برداشتهای اشتباه غرب از رباعیات خیام
عضو هیأت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی گفت: خیام از بطلان بعضی باورها میگوید و گوشه چشمی هم به فرهنگ ایران باستان دارد.
به گزارش افکارنیوز به نقل از ایسنا، دکتر ابوالقاسم قوام درباره نگاه خیام به انسان اظهار کرد: در رباعیات خیام، انسان موجودی دارای زندگی تکرارناپذیر و عمر و فرصت محدود است که این فرصت محدود را باید غنیمت بشمرد و عمر خویش را باید به شادمانی بگذارند و از آن بهره ببرد.
او ادامه داد: بعد فکری دیگری که با آن مواجه هستیم، در رسائل فلسفی خیام هست که نگاه متفاوتتری دارد و درحقیقت در رباعیات بیشتر نگاه انسانشناسی متأثر از ایران باستان را میبینیم؛ ولی در رسائل نگاه بیشتر مبتنی بر باورهای دورهٔ بعد از اسلام است و به نظر من، در رباعیات جلوهای از عرفان خیام نیست؛ مگر اینکه بخواهیم چیزی را به خیام بچشانیم؛ وگرنه بعد فلسفی دارد، ولی بعد عرفانی ندارد.
عضو هیأت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی درباره تفاوتهای موجود بین فلسفه خیام و دیگر شاعران عنوان کرد: نگاه فلسفی در رباعیات اصیل و منسوب به خیام، نگاهی فلسفی و نوعی باور با شک و تردید است که خیلی مطلقنگر نیست که این نگاه با دیدهای فلاسفهٔ بزرگ غربی و حتا با حرکتها و جریانهای فلسفی جدید غرب قابل مقایسه است، به بیان دیگر، در دید فلسفیاش مطلقنگری نیست و این شک را که بنیاد علمی تحولات غرب قرار گرفته است، در نگرش و فلسفه خیام میبینیم.
او در ادامه گفت: حال بحثاغتنام فرصت، محدود بودن به حیات و هستی و ترغیب انسان به شادی و خوشحالی، از رگههای موجود دیگر در ایران باستان است که حتا در فرهنگ اسلامی و در نگاه عرفا نیز هست؛ ولی در حقیقت از آن سوء برداشت شده و در واقع پوچگرایی نیست.
قوام افزود: بهترین بعد خیام در رسائل فلسفی اوست که یک فیلسوف کاملا موحد، مبتنی بر باورهای فلسفی و فلسفهٔ توحیدی است و در واقع آنجا باید خیام را جستوجو کرد؛ رباعیات یک تابلو هنری است که ناشی از مجموعهٔ نزاعهای فکری و فرقهیی روزگار خیام بوده و با برگیری از این نزاعهای گوناگونی که به لحاظ فکری و فلسفی در روزگار خیام شایع بوده، شکل گرفته است.
او با اشاره به برداشتهای اشتباه غرب از رباعیات خیام تصریح کرد: بعضی از نگرشهایی که وقتی بحثمحدودیت و پایانپذیری عمر مطرح است، گاهی مشابه تفکرات پوچانگارانهٔ غربی است؛ ولی بحثخیام هیچ و پوچ بودن زندگی نیست. در واقع خیام میگوید زندگی محدود است و به این دلیل مغتنم و ارزشمند است.
دکتر قوام ادامه داد: همیشه آنچه را که در حد نامحدود از آن در اختیار داریم، دیگر ارزش زیادی برایش قائل نیستیم، در اینجاست که غربیها به پوچی زندگی میرسند و اینجا آنقدر ارزش حیات از نگرش خیام زیاد است که با هیچ چیز نمیشود آن را مقایسه کرد؛ این سوء برداشتها به نوعی محصول پارهای از رگههای مشابهی است که اگر نگاه دقیقی به آن بشود، فرقهای زیادی در کنار تشابهات وجود دارد.
