تنگه هرمز، برگ تا ابد برنده ایران
دیگران چه بخواهند، چه نخواهند، ایران در یکی از استراتژیکترین گذرگاههای آبی دنیا، دست بالا را دارد و ضمن اینکه آن را بخشی از جغرافیای دفاعی خود میداند، همواره تاکید کرده است که میخواهد این گذرگاه حیاتی، امن باشد.
به گزارش ایسنا، "تنگه هرمز" سالهاست كه يكي از مهمترين و استراتژيكترين گذرگاههاي آبي دنيا محسوب ميشود؛ آنقدر مهم كه هيچگاه از چشم طمع كشورهاي ديگر دور نبوده و بارها شاهد دستاندازيهاي سياسي و نظامي از دوران نادرشاه و حتي پيشتر از آن، تا امروز بوده است.
طول تنگه هرمز حدود ۱۶۰ کیلومتر و عرض آن بین ۵۶ تا ۱۸۰ کیلومتر است. این آبراه، دومین تنگه بینالمللی پرتردد دنیاست و هر روز حدود ۴۰ درصد کل نفت حمل شده توسط نفتکشها و نزدیک به ۲۵ درصد کل عرضه جهانی نفت از این آبراه عبور میکند که همین امر نشاندهنده اهمیت تنگه استراتژیک هرمز است.
نکته قابل توجه دیگر درمورد این گذرگاه آبی راهبردی، ورود انحصاری از آن به خلیج فارس است؛ چراکه حدود ۶۸ درصد ذخایر شناختهشده نفت و گاز دنیا در خلیج فارس قرار داشته و امنیت تنگه هرمز نقش کلیدی در تأمین بیوقفه انرژی دنیا دارد. خلیج فارس، پس از " خلیج مکزیک " و " خلیج هودسن "، سومین خلیج بزرگ جهان به شمار میآید.
کشورهای ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی، قطر، بحرین، امارات متحده عربی و عمان در کناره خلیج فارس قرار دارند و در این میان، سواحل شمالی خلیج فارس بطور کامل در جغرافیای سیاسی ایران قرار دارد. در آن سوی تنگه هرمز، دریای عمان قرار دارد که راه ورود به منطقه آبهای استراتژیک جنوب(تنگه هرمز و خلیج فارس) محسوب میشود و سواحل شمالی آن نیز تماما در اختیار ایران است.
همین گستره جغرافیایی ایران در طول سواحل خلیج فارس، دریای عمان و تنگه هرمز، موجب شده است که ایران همواره به عنوان کشوری با موقعیت ژئوپولتیک خاص شناخته شود و در برههای، فردی مثل صدام را تحریک کند که با شکست ایران، عمق استراتژیک خود در دریا را افزایش دهد و " خفگی ژئوپولتیک " کشورش که در طول تاریخ از آن رنج برده است را رفع کند؛ آرزویی که هیچگاه محقق نشد، چراکه نیروی دریایی کشورمان در همان ۶۷ روز اول جنگ تحمیلی با انجام عملیاتهای موفقیتآمیزی نظیر " مروارید " توانست نیروی دریایی عراق را در سواحل آن کشور زمینگیر کند و عملا کنترل سکوهای " البکر " و " الامیه " عراق را
در اختیار گیرد.
موقعیت خاص ایران در عرصه دریا، وجود ۳۰۰۰ کیلومتر مرز آبی که یک سوم آن به آبهای آزاد راه دارد، وجود منابع غنی نفت و گاز در خلیج فارس، گستردگی سواحل کناره آبهای جنوب، در اختیار داشتن مهمترین جزایر موجود در تنگه هرمز و دسترسی به تمام نقاط این تنگه، از جمله نعمتهای ایران است اما همین مولفهها ایجاب میکند که ایران از یک نیروی دریایی مقتدر برخوردار باشد تا در مرزهای آبی استراتژیک خود دست بالا را داشته باشد.
