نامه ای که گویا برای مسئولان ما نوشته شده
همانا زمام داران را خواص و نزدیکانی است که خودخواه و چپاولگرند، و در معاملات انصاف ندارند، ریشه ستمکاریشان را با بریدن اسباب آن بخشکان، و به هیچکدام از اطرافیان و خویشاوندانت زمین واگذار مکن.
مشرق: ويژگي محتوايي و مفهومي نهجالبلاغه چنان است كه خواننده در بسياري از فرازهاي آن احساس ميكند كه امام علی (ع) آن سخن يا نامه را در شرايط كنوني بيان يا تقرير مينمايند، چنان كه صدايش شنيده ميشود يا جوهر قلمش خشك نشده است؛ در اين نوشتار سعي ميشود كه فرازهايي از مطالب حضرت علی (ع) در نامه به مالك اشتر (۱) كه وي را به عنوان فرماندار مصر فرستاده بود مورد مطالعه قرار گيرد. فرازهايي كه بيشتر بيانكننده وضع فعلي نيز باشد.
از اولین توصیههای امام علی(ع) میتوان مدارا با مردم را نام برد چنان که میفرماید:
«مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار ده، و با همه دوست و مهربان باش. مبادا هرگز، چونان حیوان شکاری باشی که خوردن آنان را غنیمت دانی؛ زیرا مردم دو دستهاند، دسته ای برادر دینی تو، و دسته دیگر همانند تو در آفرینش میباشند(۲). …اگر گناهی از آنان سر میزند، آنان را ببخشایی و بر آنان سخت گیر، آن گونه که دوست داری خدا تو را ببخشاید …بر بخشش دیگران پشیمان مشو، و از کیفر کردن شادی مکن، و از خشمی که توانی از آن رها گردی شتاب نداشته باش»
با این وجود امام علی(ع) در خصوص خطاهای کارگزاران حکومت مدارا و بخشایش را روا نمیدارد و میفرماید که: «رفتار کارگزاران را بررسی کن، و جاسوسانی راستگو، و وفا پیشه بر آنان بگمار، که مراقبت و بازرسی پنهانی تو از کار آنان، سبب امانت داری، و مهربانی با رعیت خواهد بود؛ و از همکاران نزدیکت سخت مراقبت کن، و اگر یکی از آنها دست به خیانت زد، و گزارش جاسوسان تو هم آن خیانت را تأیید کرد، به همین مقدار گواهی قناعت کرده و او را با تازیانه کیفر کن، و آنچه از اموال که در اختیار دارد از او باز پس گیر، سپس او را خوار دار، و خیانتکار بشمار، و طوق بدنامی به گردنش بیفکن …»
ملاحظه میشود که مدارا در مقابل مردم و سرسختی در مقابل خیانتکاران به بیتالمال در کنار یکدیگر توصیه شده است، اگر که جامعهای عکس این توصیه را رفتار کند و متجاوزین به بیتالمال نه تنها کنترل نشوند، بلکه اغماض هم در خصوص آنان روا داشته شود، در مقابل با خطاهای مردم به اشد وجه برخورد شود چنین جامعهای مطلوب حضرت نخواهد بود. البته مراد از گماشتن مراقبینی که در کلام حضرت(ع) آمده است طبعاً بهترین شیوه مراقبت در هر زمان است، که این مهم در جوامع امروزی بر عهده دستگاه های نظارتی، وسایل ارتباط جمعی و … است.
