خاتمی: تا رهبری هست بن بست معنا ندارد
خاتمی تاکید داشت که اگر اختلاف یا بن بست مورد ادعای بنی صدر حتی اگر در مورد خود قانون باشد، چاره کار مشخص شده و آن مراجعه به شورای نگهبان است و اگر حکمی از سوی شورای نگهبان صادر شد، هیچ کس نباید از آن سرباز زند.
ورود خاتمی به کیهان با اوج گیری تنش ها میان مجلس و رئیس جمهور نیز همزمان بود. به دلیل مخالفت بنی صدر با افراد پیشنهادی شهید رجایی برای تصدی منصب وزارت، هنوز تکلیف چهار وزارتخانه امور خارجه، بازرگانی، دارایی و آموزش و پرورش روشن نبود. در کنار این وضعیت پرآشوب داخلی، کشور درگیر جنگی خانمان سوز با عراق بود و روشن نبودن تکلیف وزارتخانه ای به اهمیت امور خارجه -که فعالانه باید امور سیاسی مربوط به جنگ را پیگیری می نمود- اوضاع را آشفته تر می کرد . هرچند، در همان ایام و پس از گذشت چند ماه سرانجام در هفته اول آذر بنی صدر به وزارت محمد جواد باهنر بر آموزش و پرورش رضایت داد،
اما مسائل اصلی همچنان لاینحل باقی ماند. این بود که در روز رای اعتماد به شهید باهنر، ۱۳۵ نماینده مجلس از جمله خاتمی، طی نامه ای نسبتا هشدارگونه از رئیس جمهور خواستند در تکمیل کابینه بکوشد و بهانه به دست دشمنان ندهد. بنی صدر اما نه تنها کوتاه نیامد، که در مواضع خود جری تر نیز شد.
کارشکنی های «ابوالحسن بنی صدر» در مسیر انقلاب تنها به این جدل¬های سیاسی محدود نشد. او تلاش می کرد که ضمن در دست داشتن زمام امور و بی اثر کردن حرف نخست وزیر، دلائل ناکارآمدی سیاسی و اقتصادی دولت را متوجه کابینه رجایی کند. او حتی در جبهههای جنگ نیز از نیروهای بسیجی و سپاهی که جزو منتقدان فرماندهی او در جنگ بودند سلب اختیار کرد.(۱) اولین رئیس جمهور ایران به همراه هوادارانش از جمله برخی نمایندگان مجلس، طی سخنرانی های گوناگونی که از سوی اصلی¬ترین طیف هوادارش یعنی سازمان منافقین ترتیب داده می شد، به طور مرتب رؤسای قوای مقننه و قضائیه و همچنین روحانیون منتقد خود را
مورد حمله قرار داده و فضای سیاسی کشور را متشنج می کرد. از سوی دیگر منافقین نیز با هماهنگی و حمایت بنی صدر، در گوشه و کنار کشور با هدف ایجاد جنگ داخلی و براندازی نظام، دست به ایجاد اغتشاشات و درگیری¬های گوناگون می زدند.
چرخ اجرایی اداره کشور به کندی در حال چرخش بود و نمایندگان مجلس برای اینکه روند امور برای پیشبرد اهداف کابینه دولت تسهیل شود، تصویب لایحه دوفوریتی تعیین سرپرست برای سه وزارتخانه امور اقتصادی و دارایی، امور خارجه و بازرگانی را در دستور کار قرار دادند. اما هواداران بنیصدر در مجلس به تکاپو افتادند تا بر سر تصویب چنین لایحهای مانعتراشی کنند و در همین راستا، عده ای صحن علنی مجلس را ترک کردند تا جلسه را از رسمیت بیندازند؛ که البته به دلیل تعداد کم شمارشان این تلاش ناکام ماند.
سرانجام، اقدام نمایندگان مجلس در تصویب لایحه خشم بنیصدر را بر انگیخت. به طوری¬که ۱۴ اسفند ماه ۱۳۵۹، او طی یک سخنرانی در دانشگاه تهران و به مناسبت سالگرد تولد دکتر «محمد مصدق»، شدیدترین حملات را نثار مجلس و شورای انقلاب و حزب جمهوری اسلامی کرد. اجتماع مردم در این روز در دانشگاه تهران به صحنه درگیری نیروهای موافق و مخالف وی مبدل شد.
با اوج گیری تنش در فضای سیاسی کشور، بنی صدر با حمایت تبلیغاتی سازمان مجاهدین خلق(منافقین)، مدعی وقوع «بن بست» شده و از برگزاری «رفراندوم» درباره اختلافات پیش آمده، سخن به میان آورد. طبق قانون اساسی، برگزاری رفراندوم درباره هر موضوعی از جمله اختلافات مورد اشاره بنی صدر، باید به تصویب مجلس می رسید اما رئیس جمهور قصد داشت با دور زدن قانون این ایده را پیاده کرده و ضمن ایجاد یک جو روانی و تبلیغاتی گسترده با حمایت تشکیلات منافقین، خواسته ها و مطامع خود را به کرسی بنشاند.