از حدود سه سال قبل، نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در راستای تدابیر فرمانده کل قوا، به سمت راهبردی شدن پیش رفت تا از یک نیروی دریایی در آبهای کم عمق به یک نیروی دریایی در آبهای بینالمللی تبدیل شود. در همین راستا، ناوگروههای متعددی از سوی این نیرو به آبهای آزاد بویژه خلیج عدن و دریای سرخ اعزام شد و این روند بطور بیوقفه تا امروز ادامه داشته است. در ضمن، رزمایشهای نیروی دریایی ارتش در دریای عمان و تنگه هرمز در سالهای اخیر با رشد قابل توجه وسعت منطقه عملیاتی همراه بوده است.
از روز شنبه(سوم دیماه)، بزرگترین رزمایش نیروی دریایی ارتش با عنوان " ولایت ۹۰ " در آبهای جنوب شرق کشور برگزار شد؛ رزمایشی که از پیش از زمان برگزاری، با حاشیهها و بازتابهایی در سطح جهان همراه بود و مهمترین دلیل آن چیزی نبود جز تنگه هرمز.
چند روز پیش از آغاز این رزمایش، رامین مهمانپرست سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان در پاسخ به این پرسش که " آیا جمهوری اسلامی ایران توانایی بستن تنگه هرمز به عنوان اهرم بازدارنده در برابر تهدیدها علیه ایران را دارد؟ " گفت: «جمهوری اسلامی ایران بارها اعلام کرده است که بحثبستن تنگه هرمز در دستور کار قرار ندارد، زیرا بر این باور است که ثبات و آرامش باید در منطقه برقرار باشد و همه کشورهای منطقه در سایه امنیت و آرامش برای پیشرفت و توسعه تلاش کنند.»
وی در عینحال تصریح کرد: «زمانی که آمریکا و رژیم صهیونیستی تهدیدهای مختلفی را مطرح میسازند، در واقع برای ایجاد فضای جنگی در منطقه تلاش میکنند که البته در چنین فضایی امکان دارد عکسالعملهایی نیز اعلام شود. امکان دارد آنها به صورت غیرمنطقی و غیرعاقلانه برخی اقدامات نظامی را در دستور کار خود قرار دهند و اگر فضای منطقه جنگی شود، در آن صورت همه چیز جنگی خواهد شد.»
یک روز پیش از برگزاری رزمایش ولایت ۹۰ نیز امیر دریادار سیاری فرمانده نیروی دریایی ارتش، در نشستی خبری، در پاسخ به این پرسش که " آیا تنگه هرمز در این رزمایش به طور آزمایشی بسته خواهد شد یا نه؟ " تصریح کرد: «پشتوانه اساسی خلیج فارس و تنگه هرمز، دریای عمان است. توانمندی اجرای چنین برنامهای در نیروی ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی وجود دارد، ولی اینکه این تصمیم اجرایی شود یا نه، به تصمیم بزرگان نظام بستگی دارد. مطمئنا وقتی ما میتوانیم در آبهای آزاد ورود پیدا کنیم، کنترل تنگه هرمز هم برای ما کار آسانی است.»
حساسیتها بیشتر شد، آن هم زمانی که محمدرضا رحیمی معاون اول رییسجمهور کشورمان در یک سخنرانی، به تحریمها علیه کشورمان اشاره کرد گفت: «ما با تحریم بهطور جدی مقابله کردیم. دشمنان زمزمه تحریم نفت را دارند، ولی هرگز به این آرزو نخواهند رسید؛ چراکه اگر بنا باشد نفت ایران را تحریم کنند یک قطره نفت از تنگه هرمز عبور نخواهد کرد، ما علاقمند به دشمنی نیستیم و شعار ما دوستی و برادری است اما غربیها نمیخواهند ما را رها کنند و زمانی رها میکنند که ما آنها را با تمام قدرت سر جای خود بنشانیم.»
در واکنش به این اظهارات، وزارت امور خارجه آمریکا مدعی شد که تهدید ایران درباره بستن تنگه هرمز تلاشی برای انحراف افکار عمومی است.
