محمد تورنگ؛
یک قدم به سوی سیمای استراتژیک
بعد از گذشت یک سال از توصیههای رهبر معظم انقلاب به رئیس رسانه ملی در جریان تجدید دوران مدیریت سید عزتالله ضرغامی بر این سازمان عریض و طویل، در اولین گام شوراهای راهبردی در ۲ شبکه از ۸ شبکه سراسری و ۴ شبکه برون مرزی و چند شبکه استانی تشکیل شد. این مولود نوظهور سازمان صدا و سیما اگرچه دیرهنگام در جمع خانواده رسانه ملی آن هم صرفاً در سیما پا میگذارد، گذشته از وضعیت ترکیبی موجود بر آن میتواند گام خوب و موثری را در جهت تغییر از موضع تدافعی برنامههای سازمان به موضعی تهاجمی باشد.
منتقدین ضرغامی و سازمانی که وی برآن مدیریت میکند، بر این باورند که صداوسیما در مواجهه با فعالیتهای تخریبی و تهاجمی رسانههای بیگانه سر در لاک دفاعی فرو برده و عمده فعالیتهای آن شامل زمانی میشود که دشمن به خاک ما نفوذ پیدا کرده و در این حال است که رسانه ملی کاسه چه کنم چه کنم را بدست میگیرد.
این انتقاد که پر بی راه نیست لزوم تجهیز سازمان را به ابزارهای تهاجمی و دفاعی مناسب و اتخاذ تاکتیکهای تهاجمی را بجای انفعال در برابر عملیات نرم دشمن ملموس تر میکند.
علیرغم وجود نقد " یا هیچ، یا همه " که به تز " سیاه و سفید " یا " صفر و یک " شهرت پیدا کرده، تشکیل این شوراها در سازمان را در برابر انتقادات با جبهه تازهای روبرو میسازد که دامنه آن از صفر و صد به صفر تا صد تغییر موضع میدهد و این به آن معنی است که سازمان قصد دارد از لاک تدافعی خارج و ژست تهاجمی به خود بگیرد.
ورود بیش از دو هزار طرح و فیلمنامه به سازمان در سال، تولید ۲هزار ساعت سریال، فیلم و انیمیشن در سازمان و مراکز استانی صداوسیما و پخش ۳۰ هزار ساعته این حجم تولیدات در شبکههای داخلی و برون مرزی قطعا لزوم وجود مغز متفکری را در راس سازمان و مجموعههای وابسته به آن را ملموس میسازدکه تشکیل دو شورا در جمع این میزان شبکه و سازمان اصلی صداوسیما گام نخست آن محسوب میگردد.
* چرا شورای راهبردی؟
اگرچه سالانه بیش از ۲ هزار ساعت انواع برنامه اعم از انمیشن، فیلم و سریال در مراکز مختلف سازمان تولید میشود اما هنوز از خبر پرش پسر بچهای که به تقلید از " سوپرمن " از ساختمان ۴طبقه خود را به پائین پرتاب کرد، زمان زیادی نمیگذرد و این یعنی نفوذ دشمن در خاک خودی و تسخیر مواضع ما.
از سوی دیگر در مقابل این میزان تولید دشمن با هجمه چند برابری وارد میدان جنگ با ایران شده است. پخش ۸ هزار ساعت برنامه تهاجمی فقط در شبکههای فارسی زبان علیه منافع نظام نشان میدهد دامنه تهاجمی دشمن از قد و قواره لاک دفاعی کشورمان بسیار بزرگتر است.
این در حالی است که این عدد و رقم مربوط به سالیان گذشته بوده و علاوه بر ضرورت به روز رسانی باید به این آمار عدد و رقم تهاجم غیر مستقیم رسانهای به زبانهای گوناگون را نیز افزود.
تک دشمن در جنگ نرم با ابزار " فارسی وان " نمونهای از آشکار شدن عقبه فکری قوی برای جذب مخاطب با هدف یارگیری در این جبهه محسوب میگردد. برای مقابله با چنین دشمنی اگر نتوانیم حریفی تنومند را وارد میدان کنیم حداقل باید ورزشکاری هم وزن را روی تشک فرستاده تا پنچه در پنچه رقیب بیافکند.
