تبلیغات
کد خبر: ۱۲۵۲۱۹

موانع تفکر صحیح از دیدگاه قرآن کریم

«تفکر صحیح» در نگاه قرآن فرایندى روشمند و مبتنى بر اصول و ضوابط ویژه‏اى است که تخطى از آنها به انحراف در تفکر مى‏انجامد. قرآن کریم افزون بر آنکه آدمیان را به تفکر فرامى‏خواند، اهمیت آن را در زندگى فردى و جمعى آدمیان متذکر مى‏شود.

موانع تفکر صحیح از دیدگاه قرآن کریم

به گزارش افکارنیوز به نقل از فارس ،

چکیده

کدام موانع، فرایند تفکر را از مسیر صحیح خود به انحراف مى‏کشاند و انسان را از نیل به حقیقت باز مى‏دارد؟ گرچه این مسئله از مسائل اصلى دانش منطق به شمار مى‏آید، لیکن این مقاله درصدد است تا از نظرگاه آیات قرآن کریم به شناسایى موانع تفکر صحیح بپردازد و دیدگاه قرآن را در این خصوص تبیین نماید. با عنایت به اینکه قرآن کریم کتاب هدایت آدمیان به قله‏هاى کمال و مقام بلند انسان کامل است، به‏یقین، آموزه‏هاى حیات‏بخش آن مى‏تواند در شناخت دقیق لغزشگاه‏ها و موانع تفکر صحیح که در حقیقت بخشى از موانع اصلى در مسیر استکمالى انسان به شمار مى‏آیند راه‏گشا باشد. نگارنده تلاش مى‏کند در این نوشتار با روش استنادى و تحلیلى و با مراجعه موردى به آیات قرآن و برخى از تفاسیر معتبر، موانع اصلى تفکر صحیح را از منظر آیات وحى بررسى و تبیین نماید و از این منظر، دیدگاه روشنى را پیش‏روى خواننده گرامى قرار دهد.

کلیدواژه‏ها: قرآن، تفکر، تفکر صحیح، موانع تفکر.

مقدّمه

قدرت «تفکر» فصل ممیز نوع انسان از حیوان است. انسان در پرتو همین امتیاز ذاتى به شناخت دقیق و همه‏جانبه از خالق هستى، هدف و مقصد آن، اشیا، پدیده‏ها، افکار، گرایش‏ها و نگرش‏هاى پیرامون خود مى‏پردازد و قادر مى‏شود به وسیله تفکر پرده از مجهولات خود بردارد. در مجموع آیات قرآن‏کریم، مشتقات ماده «فکر» هجده بار به کار رفته است که سیزده مورد از کاربردهاى آن در سور مکى۱ و پنج مورد آن در سور مدنى۲ است. قرآن در این گروه از آیات افزون بر دعوت آدمیان به تفکر، اهمیت، منابع و نتایج برآمده از تفکر صحیح را نیز متذکر مى‏شود.

در نگاه برخى از همین آیات، ۳ قدرت تفکر مى‏تواند در جهت ناصواب نیز به کار گرفته شده و به نتایج باطل و نامنطبق بر حقیقت منتهى شود. مسئله مهم این است که کدام موانع، سیر تفکر را به انحراف مى‏کشاند و آدمى را از نیل به حقیقت بازمى‏دارد؟ گرچه این مسئله از دیرزمان تاکنون مورد توجه اندیشمندان علم منطق قرار گرفته و پاسخ‏هایى نیز بدان داده شده است، اما راقم این سطور درصدد است از نگاه قرآن‏کریم به این مهم بپردازد و موانع تفکر صحیح را از منظر آیات قرآن مورد بررسى قرار دهد.

تردیدى نیست که مفسّران قرآن در ذیل آیات مرتبط با موضوع محل بحثبه تبیین این موانع نیز همت گماشته‏اند، لیکن تجمیع و تنظیم همه آنها در قالب مجموعه‏اى واحد، کارى است که کمتر بدان پرداخته شده است. تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد استاد شهید مرتضى مطهّرى برخى از این موانع را در یک تجمیع اجمالى و به صورت استطرادى با عنوان «لغزشگاه‏هاى اندیشه از نظر قرآن» در برخى از آثار مکتوب خود آورده‏اند. ۴

اما آنچه مطمح‏نظر نگارنده در این نوشتار است تجمیع همراه با تبیین شفاف‏ترى از مهم‏ترین این موانع است که به یقین مى‏تواند براى علاقه‏مندان به ساحت ملکوتى قرآن مفید و مؤثر باشد. بى‏گمان، براى انسان اندیشمند و متفکرى که قرآن را کلام ناب خالق هستى و هدایتگر بشر به قله‏هاى کمال و سعادت مى‏داند، بسیار حایز اهمیت خواهد بود که موانع تفکر صحیح را از دریچه این ودیعه الهى بشناسد و رهنمودهاى قرآن را در رفع آنها به درستى دریافت نماید و به کار بندد.