مارک تونر، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا ضمن متهم کردن ایران به پایبند نبودن به تعهدات بینالمللی خود، ادعا کرد: «این اظهارات تلاش دیگری از جانب ایران برای انحراف افکار عمومی از مساله واقعی یعنی همان پایبند نبودن به تعهدات بینالمللی در زمینه انرژی هستهیی است.»
چند روز بعد، آمریکا در واکنش به اظهارات فرمانده نیروی دریایی ارتش کشورمان نیز اعلام کرد که هیچگونه اقدامی را در جهت بستن مهمترین تنگه جهان تحمل نخواهد کرد. در همین راستا، جورج لیتل سخنگوی پنتاگون گفت: «مداخله در تزانزیت کشتیها از طریق تنگه هرمز تحمل نخواهد شد.»
سردار سلامی جانشین فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز به این اظهارات مقامات آمریکایی واکنش نشان داد و تاکید کرد که ایران برای اعمال استراتژیهای دفاعی خود از هیچ کشوری اجازه نمیگیرد.
وی در حاشیه همایشی، در جمع خبرنگاران تصریح کرد: «آمریکا در شأن و مقامی نیست که[درباره بسته شدن یا نشدن تنگه هرمز] اجازه دهد یا ندهد و این را تاریخ منازعات ایران و آمریکا نشان داده است؛ به نحوی که همه اقدامات نظام جمهوری اسلامی ایران از ابتدای انقلاب با وجود مخالفتهای آمریکا با موفقیت انجام شده است.»
جانشین فرمانده کل سپاه افزود: «هرگاه منافع حیاتی ایران به هر قیمتی تهدید شود، هر تهدیدی را با یک تهدید مضاعف پاسخ خواهیم داد و از اعمال استراتژیهای خود دست برنمیداریم که این موضوع، محدودیت زمانی و جغرافیایی هم نمیشناسد.»
سلامی در اظهارنظری دیگر، تنگه هرمز را بخشی از جغرافیای دفاعی کشور دانست و گفت: «تنگه هرمز بخشی از جغرافیای کشور ماست و در هر شرایطی، به اقتضای همان شرایط اقدامات لازم را در مورد آن انجام خواهیم داد. ما برای اعمال استراتژیهای دفاعی خود در چارچوب دکترین دفاعی کشور هر اقدامی را که نیاز باشد انجام میدهیم.»
در آخرین روز از مرحله نمایش قدرت رزمایش ولایت ۹۰، بخش گستردهای از یگانهای سطحی، زیرسطحی و هوادریای نیروی دریایی ارتش که تا مدار ۱۸ درجه شمالی گسترش یافته بودند به منظور اجرای فاز پایانی، آرایش تاکتیکی جدیدی را به مورد اجرا گذاشتند و این کار در واقع تمرینی بود که براساس آن تردد هرگونه شناور از تنگه هرمز، در صورت اراده نیروی دریایی ایران غیرممکن میشد.
در پی انجام چنین تمریناتی بود که یک روزنامه روسی گزارش داد که جمهوری اسلامی ایران قادر است تنگه هرمز را ببندد و این تصمیم میتواند به طور اساسی چشمانداز صادرات نفت را در معرض خطر قرار دهد.
پیشبینی درست بود و قیمت نفت در بازارهای جهانی افزایش یافت تا بدین ترتیب وزارت امور خارجه چین هم به اظهارنظر درباره مساله تنگه هرمز وادار شود و ابراز امیدواری کند که ثبات در تنگه هرمز حفظ شود. هونگ لی، سخنگوی وزارت امور خارجه چین در پاسخ به پرسشی درباره تشدید تنشها درباره تنگه هرمز که به افزایش بهای نفت منجر شده است، گفت: «چین امیدوار است که صلح و ثبات بتواند در این تنگه حفظ شود.»