وی همچنین گفت: در غرب با رباعیات خیام برخورد ظاهربینانهای شده است و زمانیکه برخورد اینگونه باشد، چیزی جز همان پوچانگاری حاصل نمیشو؛ علاوه بر این، خیام سخنش بسیار ژرفتر از حد پوچانگاری حیات و هستی است و برای این سخن آنقدر حیات و هستی و زندگی محدود انسان ارزشمند است که نمیشود آن را فروخت و خیام از ارزش بیش از حد آن است که به اینجا میرسد و این رگههای مشابه نباید انسانها را به اشتباه بیندازد که در واقع بعضی افراد هم در غرب و هم در شرق دچار این اشتباه شدهاند.
عضو هیأت علمی دانشکده ادبیان دانشگاه فردوسی نقش خیام را در تاریخ علمی ایران به عنوان یک دانشمند پررنگ دانست و افزود: خیام به هر حال یک ریاضیدان برجسته و بزرگ است که قرنها بعد از او در غرب و شرق، از معادلات ریاضی او استفاده میشود؛ همچنین وی مبدع معادلات دومجهولی و سهمجهولی، منجم و فیلسوف برجسته و شخصیتی بزرگ است؛ ولی متأسفانه خیام را در عوام بیشتر به رباعیاتش میشناسند، تا به عنوان یک منجم، ریاضیدان و تقویمنگاری برجسته.
او با بیان اینکه بنیاد تقویمنگاری جلالی را خیام ابداع کرده است، اظهار کرد: در کل، شخصیت علمی خیام همیشه تحت تأثیر شخصیت ادبی، یا بعد ادبی خیام قرار گرفته است. همچنین باید بین رباعیات اصیل خیام و رباعیات فراوانی کهگاه تعدادش از هزار فراتر است و منسوب به خیام است، فرق گذاشت؛ رباعیاتی که در دورههای بعد هر کس میخواسته شعر و سخنی بگوید که موافق با معتقدات روزگارش نبوده، آنها را به خیام نسبت میداده؛ ولی آنچه که مستند است، تعداد محدودی رباعی است.
قوام با تأکید بر اینکه باید بین خیامی که در ذهن عموم است و خیامی که واقعی است، فرق قائل شد، ابراز کرد: خیامشناسی در واقع دو شاخه دارد؛ خیامشناسی عوام و خیامشناسی خواص. خیامشناسی عوام مبتنی بر رباعیات متعلق به خود خیام و رباعیات منسوب به اوست و خیامشناسی خاص که بدون رباعیات به دنبال شناخت شخصیت خیام رفته است.
او خاطرنشان کرد: شاید این کار کمتر صورت گرفته است، حتا در غربیها، که تعریف خیام مبتنی بر رباعیاتش است، نه رسائل فلسفی او، نه مبتنی بر ابعاد علمی و وجود خیام، و در حقیقت روح خیامشناسی عوامانه است و فقط مبتنی بر رباعیاتی است که بیشتر منسوب به خیام است. این مشکل را ما کم و بیش در شرق هم داریم و فکر میکنم منش و شخصیت خیام اگر قرار باشد معرفی بشود، باید در رهگذر چیزی بیش از رباعیات خیام رباعیاتی که بیشترش هم منسوب به خیام است، باشد.
دکتر قوام گفت: خیام در واقع انسانی است که معدل معارف علمی و فرهنگی رایج روزگار خود را داشته، بخصوص معدل فرهنگی دو جریان بزرگ فرهنگی پیش از خود را که شامل فرهنگ ایران باستان و فرهنگ اسلامی میشود. همچنین حضور و بازتاب دو مسیر فرهنگی و به نوعی تلفیق و آشتی دادن این دو جریان بزرگ را در آثار خیام میبینیم و امیدوارم که همیشه در شناخت انسانهایی چون خیام به مجموعهٔ آثار و اندیشههای او تأکید بشود؛ نه تنها بر اساس رباعیاتش که بخشی از آنها هم مربوط به خودش نیست. برداشتهای اشتباه غرب از رباعیات خیام
عضو هیأت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی گفت: خیام از بطلان بعضی باورها میگوید و گوشه چشمی هم به فرهنگ ایران باستان دارد.
