقتصاد نابرابر در جهان وجود دارد مورد اعتراض جهانیان و نخبگان دنیاست.
در ادامهی این مناظره، صادق زیباکلام، استاد دانشگاه تهران با طرح این سوال که چرا با نظام سرمایهداری مخالفت میشود و مخالفان این نظام چه میگویند؟ اظهار کرد: به لحاظ تاریخی و سیاسی، نظام سرمایهداری ۲۵۰ سال است که به وجود آمده است. این نظام در نیمه دوم قرن ۱۸ و با انقلاب صنعتی شکل گرفت. بسیاری پیشبینی میکردند که سرمایهداری سقوط خواهد کرد. از جمله مهمترین معترضان و مخالفان این نظام، کارل مارکس بود. مارکس معتقد بود سرمایهداری به گونهای اجتنابناپذیر سقوط خواهد کرد.
وی ادامه داد: اینها معتقد بودند بعد از سرمایهداری، سوسیالیسم و سپس کمونیسم ایجاد میشود که نظام پیشرفتهتری خواهد بود. در این نظام مالکیت خصوصی و استثمار از بین میرود و مدینه فاضله به وجود میآید. اما عمر مارکس به اینجا نکشید که اولین انقلاب سوسیالیستی دنیا را ببیند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه سرمایهداری به عنوان یک نظام فکری مطرح میشود، گفت: مهمترین دلیلی که موجب شده نظام سرمایهداری از بین نرود، پذیرش مخالفت در درون این نظام است که اجازه میدهد مخالفان و منتقدانش به اظهارنظر بپردازند.
در ادامه خوشچهره با بیان این اعتقاد که قبول دارم مطبوعات و رسانههای داخلی موضوع جنبش وال استریت را بزرگنمایی میکنند، افزود: معتقدم نسبت به این پدیده نه باید ذوقزدگی داشته باشیم و نه باید از آن به راحتی عبور کنیم. این بزرگنمایی که الان شاهد آن هستیم غیرمنطقی است. البته از این نوع افراط و تفریطها در کشور و مثلا در موضوعات اقتصادی و یا امور مربوط به معیشت مردم شاهدیم.
وی با بیان اینکه نظام سرمایهداری فعلی که به عنوان نئولیبرالیسم اقتصادی هم از آن یاد میشود در عرصهی کارکردی خروجی دارد، با اشاره به این خروجیها اظهار کرد: در این نظام تعریفی از انسان وجود دارد که بر اساس تئوری اومانیسم است و وجود مادی انسان را مورد نظر قرار میدهد. روندی که در حال حاضر شاهد هستیم خروجیاش این است که زندگی مادی، راحتی، تسهیلات، ارتباطات، تکنولوژی و غیره دستاوردهایی را به وجود آوردهاند، اما در کنار اینها انسان بعد معنویاش را از دست داده و به نوعی سرکوب کرده است.
خوشچهره گفت: تلاشها برای ارتقای سطح رفاه عمومی مردم و گسترش تکنولوژی قابل تقدیر است، اما این الگو تضادهایی در خود دارد. اصلاحات اقتصادی در نظام سرمایهداری موجب شده تا شکافهایی ایجاد شود و دیگر جامعه غربی جامعهی مطلوبی به لحاظ رعایت اخلاق نیست. امروز مهمترین مسالهی معترضان به سیستم سرمایهداری این است که اخلاق از اقتصاد رخت بربسته است.
زیباکلام نیز در ادامه با طرح این پرسش که چرا در ایران تا این حد جنبش وال استریت را بزرگنمایی میکنیم؟ گفت: البته این مساله تا حدودی قابل فهم است. از اوایل دهه ۱۹۲۰ ادبیات و تفکری به اسم مارکسیسم لنینیسم وارد ایران شد و حزب توده و چپ بعد از سقوط رضا شاه در پایان ۱۹۳۰ به عمدهترین جریان فکری در ایران تبدیل شد؛ به شکلی که هر نویسنده، شاعر و نخبهای عضو حزب توده بود.
