عرفان کاذب و موسیقی پاپ در خیمه عزاداری؟
افکار: وحشت شاه از الهام بخش بودن قیام عاشورا باعثشد که از یک طرف مبارزات پیروان امام را به شکلی وحشیانه سرکوب کند و از طرف دیگر به تحریف عزاداری می پرداخت و به کمک مزدوران خود در تلاش بود تا خرافات و عشق زمینی و شهوانی را در آئین های عاشورایی وارد کند.
يكي از سنت هاي زيباي شيعيان برگزاري مراسم و آئين هاي عزاداري براي معصومين است كه در اين ميان، عزاداري براي امام حسين (ع) تبديل به يك نظام فرهنگي شده است. تاآنجا كه همين آئين ها ساليان سال و در طول قرن ها موجب بقاي ماوقع حوادث ماه محرم سال ۶۱ هجري قمري شده است.
آئین های عاشورایی را به این دلیل می توان یک نظام فرهنگی دانست که شامل مجموعه ای از مناسک، آثار هنری، معانی و روش هاست که در طول زمان شکل گرفته و متأثر از شرایط جغرافیایی و قومی است. یکی از جنبه های پررنگ در آئین های عزاداری برای سید و سالار شهیدان، رویکرد هنری آن است. در هر مراسمی، حد اقل دو عنصر ادبیات و آوا وجود دارد که به اشکالی چون روضه، مرثیه خوانی، مداحی و نوحه سرایی تجلی پیدا می کند. البته اگر به شکل گسترده تری به آئین های عاشورایی بنگریم هنرهای نمایشی نیز به شکل های سینه زنی، زنجیرزنی، علم گردانی و تعزیه خوانی قابل شناسایی است.
تلاش دشمن برای انحراف عزاداری
اما نکته مهم درباره این آئین ها این است که همواره خطر انحراف و تحریف در کمین آنها بوده و اتفاقا این انحرافات در جنبه های هنری برنامه های عزاداری رخ می دهد. یعنی مسیر اصلی تحریف و تبدیل عزاداری به شکل نادرست آن از شعرها و نواهایی که مداحان به کار می برند آغاز می شود. برخی از این انحرافات ناخواسته و نادانسته روی می دهند، اما تجربه و نشانه های فراوانی موجود است که اثبات می کنند عده ای همواره در پی آن هستند تا زمینه خروج عزاداری حسینی از مسیر اصلی اش را فراهم کنند.
نمونه بارز تلاش برای به انحراف کشاندن آئین های عاشورایی در کارنامه حکومت دست نشانده محمدرضا پهلوی قابل مشاهده است. وحشت شاه از الهام بخش بودن قیام عاشورا باعثشد که از یک طرف مبارزات پیروان امام را به شکلی وحشیانه سرکوب کند و از طرف دیگر به تحریف عزاداری می پرداخت و به کمک مزدوران خود در تلاش بود تا خرافات و عشق زمینی و شهوانی را در آئین های عاشورایی
وارد کند. اما رهبری پیامبر گونه امام خمینی(ره) و هوشیاری مردم، این تلاش های شیطانی محمدرضاشاه را ناکام گذاشت و قیام عاشورایی ایران به نتیجه رسید.
این پیروزی تاریخ ساز و ادامه پیروزی های ملت ایران در مقابله با گروهک های ضد انقلاب و جنگ تحمیلی که همه با الهام و توسل به فرهنگ عاشورا به دست آمدند دشمنان را بیش از پیش وادار کرد که برای تحریف آئین های رهایی بخش عزاداری و به خصوص ادبیات و هنرهایی که در این مناسک به کار می روند اقدام کنند. این تلاش در صحبت های یک نظریه پرداز آمریکایی به نام مایکل برانت هویدا شد. وی که از کارشناسان برجسته دفتر شیعه شناسی سازمان سیا است ضمن پرده برداشتن از سرمایه گذاری ۹۰۰ میلیون دلاری این دفتر برای تخریب فرهنگ شیعه، یکی از برنامه های آن را ایجاد انحراف در عزاداری معرفی کرده است. او
برای تحقق این هدف چند پیشنهاد را مطرح کرده که در نوع خود قابل توجه هستند. برانت این پیشنهادات را به این شرح برشمرده است:
۱ - در وهله نخست باید شیعیانی که مادی گراتر هستند و عقایدشان ضعیف تر است، شناسایی شوند. این افراد باید کسانی باشند که تاحدودی مشهور باشند و بتوان از آنها به عنوان منبع مورد رجوع استفاده کرد. از این افراد برای تاثیرگذاری در شیعیان استفاده می شود.