* چشمانداز شوراهای راهبردی در رسانه ملی
پس از دیدار اخیر هنرمندان و دست اندرکاران صداوسیما با رهبر انقلاب آنچه متفقالقول از زبان حاضرین شنیده میشد ریزبینیها و کارشناسیهای رسانهای و هنری رهبر انقلاب در قبال رسانه ملی و تولیدات آن بوده است. ایشان در بیانی صدا و سیما را بویژه در بخش هنرهای نمایشی مهم و موثر در حال و آینده کشور معرفی کرده بر لزوم تجهیز سازمان بر امکانات نرم افزاری و سخت افزاری تاکید مینمایند.
رهبر انقلاب در همین دیدار هنرهای نمایشی را در نگاه راهبردی و نقش رسانه در عرصه فرهنگسازی بسیار تاثیرگذار معرفی و رسانه ملی را بعنوان مرکز هدایت فکری جامعه برمیشمارند. لزوم هوشیاری، دشمن شناسی، ترسیم ایستادگیها و مقاومت تاریخی ملت ایران، قهرمان پروری بر اساس معیارهای ملی و مذهبی کشور، از محورهای مشهود در بیانات رهبر انقلاب با هنرمندان و مدیران سازمان صدا و سیما بوده که مورد عنایت و انتظار رهبری از عملکرد راهبردی سازمان تحت مدیریت ضرغامی در تولیدات و عملکرد آینده آن میباشد.
* آنچه انتظار داریم…
عملکرد ۶ ساله ضرغامی بر سازمان صدا و سیما گذشته از انتقادات مطرح دارای نقاط قوت خوبی بوده است، بطوریکه با وجود وی در راس هرم مدیریتی سازمان، رسانه ملی با افزایش چشمگیر مخاطب روبرو شده است. با وجود آنکه در این راه آنچه هستیم با آنچه باید باشیم فاصله چشمگیری دارد، تشکیل چنین شوراهایی آنهم در بدنه سیما بعنوان پرمخاطبترین بخش از سازمان صداوسیما دلیلی برای کشیدن خط بطلان بر تجربه پربار گذشته و راه رفته نیست بلکه تشکیل این شورا باید گامی برای رفع عیوب و تبدیل قوای دفاعی کشور به نیروی تهاجمی باشد.
* پیش به سوی رسانه استراتژیک
علیرغم تاکید و تلاش برای پر محتوا شدن تولیدات سیما در سالهای گذشته آنچه تاکنون به آن پرداخته شده فاقد مولفههای استراتژیک در حوزههای مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و تاریخی است.
اگرچه با تولید سریالها و فیلمهای خوبی مانند یوسف پیامبر، اصحاب کهف، مریم مقدس، مختارنامه و… که اتفاقا مخاطبین خوبی را نیز جذب نمود، در عرصه تولیدات دینی و تاریخی گام خوبی برداشتهایم ولی این تلاش را نمیتوانیم در زمره تولیدات استراتژیک قرار دهیم. زیرا کارگردان و نویسنده در هیچ یک از سریالها و فیلمهای مذکور خوراک فکری آینده مخاطب را تامین نکرده و نقشه راه را برای او ترسیم نمیکند.
در تولیدات معاونت سیما چرخ سریالهای ۱۲۵و کیف انگلیسی را به نوعی میتوان در ریل تولیدات استراتژیک مشاهده کرد اما این دو سریال دارای جنس متفاوتی نسبت به هم میباشند، زیرا کیف انگلیسی در واقع نوعی دفاع در برابر سیاستهای واداده دوران خود محسوب شده در حالی که سریال ۱۲۵درحوزه احتماعی ترسیم کننده نوعی از نقشه راه برای اتفاقات و حوادثآینده است اگر چه این نقش بسیار کمرنگ برای بیننده به نمایش درمیآید اما گامی در همین راستا تلقی میگردد.
وجود چالشهای سیاسی، بینالمللی، اجتماعی، فرهنگی و هنری میدان بزرگی را برای ترسیم نقشه راه شهروندان این جامعه پیشروی رسانه ملی بویژه سیما و شوراهای راهبردی آن قرار میدهد.
طی سالهای گذشته سینمای هالیوود با عرضه محصولاتی مانند ۲۴، فرار از زندان، لاست، یکان، گمشدگان و… با تکیه بر تفکر استراتژیک میدان رقابت سنگینی ایجاد کرده است، بگونهای که آنچه با صرف هزینه و وقت کلان در دانشگاهها برای قشر محدودی ترسیم میگردد به راحتی با ابزار هنر به متن جامعه تزریق میشود.