به گزارش مشرق، دکتر ابوالقاسم قوام در گفتوگو با ایسنا درباره نگاه خیام به انسان اظهار کرد: در رباعیات خیام، انسان موجودی دارای زندگی تکرارناپذیر و عمر و فرصت محدود است که این فرصت محدود را باید غنیمت بشمرد و عمر خویش را باید به شادمانی بگذارند و از آن بهره ببرد.
او ادامه داد: بعد فکری دیگری که با آن مواجه هستیم، در رسائل فلسفی خیام هست که نگاه متفاوتتری دارد و درحقیقت در رباعیات بیشتر نگاه انسانشناسی متأثر از ایران باستان را میبینیم؛ ولی در رسائل نگاه بیشتر مبتنی بر باورهای دورهٔ بعد از اسلام است و به نظر من، در رباعیات جلوهای از عرفان خیام نیست؛ مگر اینکه بخواهیم چیزی را به خیام بچشانیم؛ وگرنه بعد فلسفی دارد، ولی بعد عرفانی ندارد.
عضو هیأت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی درباره تفاوتهای موجود بین فلسفه خیام و دیگر شاعران عنوان کرد: نگاه فلسفی در رباعیات اصیل و منسوب به خیام، نگاهی فلسفی و نوعی باور با شک و تردید است که خیلی مطلقنگر نیست که این نگاه با دیدهای فلاسفهٔ بزرگ غربی و حتا با حرکتها و جریانهای فلسفی جدید غرب قابل مقایسه است، به بیان دیگر، در دید فلسفیاش مطلقنگری نیست و این شک را که بنیاد علمی تحولات غرب قرار گرفته است، در نگرش و فلسفه خیام میبینیم.
او در ادامه گفت: حال بحثاغتنام فرصت، محدود بودن به حیات و هستی و ترغیب انسان به شادی و خوشحالی، از رگههای موجود دیگر در ایران باستان است که حتا در فرهنگ اسلامی و در نگاه عرفا نیز هست؛ ولی در حقیقت از آن سوء برداشت شده و در واقع پوچگرایی نیست.
قوام افزود: بهترین بعد خیام در رسائل فلسفی اوست که یک فیلسوف کاملا موحد، مبتنی بر باورهای فلسفی و فلسفهٔ توحیدی است و در واقع آنجا باید خیام را جستوجو کرد؛ رباعیات یک تابلو هنری است که ناشی از مجموعهٔ نزاعهای فکری و فرقهیی روزگار خیام بوده و با برگیری از این نزاعهای گوناگونی که به لحاظ فکری و فلسفی در روزگار خیام شایع بوده، شکل گرفته است.
او با اشاره به برداشتهای اشتباه غرب از رباعیات خیام تصریح کرد: بعضی از نگرشهایی که وقتی بحثمحدودیت و پایانپذیری عمر مطرح است، گاهی مشابه تفکرات پوچانگارانهٔ غربی است؛ ولی بحثخیام هیچ و پوچ بودن زندگی نیست. در واقع خیام میگوید زندگی محدود است و به این دلیل مغتنم و ارزشمند است.
دکتر قوام ادامه داد: همیشه آنچه را که در حد نامحدود از آن در اختیار داریم، دیگر ارزش زیادی برایش قائل نیستیم، در اینجاست که غربیها به پوچی زندگی میرسند و اینجا آنقدر ارزش حیات از نگرش خیام زیاد است که با هیچ چیز نمیشود آن را مقایسه کرد؛ این سوء برداشتها به نوعی محصول پارهای از رگههای مشابهی است که اگر نگاه دقیقی به آن بشود، فرقهای زیادی در کنار تشابهات وجود دارد.