۲ - شناسایی و حمایت از سخنرانانی که اطلاعات درستی درباره عاشورا و اسلام شیعی ندارند.
۳ - جست و جو برای یافتن و شناسایی شیعیانی که به کمک های مالی یا مادی نیاز دارند و استفاده از آنها برای مبارزه با مذهب تشیع به منظور تضعیف پایه های تشیع و انداختن تقصیر این کار به گردن علما و مراجع شیعی.
۴ - ترویج شیوه هایی در عزاداری برای(امام) حسین که با عقاید واقعی شیعی منطبق نیست و ترویج شیوه های جدید عزاداری که برضد آموزه های شیعی است.
۵ - باید عزاداری های شیعیان به گونه ای مطرح شود که تصور شود شیعیان افرادی جاهل و خشونت طلب هستند که می خواهند میان توده های مردم ناآرامی و هرج و مرج بوجود بیاورند.
۶ - مبالغ هنگفتی برای حمایت از این جریانها هزینه شود و از سخنران هایی حمایت شود که به گونه ای سخن می گویند که شیعیان را افرادی غیرمنطقی جلوه می دهند. با این
اقدامات، تشیع مبتنی بر صورت مکتب فکری منطقی، به گونه ای مطرح می شود که فاقد منطق و خرافاتی است. این اقدامات سبب می شود میان شیعیان ناآرامی و هرج و مرج بوجود بیاید و شیعه از درون خالی شود.
۷ - در نهایت با اقدامی ضعیف به شیعیان حمله شود.
بنابراین، تحریف آئین های عزاداری و شایع ساختن شکل های انحرافی سوگواری یکی از تاکتیک های دشمنان تشیع است.
هجوم هنر عامه پسند
یکی از انحرافات عزاداری، شیوع هنر عامه پسند در چنین برنامه هایی است. آئین های عاشورایی زمانی عامه پسند می شوند که رویکرد رمانتیک و احساسی بر روح حماسی و معنوی آن ها غلبه کند. یعنی اشعار، الحان و نواها، حالتی غیر انقلابی یافته و عشق زمینی در آن ها پررنگ می شود. یکی از مصادیق این تهدید فرهنگی، تقلید مداحان و نوحه خوانان از سایر خوانندگان است. در سال های اخیر باب شده که برخی از مرثیه خوانان از سبک های خوانندگان موسیقی پاپ پیروی می کنند. حتی بعضی از آنان عین یک ترانه را با تغییر شعر اجرا می کنند.
از دیگر مصادیق این خسران به کار بردن توصیفات جنسی درباره اسوه های عاشورایی است. به طوری که در برخی برنامه های عزاداری، مرثیه خوان از سر جهالت اقدام به توضیح دادن درباره زیبایی های ظاهری امام حسین(ع) و یا حضرت عباس می کنند. این کار نه تنها موجب از دست رفتن خلوص و شخصیت یک مراسم عزاداری می شود که نوعی وهن ارزش های مذهبی نیز محسوب می شود. تنها هنری را می توان عاشورایی دانست که تلفیقی از معنویت، عاطفه و حماسه باشد. توازن و کنار هم قرار گرفتن این سه می تواند خلق کننده هنری در شأن عزاداری معصومین باشد.
