پایان «آقای ادعا»
افکار: در یک جناح عده ای می گفتند اوباما یک رییس جمهور اصلاح طلب است که بنا دارد بسیاری از رویه های جای گیر شده در سیستم حکومتی آمریکا را اصلاح کند و نتیجه می گرفتند که بنابراین باید در ایران هم اصلاح طلبان بر سر کار بیایند تا بتوان رابطه ای را جوش داد.
کیهان: تازه اقبال دموكرات ها افول كرده و مسبب اين وضع كسي جز باراك اوباما نيست. تمام پيش بيني ها درباره انتخابات ميان دوره اي آمريكا درست از آب درآمده است. اكنون مجلس نمايندگان دربست در اختيار جمهوري خواهان است و در سنا هم فاصله بسيار كمتر از آن است كه قدرت مانوري به دموكرات ها بدهد. در زماني كمتر از دو سال، باراك اوباما از يك ليدر بزرگ بدل به دردسري درمان ناپذير براي دموكرات ها شده است. توان سخن گفتن و حرافي هاي خوش ساخت، ديگر چندان به كار نمي آيد چرا كه دو سال از دوران وعده گذشته و اكنون پاي كارنامه در ميان است. سوال اين است كه پيامد اين وضعيت براي ايران چيست؟
ايران چقدر در بروز اين وضعيت دخيل بوده است؟ و آينده روند سياست گذاري آمريكا در امور ايران چگونه تغيير خواهد كرد؟
ابتدا باید دید چه بر سر اوباما آمده است. روزی که او وارد کاخ سفید شد کسانی در داخل و بیش از آنها در خارج از آمریکا تصور کردند که به راستی تغییری در حال ایجاد شدن است و می گفتند قدر این فرصت را باید دانست. در ایران، از دو جناح مختلف دوگونه اشتباه راهبردی درباره اوباما شکل گرفت. در یک جناح عده ای می گفتند اوباما یک رییس جمهور اصلاح طلب است که بنا دارد بسیاری از رویه های جای گیر شده در سیستم حکومتی آمریکا را اصلاح کند و نتیجه می گرفتند که بنابراین باید در ایران هم اصلاح طلبان بر سر کار بیایند تا بتوان رابطه ای را جوش داد. این استدلالی است که مصطفی تاج زاده در آستانه
انتخابات ریاست جمهوری نهم در حمایت از محمد خاتمی مطرح کرد. دسته دوم هم از مسیری متفاوت به همین نتیجه می رسیدند. اینها عقیده داشتند اوباما نماینده طبقه محروم و ضعیف در آمریکاست و شعار تغییر را هم از الگوهای شرقی اقتباس کرده است. نتیجه ای که این گروه می گرفت این بود که باید او را مراعات کرد و اجازه داد «خودش را در مقابل صهیونیست ها پیدا کند.»
گفتنی است کیهان در همان زمان با تیتر درشت «آن باز در لباس کبوتر آمد» از پیروزی اوباما در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا خبر داد.
زمان کمی لازم بود تا آشکار شود این هر دو دسته تا چه حد رویازده بوده اند. اوباما چیزی را در آمریکا بویژه در پیش فرض ها و روندهای طراحی استراتژیک درباره ایران، تغییر نداد. مشارکت مستقیم و بدون پیش شرط در مذاکرات گروه ۱ + ۵ با ایران، ادامه فرایندی بود که از دولت جرج بوش آغاز شد و ابتکاری نبود که اوباما آن را ابداع کرده باشد. در انتهای دولت بوش کاخ سفید به این نتیجه رسید که مشروط کردن مذاکره مستقیم با ایران به اجرای قطعنامه ها و تعلیق غنی سازی، هدفی دست نیافتنی است وتنها خاصیتی که دارد این است که آمریکا را از تاثیرگذاری در روندی که مستقیما به آن مربوط است محروم می کند و
کار را به دست واسطه ها می سپارد. نتیجه این ارزیابی جدید، آن بود که ویلیام برنز معاون سیاسی کاندولیزا رایس اجازه یافت برای نخستین بار شخصا در مذاکرات ژنو یک(تیر۸۷) شرکت کند. برنز جزو معدود مقام های مرتبط با مسئله ایران بود که پس از روی کار آمدن اوباما هم در پست خود باقی ماند چرا که موضوع اساسا ربطی به اوباما نداشت و یک اجماع دو حزبی در واشینگتن بوجود آمده بود که باید مسیر مذاکره را در کنار مسیر فشار به ایران امتحان کرد. این موضوع از منظر استراتژیک عموما به این شکل بیان شده است که مذاکره یک گزینه مستقل در عرض بقیه گزینه ها نیست، بلکه بخشی از هر گزینه ای است که بناست به
کار گرفته شود.