حضرت همواره بر افکار عمومی تأکید کرده و حسن ظن مردم به والی را نقطه مهمی تلقی کرده است. امام میفرماید که خشنودی اقلیت نزدیک را به بهای ناخشنودی اکثریت نخرید: «ناخشنودی همگان، خشنودی نزدیکان را بیاثر گرداند، و خشم نزدیکان خشنودی همگان را زیانی نرساند.» حضرت در جای دیگر میفرماید: «و هر گاه رعیت بر تو بدگمان گردد، عذر خویش را آشکارا با آنان در میان گذار، و با این کار از بدگمانی نجاتشان ده، که این کار ریاضتی برای خود سازی تو، و مهربانی کردن نسبت به رعیت است و این پوزش خواهی تو آنان را به حق وا میدارد …»
امام(ع) به خوبی میداند که یکی از ریشههای این رویگردانی از عموم و حق جامعه گرایش یافتن به نزدیکان و خویشاوندان است. بدین لحاظ والی را از رفیق سالاری و فامیل سالاری بر حذر میفرماید: «سنگینی بار نزدیکان بر والی از همه افراد رعیت بیشتر است، و در روز گرفتاری یاری آنان از همه کمتر، و انصاف را از همه ناخوشتر دارند، و چون درخواست کنند فزونتر از دیگران بگیرند و به هنگام عطا سپاس از همه کمتر گذارند، و چون به آنان ندهند دیرتر از همه عذر پذیرند و در سختی روزگار شکیبایی را از همه کمتر پیشه گیرند، و همانا آنان که دین را پشتیبانند، موجب انبوهی مسلمانان، و آماده پیکار با
دشمنان، عامه مردمانند. پس باید گرایش تو به آنان بود و مهلت به سوی ایشان.»
حضرت معتقد است: «همانا زمام داران را خواص و نزدیکانی است که خودخواه و چپاولگرند، و در معاملات انصاف ندارند، ریشه ستمکاریشان را با بریدن اسباب آن بخشکان، و به هیچکدام از اطرافیان و خویشاوندانت زمین واگذار مکن(۳). …حق را به صاحب حق، هر کس که باشد، نزدیک یا دور، بپرداز، و در این کار شکیبا باش و این شکیبایی را به حساب خدا بگذار، گر چه اجرای حق مشکلاتی برای نزدیکانت فراهم آورد، تحمل سنگینی آن را به یاد قیامت بر خود هموار ساز.»(۴)
عوامفریبی و تبلیغات توخالی نیز از جانب امام(ع) نکوهش شده است حتی منتگذاری در انجام کار نیز منع شده است: «مبادا با خدمتهایی که انجام دادی بر مردم منت گذاری، یا آنچه را انجام داده ای بزرگ بشماری، یا مردم را وعده داده ای سپس خلف وعده نمایی! منت نهادن، نیکوکاری را از بین میبرد، و کاری را بزرگ شمردن، نور حق را خاموش گرداند و خلاف وعده عمل کردن، خشم خدا و مردم را برمی انگیزاند که خدای بزرگ فرمود: دشمنی بزرگ نزد خدا آن که بگویید و عمل نکنید»
امروزه وعدهها پشت سر هم چون گلوله فشنگ از تیربار به سوی هوا خارج میشود و در آنجا منفجر میشود بدون این که اصابت کند، و این چیزی نیست جز هدر دادن باروت که همان پشتیبانی افکار عمومی است. بزرگ کردن کارهای کوچک و کوچک شمردن خطاهای بزرگ و وعدههای متعدد و توخالی دادن که هیچ مرجعی هم برای رسیدگی به عدم تحقق این وعدهها و بررسی آثار سوء آنها که به قول حضرت خشم خدا و مردم را بر میانگیزاند، نیست، با توصیهها و روش حکومتی آن حضرت بسیار فاصله دارد. واقعاً اگر از کلام مولا پند گرفته نشود، از چه کسانی و چه هنگامی پند خواهیم آموخت؟
پی نوشت ها:
۱ - نامه به مالک اشتر از زیباترین نامه هاست، هنگامی که حضرت علی(ع) مالک را به فرمانداری مصر گماشت نگاشته شده و از طولانی ترین نامه هاست که زیبایی تمام نامه ها را دارد.
۲ - نفی تفکر: راسیزم Racism(نژاد پرستی) و آپارتاید Apartheid(نژاد پرستی) و نفی اِلیتیسم Elitism(خودبرتربینی و نخبه گرایی) و تایید اِنترناسیونالیسم Internationalism و کاسموپولیتانیسم Cosmopolitanism که همه ملتها برابر و برادرند.
۳ - نفی تفکر: اگوسانتریسم Egocentrism(خودمداری و خود محور بینی)، بلکه باید به خدا توجه داشت تا انجام وظیفه کرد.
۴- بايد توجه داشت كه امروز برخلاف گذشته مفهوم نزديكان و خويشاوندان در امر سياست بسي گستردهتر از ايل و تبار قبيله و عشيره است و نمييابد اين مفاهيم را فقط به فاميل و نزديكان نسبي محدود كرد.