وجود سند چشم انداز جمهوری اسلامی لزوم تقویت رسانه استراتژیک را برای آمادهسازی جامعه جهت برداشتن گامهای بلند و همراه با تحولات سیاسی، علمی، اقتصادی، اجتماعی و بینالمللی جامعه ملموس و مشهود میسازد.
* شجاعانه وارد میدان شوید
سرباز ترسو نه تنها قادر نیست کمکی به قوای خودی نماید بلکه ضعف را در میان همرزمانش تقویت و گسترش میدهد. جامعه کنونی ایران با بافت متنوع، تکثرگرایی و تنوعطلبی جمعیتی جلب رضایت مردم را در عین کاستن شکاف فرهنگی قشرهای مختلف به وظیفهای سنگین و پیچیده برای این رسانه تبدیل کرده است که عرصه را برای آن تنگ کرده و در چنین میدانی است که شجاعت قوای جبهه خودی، بنظر یک ضرورت بشمار میرود.
نمایش برنامهها وسریالهایی که با واکنشهای منفی خارجی رو برمیگردد مانند " مدار صفر درجه " یا " کیف انگلیسی " یکی از نمادهای شجاعت رسانهای سیما محسوب میگردد اما این سریالها در جایگاه خودشان نمایش دهنده چهره تهاجمی از سرباز فرهنگی ایران نبود، بلکه آنها نیز به نوعی واکنش به اتفاقات روز خود بحساب آمده و نوعی دفاع تلقی میگردد.
رسانه ملی حق ندارد به بهانه وجود برخی ضعفها از ورود به عرصه استراتژیک در تولیدات سیاسی، تاریخی، مذهبی، اجتماعی و حتی اقتصادی خودداری کرده و از آن غافل شود.
رسانه ملی در عملکرد خود در قبال جرائم رایانهای، مواد مخدر، جریانها اجتماعی و فرقههای خودساخته عملکرد نسبتا خوبی را به نمایش گذاشته است اما این عملکرد در حوزههای اقتصادی، مذهبی و سیاسی چندان قابل دفاع نیست.
باز کردن میدان بازی در زمین فوتبال موجب میشود بازیکنان خودی از لاک تدافعی خارج شده و زمینه حضور بازیکنان در زمین حریف را فراهم سازد از همین رو ایجاد تنوع در حوزههای عملکردی بویژه درحوزههایی که با منافع ملی و مذهبی تشابه جنسیتی دارد میتواند گردش توپ در زمین حریف را برای تیم خودی فراهم سازد.
راهبرد تولید و پخش انبوه و ۲۴ساعته در رسانه ملی بویژه در حوزه سریالها و نمایشهای سینمایی حربه خوبی برای مقابله با نفوذ امثال فارسی وانها در خانه مخاطبین ایرانی است و پیش گرفتن این راهبرد به نوعی مانور مدیران صدا وسیما برای استانداردسازی برنامهها و نزدیک شدن به رسانه حرفهای محسوب میگردد.
اگر چه حوزه سیاسی در سازمان مذکور جدا از بدنه صدا یا سیما بوده اما به لحاظ حضور تاثیر گذارش در معاونت سیما ایجاد بخشهای خبری مختلف مانند ۲۰:۳۰، بخش گفتگوی خبری ۲۲ و یا اخبار ۶۰ثانیه به لحاظ ادبیات و تنوعطلبی در راستای همین راهبرد تا کنون مفید و موجب جذب مخاطب گردیده اما اکتفا به آنها موجب غفلت و عقبماندگی در جبهه رودررویی با دشمن میشود، اگرچه انتظار میرفت تشکیل چنین شوراهایی در گام اول از معاونت سیاسی شروع شود اما تشکیل آن در گامهای بعدی نیز تاثیر خوبی بر محصولات این معاونت خواهد گذاشت.
از همین رو وجود برنامهریزی در این حوزهها برای زمانهای ۵،۱۰و ۲۰ سال آینده یک ضرورت اجتنابناپذیر به نظر میرسد تا نه تنها هجمه دشمن موجب ریزش مخاطب نگردد بلکه ضمن کمرنگتر کردن تاثیرات هزینههای کلان دشمن از طریق رسانهها، یارگیری تازهای را برای جبهه خودی فراهم سازد.