در عصر جدید که از یک‏سو سیر اندیشه و تولید فکر شتاب مضاعفى یافته و از سوى دیگر، حجم وسیعى از اندیشه‏ها و افکار بشرى به انواع خطاها و انحراف‏ها آلوده گردیده، ضرورت بازشناسى موانع تفکر از نگاه آموزه‏هاى وحى از اهمیتى فوق‏العاده برخوردار گردیده است. به منظور روشن شدن مبادى اولیه مسئله، در آغاز، واژه‏شناسى لغوى و اصطلاحى تفکر و توضیح لازمى در باب روشمندى آن در نگاه علم منطق مورد توجه قرار مى‏گیرد و سپس مسئله محل بحث، از منظر آیات قرآن تحلیل و بررسى مى‏گردد. در این بخش که بخش اصلى این نوشتار به شمار مى‏آید، با مراجعه موردى به برخى از آیات قرآن و تحلیل محتواى هریک از آنها، پاسخ این کتاب آسمانى به سؤال اصلى تحقیق روشن خواهد شد. امید است این گام ناچیز مقبول پیشگاه صاحب قرآن قرار گیرد.

تفکر در لغت

«تفکر» مصدر ثلاثى مزید از ماده «ف ک ر» است. ابن منظور در بیان معناى لغوى فکر مى‏گوید: «اَلفَکرُ وَ الفِکرُ: اِعمالُ الخاطِرِ فى الشى‏ء»؛ ۵ فَکر یا فِکر به کار گرفتن ذهن است در موضوع معینى. فیروزآبادى نیز در این خصوص مى‏نویسد: «الفِکر، بالکسر و یفتَحُ: اِعمالُ النَّظَرِ فى الشى‏ء.» ۶ طبرسى هم در بیان معناى‏فکرمى‏گوید: «والفکرجولان‏القلب بالخواطر.» ۷

راغب اصفهانى در تبیین معناى دو واژه «فکر» و «تفکر» مى‏گوید: «الفِکرةُ: قوه‏اى است که علم را به سوى معلوم رهنمون مى‏شود و " تفکر " به حرکت درآوردن این قوه بر اساس نظر عقل است که فقط براى انسان امکان‏پذیر است نه حیوان. تفکر فقط در چیزى به کار مى‏رود که تصویر صورتى از آن در قلب ممکن باشد. به همین خاطر، روایت شده است: " تَفَکَّروا فى آلاء اللّهِ وَ لا تَتفکروا فى اللّه "؛ ۸ زیرا خداوند از اینکه در قالب صورتى توصیف شود منزّه است.»

تفکر در اصطلاح

ابن‏سینا در بیان معناى اصطلاحى فکر چنین مى‏گوید: «مراد از فکر در اینجا[منطق] حرکت و انتقال انسان از امور حاضر در ذهنش تصورات یا تصدیقات خواه یقینى باشند یا ظنى و خواه وضعى باشند یا تسلیمى به امور غیر حاضر است، آن‏گاه که تصمیم و عزم چنین حرکتى را داشته باشد.» ۹ملّاهادى سبزوارى، در تعریف اصطلاحى فکر مى‏گوید: «فکر عبارت است از حرکت ذهن(از مجهول) به مقدّمات پیشین و بازگشت ازمقدّمات‏به‏سوى‏مطلوب.» ۱۰

مظفر، در بیان کوتاهى فکر را این‏گونه تعریف مى‏کند: «اِنَّ الفکر هو حرکة العقل بین المعلوم و المجهول.» ۱۱ وى در توضیح این تعریف، با برشمردن سه حرکت براى عقل، فکر را عبارت از مجموع همین حرکات دانسته است. این حرکات سه‏گانه عبارتند از: ۱. حرکت از مشکل(مجهول) به معلومات پیشین؛ ۲. حرکت عقل در معلومات پیشین به منظور جست‏وجوى آنچه مى‏تواند مشکل(مجهول) را حل کند؛ ۳. حرکت از معلومات به سوى مشکل(مجهول) براى حل آن. ۱۲