اوباما امیدوار بود مذاکره مستقیم با ایران از جانب تصمیم گیران در تهران به عنوان یک امتیاز تلقی شود و ایرانی ها حاضر باشند بابت آن چیزی بپردازند. در واقع هم - چنانکه گفتیم - کسانی در ایران سخت مشتاق بودند که بگویند آمریکا یک گام برداشته و حالا نوبت ایران است که گامی متقابل بردارد. وقت آن رسیده بود که ایران ارزیابی راهبردی خود را از وضعیت بیان کند و سخنرانی مهم رهبر انقلاب در نوروز ۸۸ در مشهد مقدس، دقیقا به تشریح همین راهبرد اختصاص داشت. اگر بخواهیم راهبردی را که در آن مقطع در دستور کار قرار گرفت با حداکثر وضوح بیان کنیم، اصول زیر را می توان به عنوان یک الگوی راهنما
در نظر گرفت. ۱ - مذاکره با ایران یک امتیاز نیست؛ حتی یک تغییر هم نیست چرا که آمریکا چاره ای جز قدم گذاشتن به مسیر گفت وگوی مستقیم با ایران نداشته است. ۲ - هرگونه تغییر باید در عمل مشاهده شود. تا زمانی که عملا در سیاست آمریکا درباره ایران تغییری رخ نداده، سخن گفتن از تغییر چیزی بیش از پنهان کردن فریبکارانه دست چدنی زیر دستکش مخملی نخواهد بود. حتی در داخل آمریکا هم برخی تحلیلگران اندکی مستقل تر مرتبط با امور ایران به اوباما توصیه کردند اگر می خواهد شعار تغییر آن توسط ایران واقعا جدی گرفته شود باید هر چه زودتر از سطح حرف فراتر برود و مثلا مانند آنچه زمانی نیکسون درباره
چین انجام داد، دستور توقف کلیه عملیات های محرمانه سیا علیه ایران را بدهد. ۳ - و مهم تر از اینها سوال این بودکه هدف چیست؟ آیا اوباما راهبرد دومسیره فشار - مذاکره را کنار خواهد گذاشت؟ واضح بود که آنچه در حال رخ دادن است تغییر این راهبرد نیست بلکه عمیق تر کردن آن است. اوباما هم مثل بوش فکر می کرد باید به ایران فشار آورد و در کنار آن در مذاکره را باز گذاشت تا «اگر ایران محاسبه اش را تحت فشار تغییر داد، دری برای وارد شدن پیش روی خود ببیند.»
تفاوت فقط در اینجا بود که اوباما به این نتیجه رسید که استراتژی بوش برای تولید فشار علیه ایران دیگر قابل استفاده نیست. از دید اوباما اشتباه بوش این بود که مسئله ایران را تبدیل به یک مسئله یک جانبه(مسئله اختصاصی آمریکا) کرد و به همین دلیل از امکان وارد آوردن فشار چند جانبه به ایران محروم شد. اوباما سعی کرد موانع رویکرد چند جانبه به مسئله ایران و شریک کردن دیگران در فرایند فشار را از پیش پا بردارد. اول کاری که کرد این بود که با ورود به مذاکرات مستقیم با ایران و جا انداختن آن به عنوان ابتکار عمل خود به یکی از مطالبات سنتی اروپا، روسیه و چین جواب داد. یکی از انتقادهای
ثابت این بلوک ها(البته تا حدودی به استثنای روسیه که هیچ وقت علاقه نداشته از نقش واسطه گری اش کم شود) از آمریکا همواره این بود که اگر در دست یابی به یک راه حل دیپلماتیک برای مسئله ایران جدی است نباید از مشارکت مستقیم در مذاکرات فرار کند. اقدام دوم تلاش برای اصلاح نسبی روبط با بلوک های مختلف بود که تا حداقلی از همگرایی در مورد ایران شکل بگیرد. اوباما اعلام کرد دکمه «ری ست» را در روابط با اروپا، روسیه و چین فشار خواهد داد، با همه دشمنانش به مذاکره مستقیم می پردازد و کار را از پرداختن به مسائل امکانپذیر(یعنی آن دسته از مسائلی که هر دو طرف مایل به حل آن هستند و در آن نفع
دارند) آغاز می کند. این روندی است که با آب و تاب فراوان درباره آن سخن گفته می شد اما به هیچ وجه آنگونه که اوباما تصور می کرد سهل و آسان پیش نرفت. به این بحثبازخواهیم گشت اما عجالتا این نکته را به یاد داشته باشید که از نظر اوباما استراتژی دست دراز شده نه یک روش حل مسئله بلکه یک تاکتیک رسانه ای و تبلیغاتی برای ایجاد اجماع بود وبه همین دلیل هم بودکه هرگز «رسما و واقعا» دستی به سمت ایران دراز نشد و متقابلا ایران هم استراتژی خود در مقابل اوباما را بر مبنای این ۳ اصل، به گونه ای تنظیم کرد که یکسان بودن بوش و اوباما را پیش فرض می گرفت.