رسانه ملی در همین راستا از ۳جنبه مورد انتقاد قرار میگیرد:
۱ - تک واحدی بودن: انحصاری بودن فعالیت تلویزیونی در قانون اساسی با وجود فعالیتهای گسترده و متنوع در تولید و پخش از شبکههای مختلف سراسری و استانی در زمره " یک واحد رسانهای " قرار میگیرد. این درحالی است که قوای دشمن دارای رنگ، زبان و لباس متنوعی است که اتفاقا دارای تنوع ملیتی نیز بوده و هرگز " یک واحد رسانهای " محسوب نمیگردد.
اگرچه برنامههای اقتصای، سیاسی و اجتماعی شبکههای مختلف سیما تنوع مناسبی پیدا کرده ولی همگی آنها در راستای یک سیاست واحد و تعریف شده از راس هرم مدیریتی و تابع قرار دارد. لذا هدایت و تقیسیم مسئولیت رویارویی با دشمن در حوزههای مختلف میدان را برای رسانه ملی پرمسئولیتتر کرده تا از تاثیر منفی تک واحدی تلقی شدن بکاهد.
۲ - جذب مخاطب: سیاست مخاطبنگری موجب شده تا رسانه ملی در تولیدات تلویزیونی خود به سمت حفظ مخاطب در گام اول و جذب مخاطب جدید در گام بعدی قدم بردارد. اگر جامعه را به دو قشر خاص و عام تقسیمبندی کنیم راهبرد سالهای اخیر سیما به سمت جذب مخاطب عام بوده است. همین امر موجب غفلت رسانه ملی از تاثیر بخش اول جامعه گردیده است.
این امر ناشی از تاثیر رو به افزایش ماهواره در زندگی روزمره جامعه بوده و سازمان در نظر دارد با سیاست تولید کلان از سطح نفوذ ماهواره بر زندگی عوام بکاهد. این درحالیست که چنین رویکردی خواص جامعه را از تلویزیون داخلی جدا میسازد و به مرور موجب ریزش مخاطب میشود. از همین رو شوراهای راهبردی علاوه بر تدوین و برنامهریزی مناسب برای اکثریت جامعه باید گامهای موازی را در جهت حفظ و جذب مخاطب خاص نیز بردارند.
۳ - چهره محوری: طی سالهای گذشته حضور برخی بازیگران در شبکههای مختلف آنقدر تکراری شده که در شبهای ماه مبارک رمضان به سوژهای برای مجری یکی از برنامههای تلویزیونی تبدیل میشود. بطوریکه مجری از مخاطبین برنامه میخواهد اگر برنامهای را پیدا کردند که فلان بازیگر در آن بازی نکرده باشد به او یک دستگاه خودرو هدیه دهند…
این مسئله اگرچه یک طنز بود ولی حقیقتی انکارناپذیر را در خود نهفته است. هم اکنون در بخش سریالهای اجتماعی تمامی شبکهها تحت سیطره و حضور ۷ تا ۱۲بازیگر و در بخش طنز نیز تحت نفوذ و تسلط تعداد انگشتشماری از بازیگران و کارگردانان میباشید.
با وجود تلاش سیما برای شکستن انحصار تولید سریالهای طنز نوروزی توسط افراد خاص اما همچنان طیف خاصی از کارگردانها و بازیگران، گردانندگان اصلی تلویزیون و رادیو بشمار میروند. این انحصارطلبی آنچنان تنگنظرانه پیگیری میشود که عرض اندام یک پیرزن با الفاظی مانند " یس تر دی " و… یا یک پیرمرد با آوازهایش بدون کمترین تجربه بازیگری مورد توجه مخاطب قرار میگیرد و از آنها بازیگران محبوب میسازد.
این عوامل را باید به وجود مضامین مشترک با چاشنی عشقی و روایتهای کشدار و تکراری اضافه کرد. وجود چنین مسائلی در حوزه فعالیتهای رسانه ملی بویژه حوزه پرمخاطب سیما موجب میشود شوراهای راهبردی بعنوان مغز متفکر بدنه سازمان با چالشهای جدی در حوزه برنامهریزی کوتاه و بلند مدت روبرو گردد. برنامهریزی که باید همگام با سند چشم انداز جمهوری اسلامی که مورد تائید و تاکید رهبر انقلاب است، قدم بردارد.