وی همچنین گفت: در غرب با رباعیات خیام برخورد ظاهربینانهای شده است و زمانیکه برخورد اینگونه باشد، چیزی جز همان پوچانگاری حاصل نمیشو؛ علاوه بر این، خیام سخنش بسیار ژرفتر از حد پوچانگاری حیات و هستی است و برای این سخن آنقدر حیات و هستی و زندگی محدود انسان ارزشمند است که نمیشود آن را فروخت و خیام از ارزش بیش از حد آن است که به اینجا میرسد و این رگههای مشابه نباید انسانها را به اشتباه بیندازد که در واقع بعضی افراد هم در غرب و هم در شرق دچار این اشتباه شدهاند.
عضو هیأت علمی دانشکده ادبیان دانشگاه فردوسی نقش خیام را در تاریخ علمی ایران به عنوان یک دانشمند پررنگ دانست و افزود: خیام به هر حال یک ریاضیدان برجسته و بزرگ است که قرنها بعد از او در غرب و شرق، از معادلات ریاضی او استفاده میشود؛ همچنین وی مبدع معادلات دومجهولی و سهمجهولی، منجم و فیلسوف برجسته و شخصیتی بزرگ است؛ ولی متأسفانه خیام را در عوام بیشتر به رباعیاتش میشناسند، تا به عنوان یک منجم، ریاضیدان و تقویمنگاری برجسته.
او با بیان اینکه بنیاد تقویمنگاری جلالی را خیام ابداع کرده است، اظهار کرد: در کل، شخصیت علمی خیام همیشه تحت تأثیر شخصیت ادبی، یا بعد ادبی خیام قرار گرفته است. همچنین باید بین رباعیات اصیل خیام و رباعیات فراوانی کهگاه تعدادش از هزار فراتر است و منسوب به خیام است، فرق گذاشت؛ رباعیاتی که در دورههای بعد هر کس میخواسته شعر و سخنی بگوید که موافق با معتقدات روزگارش نبوده، آنها را به خیام نسبت میداده؛ ولی آنچه که مستند است، تعداد محدودی رباعی است.
قوام با تأکید بر اینکه باید بین خیامی که در ذهن عموم است و خیامی که واقعی است، فرق قائل شد، ابراز کرد: خیامشناسی در واقع دو شاخه دارد؛ خیامشناسی عوام و خیامشناسی خواص. خیامشناسی عوام مبتنی بر رباعیات متعلق به خود خیام و رباعیات منسوب به اوست و خیامشناسی خاص که بدون رباعیات به دنبال شناخت شخصیت خیام رفته است.
او خاطرنشان کرد: شاید این کار کمتر صورت گرفته است، حتا در غربیها، که تعریف خیام مبتنی بر رباعیاتش است، نه رسائل فلسفی او، نه مبتنی بر ابعاد علمی و وجود خیام، و در حقیقت روح خیامشناسی عوامانه است و فقط مبتنی بر رباعیاتی است که بیشتر منسوب به خیام است. این مشکل را ما کم و بیش در شرق هم داریم و فکر میکنم منش و شخصیت خیام اگر قرار باشد معرفی بشود، باید در رهگذر چیزی بیش از رباعیات خیام رباعیاتی که بیشترش هم منسوب به خیام است، باشد.
دکتر قوام گفت: خیام در واقع انسانی است که معدل معارف علمی و فرهنگی رایج روزگار خود را داشته، بخصوص معدل فرهنگی دو جریان بزرگ فرهنگی پیش از خود را که شامل فرهنگ ایران باستان و فرهنگ اسلامی میشود. همچنین حضور و بازتاب دو مسیر فرهنگی و به نوعی تلفیق و آشتی دادن این دو جریان بزرگ را در آثار خیام میبینیم و امیدوارم که همیشه در شناخت انسانهایی چون خیام به مجموعهٔ آثار و اندیشههای او تأکید بشود؛ نه تنها بر اساس رباعیاتش که بخشی از آنها هم مربوط به خودش نیست.