در این میان و در جریان بحثهایی که بر سر طرح رفراندوم بنی صدر در فضای سیاسی کشور مطرح شد، خاتمی طی سرمقاله هایی در کیهان با عنوان مشترک «آرای عمومی»، به شدت در برابر پیشنهاد رفراندوم موضع گرفت و این طرح را نوعی سوء استفاده از آرا و افکار عمومی دانست: «احترام به افکار و آرای عمومی، گردن نهادن به قانون مورد قبول مردم است و هرگونه وسیلهسازی از افکار عمومی با ایجاد جو کاذب تبلیغاتی، پشت کردن به مردم و بی احترامی به آرای آنان است. طرح مسألهای به نام «بنبست» نیز چیزی جز یک هیاهو که به ایجاد جو، آنگاه سوء استفاده از احساسات مردم میانجامد، نیست».(۲)
خاتمی در ادامه یادداشت خود، بن بستی را که بنی صدر مطرح می کرد و در پی آن خواستار برگزاری رفراندوم شده بود را در نظام جمهوری اسلامی غیرممکن دانست و برای آن دو دلیل ذکر کرد. دلیل اول او وجود قانون بود که «بن بست در جایی است که قانون نباشد». اما خاتمی دلیل محکم تری نیز برای رد طرح بنی صدر داشت که اصلی «فراقانونی» بود:
در ورای قانون، امام امت هست که مشروعیت قانون و مقامات قانونی نیز مرهون رهبری اسلامی اوست. رهبری که در نفسگیرترین تنگناها با موضعگیریهای قاطع خویش، انقلاب را به پیش رانده است و حضور او در صحنه، حتی به نیرومندترین قدرتهای شیطانی روزگار که تمام تلاش خویش را مصروف در بند نگه داشتن ایران میکردند، اجازه نداده است که برای این مردم و این انقلاب «بنبست» ایجاد کنند؛ چرا نتواند با اتکا به پشتیبانی بیدریغ این مردم، مشکلات این چنانی را که پارهای ان را «بنبست» به حساب میآورند، از سر راه بردارد؟! تا امام هست و قانون اساسی وجود دارد، بنبستی پیش روی ملت نیست.
بنبست هنگامی به وجود میآید که پیوند میان امام و ملت را بگلسند و قانون را از اعتبار بیندازند.(۳)
خاتمی تاکید داشت که اگر اختلاف یا بن بست مورد ادعای بنی صدر حتی اگر در مورد خود قانون باشد، چاره کار مشخص شده و آن مراجعه به شورای نگهبان است و اگر حکمی از سوی شورای نگهبان صادر شد، هیچ کس نباید از آن سرباز زند.
حقیقت آن است که این دست مواضع پر شور و انقلابی و آن قلم زیبای خاتمی، او را در هماهنگ نشان دادن خود با خطوط سیاسی حاکم بر زمان به خوبی یاری کرد و بدین ترتیب شرایط و لوازم صعود پرسرعت و بی دردسر وی در هرم قدرت نظام فراهم شد؛ چه، در روزگاری که نظام نوپای اسلامی از همه طرف به شدت مورد هجوم بود، اندیشمندی که با امضای «دکتر خاتمی»(۴) از سیستم دفاع و دشمنان را به زیبایی تمام نقد می کرد، حکم گوهری بس گرانبها را داشت. اما که می دانست روزگاری خواهد رسید که «سید محمد خاتمی»، با زبان و قلم صریح خود، پرده نفاق و ریا را از روی این گفته ها و نوشته ها کنار خواهد زد؛ که می دانست خاتمی
زمانی حتی واژه به واژه سخنان آن روز بنی صدر را علیه جمهوری اسلامی تکرار خواهد کرد!
به هر تقدیر، طرح رفراندوم بنی صدر اگرچه با حمایت دو گروه حامی وی یعنی منافقین و نهضت آزادی مواجه شد، اما با روشنگری های امام راحل و مواضع سرسختانه ایشان، او سرانجام عقب نشینی و اعلام کرد «نظرم به ترتیبی بوده که در قانون اساسی پیش بینی شده است».(۵)
۱ - بنی صدر و ۳۰ سال خیانت، خبرگزاری فارس، ۸۸/۰۷ / ۰۷.
۲ - روزنامه کیهان، ۱۳/۳ / ۱۳۶۰ تا ۱۷/۳ / ۱۳۶۰(پیوسته).
۳ - همان.
۴ - - همانگونه که در فصل نخست اشاره شد، خاتمی تحصیلات فوق لیسانس خود را نیز ناتمام رها کرد و بعد از آن نیز وارد هیچ دانشگاهی نشد. او با آنکه یک مدرک لیسانس بیشتر نداشت، تا سال ۱۳۷۶ که وزارت کشور درباره مدرک تحصیلی کاندیداهای ریاست جمهوری تائیدیه صادر می کرد، مدام از سوی دیگران دکتر خطاب شد و درباره «دکتر نبودن خود» دم برنیاورد.
۵- جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهیدن خلق؛ پیدایی تا فرجام (تهران: موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی، ۱۳۸۵).