وی تاکید کرد: البته ادبیات حزب توده منحصر به ایران نبود؛ بلکه بعد از جنگ جهانی دوم این ادبیات در همه جای دنیا رونق پیدا کرد. اما سوال اینجاست که چرا این ادبیات در کشوری که متدین بود بروز و ظهور گستردهای پیدا کرد؟ که پاسخ به این مساله بحثتاریخی و جامعهشناسی را میطلبد و ترجیح میدهم هیچ وقت به شرح این مساله نپردازم.
زیباکلام با طرح پرسشی دیگر مبنی بر اینکه چرا این ادبیات(مارکسیستی) در دو سه دهه اخیر در کشورهای دیگر فروکش کرده است اما در ایران نه؟ پاسخ داد: یکی از دلایل این موضوع به عقبماندگی ما در علوم انسانی و علوم سیاسی بازمیگردد و به همین دلیل است که ادبیات چپ در ایران همچنان مسلط است.
وی با اشاره به بخش دیگری از جهانبینی مارکسیسم نسبت به دنیا گفت: آنها معتقدند که جهان فکری، اردوگاه سرمایهداری و امپریالیسم است که در راس آن توسط آمریکا و انگلیس هدایت میشوند. این نگاه درست یا غلط توسط مارکسیستها ارایه شد و کشورهای دیگر از جمله ایران این نگاه را در اختیار گرفتند اما ایران این نگاه را یک مرحله بالاتر برده است. ایران معتقد است بین این دو اردوگاه یعنی مارکسیسم و کاپیتالیسم یک پیکار تاریخی در جریان است.
زیباکلام اضافه کرد: چه بخواهیم، چه نخواهیم یک تضاد بنیادی بین ایران به عنوان پرچمدار جهان مستقل از یک سو و آمریکا، پرچمدار جهانی نظام سرمایهداری از سوی دیگر وجود دارد و از این رو است که دربارهی جنبش والاستریت در ایران بزرگنمایی میشود. وقتی آمریکا و غرب را دشمن خود میدانیم طبیعی است که مسائل مربوط به آمریکا برای ما پررنگ باشد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه هیچکس نمیگوید که سرمایهداری مشکل و معضل ندارد و حتی نخبگان آمریکا و اروپا به این مساله واقف هستند، خاطرنشان کرد: تاکنون به این مساله فکر کردهاید که چرا افرادی مثل هابرماس یا فوکو در ایران معروف هستند؟ آنها معروفند چون به غرب انتقاداتی داشتند.
وی با طرح این پرسش که آیا شنیدهاید که آمریکاییها و اروپاییها در جایی گفته باشند که نظامشان کامل و ایدهآل است؟ گفت: دلیل اینکه نظام سرمایهداری سقوط نخواهد کرد این است که در درون این نظام حق مخالفت وجود دارد و آنها به مشکلاتشان به خوبی واقف هستند. نشان این مساله جلسات و ساعتهایی است که سران اروپا در چند هفتهی گذشته برای رفع مشکلات یونان، ایتالیا و … در منطقهی یورو برگزار کردهاند.
زیباکلام تاکید کرد: سرمایهداری امروز دچار بحران نشده است. قبلا بزرگترین بحران برای سرمایهداری در دههی ۱۹۲۰ به وجود آمد و برخی معتقدند فاشیسم از ۱۹۳۰ به بعد و حتی جنگ جهانی دوم ریشه در بحران نظام سرمایهداری در این مقطع دارد.
محمد خوشچهره با طرح این مساله که نمیتوانم بپذیرم مخالفان نظام سرمایهداری چون در داخل خود میتوانند به مخالفت بپردازند پس نظام سرمایهداری سقوط نمیکند، اظهار کرد: اینگونه نیست که بگوییم فضای نئولیبرالیسم در آمریکا کاملا باز است. در مقاطعی وجود دارد که این نظام قائل به پذیرش انتقادها و اعتراضات نبوده و نیست.