گذشته از ایران، اوباما در دیگر پروژه هایی هم که کلید خورد، به رغم سر و صدای فراوان، توفیقاتی بسیار اندک به دست آورد. در مقابل روسیه هیچ توافق غیر از امضای پیمان نیواستارت نهایی نشد که تازه درباره آن هم جمهوری خواهان و حتی بعضی از دموکرات ها معتقد بودند بیشتر به نفع روسیه است نه آمریکا چرا که روسیه را از یک کشور دست دوم به قدرتی هم تراز و معادل آمریکا تبدیل می کند. بقیه مسائل با روسیه اگرنگوییم بدتر شده، دست نخورده باقی مانده است. وضع درباره چین اسف بار بود و اسف بار ماند. در حوزه های نظامی، امنیتی، سیاسی و خصوصا اقتصادی حتی یک قدم درست و حسابی در روابط چین و آمریکا
برداشته نشد. درباره اروپا روابط اندکی اصلاح شد ولی به این قیمت که آمریکا، اروپایی شود نه اینکه اروپایی ها خود را به دیدگاه های آمریکا نزدیک کرده باشند. در عراق اوباما بازی را کلا باخت؛ همه استراتژیست های غربی اعتراف کردند که ایران بهتر بازی کرده ودست بالا را دارد. در افغانستان فاجعه از هر جای دیگری عمیق تر است. آمریکا ننگ هم پیمانی با طالبان را به جان خریده و بیشترین حجم امکانات را در افغانستان دپو کرده اما حداقلی از امنیت برقرار نشده، پاکستان هم برای آمریکا شاخ و شانه می کشد و نقش بی بدیل ایران جایگزین ناپذیر باقی مانده است. خلاصه کنیم؛ با وجود واگذاری حجم انبوه
امتیاز به طرف های مختلف اوباما نتوانست حتی یک کارنامه متوسط برای خود دست و پا کند و کار به جایی رسید که کسی مثل نیوت گینگریچ رهبر اقلیت جمهوری خواه در مجلس نمایندگان او را «بزرگترین خطر برای امنیت ملی آمریکا» خواند.
دموکرات ها انتخابات را باختند به این دلیل که مردم آمریکا اکنون وقتی به سابقه دو ساله دولت داری آنها نگاه می کنند جز تلی از «حرف» چیز دیگری نمی بینند. اوضاع اقتصادی و اجتماعی آمریکا از هر زمان دیگری حادتر شده طوری که شاید این تعبیر نوام چامسکی که زمانی نوشته بود «داخل آمریکا جهان سومیزه شده» اکنون بیش از هر زمان دیگری مصداق داد. اگر اوباما می خواهد ماجرای انتخابات میان دوره ای در انتخابات ریاست جمهوری تکرار نشود، ظاهرا دو راه بیشتر ندارد. اول اینکه توان و انرژی خود را بیش از هر چیز صرف مسائل داخلی که مهم ترین دغدغه رای دهندگان آمریکایی است بکند و دوم اوباما باید
سعی کند از طریق جمع کردن پرونده هایی که بعضی از آنها را خودش پهن کرده و بعضی را دیگران، کارنامه خود را از وضع فضاحت بار فعلی خارج کند. مشخصا تداوم دشمنی با ایران و تبدیل شدن به کپی دست دوم بوش فرمولی نیست که کوچکترین فایده ای برای آینده سیاسی اوباما داشته باشد اگرچه معلوم نیست او از این به بعد اساسا در موقعیتی باشد که بتواند خیر و صلاح خود را تشخیص بدهد.
بايد شادمان بود. يكي ديگر از دشمنان ايران زمين خورده و ايران سهمي قابل توجه در اين زمين خوردن داشته است.