عربستان سعودی هم که از راه صادرات نفت درآمد هنگفتی کسب میکند و در این راستا سهم قابل توجهی در رفتوآمدهای انجام شده در تنگه هرمز دارد، در لابهلای حجم انبوه اظهارنظرها درباره این تنگه نیز بدون سهم نبود، بطوریکه یک مقام عربستانی که خواست نامش فاش نشود اعلام کرد: «عربستان سعودی در صورت بسته شدن تنگه هرمز، از دریای سرخ برای صادرات نفتی خود استفاده میکند؛ البته فکر نمیکنم ایران به بستن تنگه هرمز اقدام کند.»
از سوی دیگر، سردار سرتیپ پاسدار سیدمسعود جزایری معاون فرهنگی و تبلیغات دفاعی ستاد کل نیروهای مسلح کشورمان طی روزهای گذشته به موضوع تنگه هرمز اشاره کرد و گفت: «گفتمان انسداد تنگه هرمز مربوط به پنج سال گذشته بوده و گفتمان امروز جمهوری اسلامی ایران دارای حیطهها و لایههای جدیدی است که هنوز زمان طرح آن فرا نرسیده است.»
وی همچنین اظهار کرد: «مدتهاست که ما به توانمندی بستن تنگه هرمز رسیدهایم و بخشی از تبلیغاتی که در این زمینه از سوی کشورهای غربی انجام میشود یک شانتاژ و در راستای پروژه ایران هراسی است. ایران این توانمندی را دارد ولی قصد استفاده از آن را ندارد.»
یکی دیگر از مقامات کشورمان که این روزها درباره این موضوع سخن گفته، معاون عملیات نیروی دریایی ارتش است که ضمن تاکید بر حق ایران در کنترل ترددهای انجام شده در تنگه هرمز، به صراحت اعلام کرد که این کشور به دنبال ایجاد ممانعت برای ترددهای این آبراه استراتژیک نیست.
امیر دریادار دوم سیدمحمود موسوی در گفتوگویی با ایسنا، تاکید کرد: «ایران از حق خود در مورد تنگه هرمز غفلت نخواهد کرد ولی برای تردد از تنگه هرمز ممانعتی ایجاد نمیکنیم و به دنبال این مساله نیستیم.»
وی تصریح کرد: «استفاده از تنگه هرمز به کشورهای حاشیهای این تنگه مربوط میشود و ایران به عنوان کشوری که وسعت ساحلی زیادی در این منطقه دارد، سهم ویژهای از تنگه هرمز خواهد داشت و در بهرهبرداری از حق خود در این مورد غفلت نخواهد کرد.»
معاون عملیات نیروی دریایی ارتش همچنین خاطرنشان کرد: «اگر مواردی پیشآید که منافع ما را خدشهدار کند، بدون شک منافع سایرین نیز خدشهدار خواهد شد. ما به دنبال ایجاد امنیتی پایدار در این محدوده(تنگه هرمز) هستیم و ترددها اعم از انتقال انرژی یا عبور کشتیهای تجاری بدون هیچ مانعی برای همه کشورها برقرار است.»
برگزاری رزمایش بزرگ دریایی ولایت ۹۰ طی روزهای گذشته نیز در نشان دادن توان ایران در کنترل تنگه هرمز تاثیر قابل توجهی داشت و قدرت بازدارندگی کشورمان در برابر هرگونه تحرک احتمالی در این گذرگاه آبی به رخ کشورهای جهان کشید.
در ابتدای همین رزمایش بود که یک بالگرد متعلق به نیروهای فرامنطقهای با تذکر جدی یگانهای مستقر در منطقه عمومی رزمایش، از این محدوده خارج شد و در همین روزها بود که خروج یک فروند ناو هواپیمابر آمریکایی از تنگه هرمز را شاهد بودیم و همین مساله موجب شد تا فرمانده ارتش کشورمان از موضع قدرت تذکری جدی به آمریکا بدهد.