وی در ادامهی سخنانش با بیان اینکه سرمایهداری اصالت را به تولید انبوه میدهد، گفت: از این رو عوامل تولید مورد توجه این نظام است اما این نظام در دهههای اخیر سعی کرده دانش و تکنولوژی را در انحصار خود بگیرد. این در حالی است که انحصار در چارچوب نظام سرمایهداری نمیگنجد.
خوشچهره تصریح کرد: «وال استریت» سمبل یکی از جریانات مالی دنیاست. جریانی که همه چیز را در اختیار دارد. ما شاهد هستیم که ایران یا کشورهای خلیج فارس که تولیدکنندهی نفت هستند تاثیری بر قیمت آن ندارند و این نظام سرمایهداری و جریان مالی در وال استریت است که قیمت را تعیین میکند و یا قواعدی را ایجاد میکند که منفعت این قواعد در اختیار نظام سرمایهداری است.
این استاد دانشگاه ادامه داد: نظام سرمایهداری در خود تضادهایی را ایجاد کرده است که هر روز این نظام را بیشتر به مخاطره میاندازد. باید بپذیریم که نظام سرمایهداری آمریکا کالبدی قوی دارد اما چه چیز باعثمیشود از این کالبد قوی نشاط و شادی برود؟ پمپاژ خون در کالبد این نظام نقش حیاتی دارد و این پمپاژ همان بازارهای مالی است و امروز با اختلالات ایجاد شده پمپاژ خون به درستی انجام نمیشود.
وی یک بار دیگر تاکید کرد: نظام سرمایهداری هرچند رفاه مادی را بالا برده اما آرامش را از بشر گرفته و اضطراب را جایگزین کرده است.
در ادامه صادق زیباکلام با بیان اینکه در ۲۵۰ سال گذشته بسیاری از نظامهایی که شکل گرفتهاند مسالهی نابرابری، استثمار، استعمار، بیعدالتی و غیره را هدف قرار داده و هیچ عقل سلیمی نمیپذیرد که چنین خلإهایی را در نظام خود داشته باشد، افزود: نظامی که لنین ایجاد کرد مدعی بود که در آن کارگران، کشاورزان و نویسندگان آن را اداره میکنند و نظامی کاملا سوسیالیستی است و استثنا در آن نیست. اما نظام سوسیالیستی شوروی به کجا رسید؟ خیلی از مارکسیستهای فرانسوی، آلمانی و غیره، نظام سوسیالیستی شوروی را تایید میکردند و معتقد بودند که بالاخره یک نظام توانست متفاوت از نظام
سرمایهداری کار کند.
وی ادامه داد: در حال حاضر هم آلترناتیوهایی در دنیا مثل کوبا و کره شمالی وجود دارند که از نظام مارکسیست پیروی میکنند، هرچند نمیتوان مطمئن گفت که آنها انگارههای آدام اسمیت را نادیده گرفتهاند.
وی افزود: تمام نظامهایی که مدعی شدهاند نظامی را برای اداره جهان ایجاد کردهاند که مسائل و مشکلات سرمایهداری را در خود ندارد، امروز یک جهنم بزرگ را برای ملتهایشان به وجود آوردهاند. شاهد بودیم که شوروی و استالین چه جهنمی را برای مردمانشان ایجاد کردند و یا خمرهای سرخ در کامبوج و یا در زیبمبابوه، اما حاصل آنها چه شد؟
این استاد دانشگاه با اشاره به دستاوردهای کشورهای هند، برزیل، آرژانتین، شیلی، ترکیه، مناطقی از چین و اندونزی گفت: این کشورها قواعد سرمایهداری را به کار گرفتند. ترکیه در ۱۳۶۰ شمسی صادراتش ۵ میلیارد دلار بود و در ۱۳۹۰ صادرات غیرنفتیاش به بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار رسیده است.
زیباکلام تصریح کرد: اگر آمارهای دولت دربارهی صادرات غیرنفتی را هم بپذیریم این رقم به ۲۰ میلیارد دلار میرسد که البته بخشی از آن هم ناشی از محصولات پتروشیمی و میعانات گازی ماست. ۳۲ سال است که میگوییم میخواهیم توسعهای بومی متناسب با شرایط خود داشته باشیم اما هنوز به یک الگو نرسیدهایم.