عزاداری غیر سیاسی
یکی از انحرافات عزاداری که در واقع از عواقب عوام زده شدن آن به حساب می آید، غیر سیاسی شدن آن است. در این حالت، هیئت عزاداری برای امام حسین(ع) شبیه به گردهمایی گروه های عرفانی کاذب می شود. نتیجه چنین رویکردی این است که عزاداری بیش از آنکه موجب بیداری و پویایی شرکت کنند در برنامه عزاداری شود، باعثتخدیر و خمودگی می شود. این درحالی است که یکی از جنبه های اصیل فرهنگ عاشورایی، گرایش آشکار و صریح سیاسی آن در تقابل با ظلم و استیلای استکبار و مستکبرین است. همچنانکه حضرت امام خمینی(ره) نیز تصریح فرموده اند: " ما ملت گریه سیاسى هستیم، ما ملتى هستیم که با همین اشکها سیل جریان
مىدهیم و خرد مىکنیم سدهایى را که در مقابل اسلام ایستاده
خرافه زدگی
از دیگر آسیب های دیرپای هنرهای عاشورایی خرافه زدگی است. این آسیب که در برنامه های هنری و آئینی عزاداری حسینی گاهی بروز می یابد ناشی از کم اطلاعی و سطح پایین دانش هنرمند یا خواننده است. در این وضعیت، هنرمند مجبور می شود خلاء نادانی خود را با توضیحات و توصیفات جعلی و تصنعی جبران کند. نتیجه ورود خرافات به هنرها و آئین های عاشورایی –و به طور کلی عزاداری حسینی - اسوه زدایی و به جای آن اسطوره زایی در این نظام فرهنگی است. تفاوت اسوه و اسطوره در واقعی بودن است. اسوه ها واقعیت هایی هستند که انسان ها را به سمت حقایق و راستی ها رهنمون می سازند. اما اسطوره ها از تخیل برآمده اند و
آنچنانکه وصف آن ها می رود واقعیت ندارند. اسوه ها خود آفریننده و خلاق هستند. آن ها تاریخ را می سازند. اما اسطوره ها مخلوقند و تاریخ، آن ها را می سازد. وقتی که یک مداح یا شبیه خوان و یا مرثیه سرا براساس شایعات و خیالات به روایت عاشورا می پردازد، جایگاه حماسه و حماسه سازان عاشورا را به سطح اسطوره نازل می سازد.
یکی دیگر از جلوه های خرافه زدگی در هنرهای آئینی عاشورایی اغراق در وصف امام حسین(ع) و یارانش است. بین برخی از مداحان و مرثیه سرایان باب شده که درباره سالار شهیدان را تعابیری را به کار می برند که تنها لایق پروردگار است. تعابیری که حتی گاهی بوی کفر و شرک می دهند.
پاسداری از هنر عاشورایی
چه باید کرد؟ پاسخ به این پرسش دشوار است، زیرا پاسداری از هنرهای راستین عاشورایی نیز مانند هر مقوله فرهنگی دیگری با روح و روان انسان ها سروکار دارد و اندازه گیری آن با متر و معیارهای سخت افزاری تا حدی ناممکن است. اما با برخی تمهیدات و مجاهدت ها می توان با انحرافات و تحریفات در این هنر - آئین ها جلوگیری کرد.
صداوسیما یکی از نهادهایی است که توانایی تأثیرگذاری بالایی دارد. این رسانه ملی باید از پخش برنامه های آئینی و نوحه سرایی های نامتناسب پرهیز کند و در مقابل، الگوهای درست مداحی و مرثیه سرایی را معرفی کند. این الگوها در شهرستان ها و روستاها بیشتر هستند.
همچنين مراكز و نهادهاي فرهنگي مي توانند نسبت به آموزش و پرورش هنرمندان عاشورايي براساس موازين راستين اقدام كنند. قرار دادن شكل هاي درست اجراي آئين هاي عاشورايي در اختيار مداحان و مرثيه گران نيز مي تواند مؤثر باشد.