در پایان این رزمایش، امیر سرلشکر عطاءالله صالحی فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی ایران در جمع خبرنگاران حضور یافت و با اشاره به خروج ناو هواپیمابر آمریکایی از تنگه هرمز که در آغاز رزمایش ولایت ۹۰ انجام شد، گفت: «تذکر میدهیم ناو هواپیمابر آمریکایی که برای ما تهدید محسوب میشود، دوباره بازنگردد و ما عادت نداریم حرفهای خود را دوباره تکرار کنیم.»
وی همچنین درباره پیام رزمایش ولایت ۹۰ برای دشمنان تصریح کرد: «دشمن آنچه را که میتوانست از این رزمایش دریافت کند، دریافت کرده است؛ چراکه ناو هواپیمابر آمریکایی در زمان آغاز رزمایش ولایت ۹۰ از تنگه هرمز خارج شد و به خلیج عدن رفت. تاکید ما این است که به دنبال ترویج هیچ کار غیرمنطقی نیستیم اما به این ناو هشدار میدهیم که بازنگردد.»
اظهارنظرهای مطرح شده از سوی مقامهای سیاسی کشورهای مختلف، چند مطلب را به خوبی نشان میدهد. اول اینکه، نشان میدهد کشورهای مختلف بویژه آنهایی که در موضع تخاصم با جمهوری اسلامی ایران هستند، امروز بیش از هر زمان دیگری نسبت به کنترل تنگه هرمز از سوی جمهوری اسلامی ایران نگرانند و دوم اینکه، این نگرانیها عملا اثبات میکند که آنها نه تنها به توانمندی ایران در دریا بویژه در تنگه هرمز واقف هستند بلکه به وجود این توانایی اذعان دارند.
این اظهارات و ابراز نگرانیها همچنین بر یک نکته تاکید دارد و آن، اهمیت تنگه هرمز برای کشورهای مختلف است و نشان میدهد که همین اهمیت میتواند یک عامل بازدارنده در برابر متجاوز احتمالی باشد.
از سوی دیگر، اظهارات مقامهای سیاسی و نظامی کشورمان درباره تنگه هرمز و برگزاری رزمایشهایی نظیر ولایت ۹۰، حکایت از آن دارد که ایران، هم به دلیل برخورداری از توان دفاعی مناسب در عرصه دریا و هم به دلیل بهرهمندی از وسعت ساحلی بالا در طول تنگه هرمز، دست بالا را در کنترل این آبراه برای خود قائل است.
اما مسوولان سیاسی و نظامی کشورمان همواره بر این نکته نیز تاکید کردهاند که شرایط مطلوب از نظر ایران، باز بودن تنگه هرمز، انجام تردد بدون اختلال در این تنگه و امن بودن این گذرگاه راهبردی است و بارها بر این مساله نیز تاکید شده است که کشورهای حاشیه خلیج فارس میتوانند بدون دخالت نیروهای فرامنطقهای امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز را تامین کنند.
تاکید ایران بر لزوم حفظ امنیت در تنگه هرمز، نتها در حد یک حرف یا ادعا نیست و اسکورت بیش از ۱۰ هزار کشتی در طول ۸ سال دفاع مقدس از سوی نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، تداوم صادرات نفت کشورمان در آن دوران و تلاش نیروی دریایی ارتش برای حفظ امنیت کشتیهای عبوری کشورهای مختلف در خطوط مواصلاتی در دریای عمان، خلیج فارس و تنگه هرمز در دوران دفاع مقدس، شاهد خوبی بر این مدعاست.
قدر مسلم، جمهوري اسلامي ايران ـ همانطور كه پيشتر هم اثبات كرده ـ از توانمندي كنترل تنگه هرمز برخوردار است اما بر اساس آنچه بارها از سوي مسوولان اعلام شده است، ايران به دنبال بستن اين گذرگاه نيست؛ هرچند كه در صورت بروز هرگونه تهديد در اين تنگه، از حق خود غفلت نخواهد كرد.