وی اضافه کرد: آیا ترکیه، برزیل و هند، نظام بومی توسعه دارند؟ خیر. اینها به دنبال مدل آدام اسمیت رفتند و جا پای آمریکا و انگلستان گذاشتند.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: نظام سرمایهداری قطعا مشکل دارد اما آن را حل خواهند کرد.
زیباکلام ادامه داد: بزرگترین مشکل نظام سرمایهداری که آدام اسمیت نتوانست حل کند هرچند که به آن واقف بود میزان دخالت دولت در اقتصاد است. او معتقد بود دولت نباید مطلقا در امور بازار و اقتصاد دخالت کند و بازار باید به رقابت خود بپردازد و دست نامریی، خود بازار را کنترل میکند و دولت تنها باید مالیات بگیرد. اما مساله این است که ما انسانها با یکدیگر برابر نیستیم. هریک از ما به لحاظ عقل، شعور، تواناییهای جسمی و یا تفاوتهای جغرافیایی با یکدیگر متفاوتیم و اگر حکومت در این مساله دخالت نکند امکانات به یک میزان در بین افراد و جامعه تقسیم نخواهد شد و آنها که استعداد
بیشتر دارند و یا به تعبیری حقهبازتر هستند ثروتمندتر میشوند.
وی ادامه داد: ثروت یک جامعه محدود است و باید آن را به یک سطح مشخص بین افراد جامعه تقسیم کرد اما عدهای معتقدند سهمشان باید بیشتر باشد؛ چرا که استعدادشان و توانایی ذهنی و جسمیشان بیشتر است؛ این یک بحثفلسفی است و نمیتوان آن را حل کرد.
زیباکلام افزود: واقعیت این است که در ۲۵۰ سال گذشته خیلیها ادعا کردند که بدیل نظام سرمایهداری هستند اما سوال این است که ما چه نظامی را طراحی کردهایم که بتواند در اقتصاد، سیاست، کشاورزی، بانکداری، تجارت به دیگران مدلی را ارایه کند؟
در ادامه محمد خوشچهره با طرح این سوال که آیا آمریکا ابرقدرتی است که در عین اقتدار تضادهای درونی دارد؟ گفت: بله؛ اما به اینکه نظام سرمایهداری همین فردا سقوط میکند و یا اینکه اصلا این نظام تکان نمیخورد و به راه خود ادامه میدهد، قائل نیستم.
وی افزود: آدام اسمیت یک فیلسوف اخلاقگرا و خداشناس بود و آنچه امروز نظام سرمایهداری را با مشکل روبهرو کرده است کنار گذاشته شدن اخلاق از اقتصاد است. البته اخلاق مورد نظر، اخلاق سکولاریسم است.
این استاد دانشگاه بیان کرد: فزونخواهی موجب شده است که اقتصاد جهانی و نظام سرمایهداری دچار اختلال شود.
خوشچهره با اشاره به آیاتی از قرآن کریم تصریح کرد: امانت را باید به اهلش داد و مسوولیت برای مسوولان و مدیران، امانت است. متاسفانه در نظام اقتصادی ایران گاهی از اوامر خدا نافرمانی صورت میگیرد و برخی انحرافها برای این است که امانت(مسوولیت) به اهلش داده نشده است.
وی گفت: طغیان و فساد عامل فروپاشی نظامهای قدرتمند در دنیاست و این سنت خداوند است. چنانچه طغیان و فساد در هر نظامی ولو جهان سوم، دیکتاتوری و یا دموکراتیک صورت بگیرد موجب فروپاشی میشود. حال میخواهد نظام قذافی، صدام، استالین و یا نظام آمریکا باشد.
اين استاد دانشگاه افزود: نظام سرمايهداري با توجه به تضادها و اختلالات محيط زيستي كه در درون خود دارد در مسير انحطاط است اما نبايد تصور كنيم كه اين انحطاط همين فردا اتفاق ميافتد و دچار ذوقزدگي شويم. ممكن است اين اختلالات با مديريت پشت سر گذاشته شود.