براساس آنچه گذشت، «تفکر» فرایندى است که در آن انسان متفکر پس از برخورد با مشکل[= مسئله] قوّه ذاتى کشف مجهول را در وجود خود به حرکت درمى‏آورد تا با گردش در مدارک و معلومات پیشین و زیر و رو کردن آنها، به پاسخى براى مجهول خود دست یابد. در روان‏شناسى نیز تعریفى مشابه تعاریف فوق از تفکر ارائه شده است. ۱۳

روش‏شناسى تفکر صحیح

از آن‏رو که قدرت تفکر ریشه در ذات و خمیرمایه وجودى انسان دارد، فعلیت آن در گرو هیچ دستورالعمل درونى یا بیرونى نمى‏باشد. قوّه تفکر با رشد حواس مادى و بلوغ نسبى جسم و جان انسان فعلیت مى‏یابد و تمایز عینى انسان از حیوان را رقم مى‏زند. آنچه محتاج دستورالعمل و ضوابط بسیار است تصحیح تفکر و قرار دادن آن در مسیرى است که از هرگونه خطاى احتمالى در امان باشد.

خطا در تفکر واقعیتى است که انسان‏ها از هر صنف و طبقه‏اى همواره با آن دست به گریبان بوده‏اند. بى‏گمان، استنتاج از مقدّمات ناصحیح، استنتاج غلط از مقدّمات صحیح، خلط مقدّمات صحیح و سقیم، بى‏توجهى به اصول حاکم بر شیوه سازمان‏دهى استدلال و… به خطا در تفکر مى‏انجامد. ۱۴حقیقت این است که پایه‏گذارى علم منطق نه به منظور وادار ساختن انسان به تفکر، بلکه به منظور تصحیح تفکر وى صورت گرفته است. ۱۵

منطق از آن حیثکه علم آلى است، ضوابط فراگیر و راه‏هاى صحیحى را در اختیار مى‏گذارد تا با استفاده از آنها فکر در مسیر صحیح قرار گیرد و به کشف دقیق و روشمند حقایق مجهول نایل شود. ۱۶ انسان متفکر در فرایند تفکر و به عبارت دیگر، در مسیر حل و فصل مجهول پیش آمده[= حل مسئله] محتاج دو اصل اساسى است: نخست، مواد و مبادى اولیه‏اى که ذاتا توان حل مجهول را دارند] = تصورات و تصدیقات[و دوم، قالب و شیوه چینش مواد و مبادى که بدون هرگونه ایراد فنى راه را براى رمزگشایى از مجهول هموار مى‏سازد.

علم منطق در حقیقت، متکفل تأمین همین دو نیاز اساسى انسان در حوزه تفکر است. ۱۷خطا در تفکر که در منطق، انواع و اشکال بسیارى براى آن شمرده شده است ۱۸ همواره معلول وجود نقص و خطا در یکى و یا هر دو اصل مذکور است و علم منطق از آغاز تاکنون در تلاش بوده است تا انسان متفکر را بر این مهم واقف‏ساخته‏وروش‏تفکرصحیح را به او بیاموزد. بر اساس آنچه گذشت، مى‏توان «تفکر صحیح» را این‏گونه تعریف کرد: «فرایند چینش روشمند مواد و مبادى صحیح و نیل به علم و آگاهى جدید براى رمزگشایى از مجهول.» محصول چنین فرایندى شناخت جدیدى است که به سبب انطباق بر حقیقت، کلید نهایى حل مشکل] = مجهول] به شمار مى‏آید.



با بررسى و تحلیل مجموعه آیات مرتبط با موضوع تفکر و اندیشه‏ورزى، این نتیجه به دست مى‏آید که تبیین موانع تفکر صحیح حجم بیشترى از این آیات را به خود اختصاص داده است و این خود از اهمیت ویژه قرآن به قرار گرفتن قدرت تفکر در مسیر صحیح و منتج به حقیقت حکایت دارد. دقت در مفاد این گروه از آیات این نتیجه را در پى دارد که در نگاه قرآن موانع متعددى وجود دارند که ممکن است فرایند تفکر را با بن‏بست روبه‏رو ساخته و یا به انحراف بکشانند.


حل مشکل[= مجهول] مرحله پایانى سیر تفکر صحیح مى‏باشد. چنان‏که از همین مباحثبه دست مى‏آید، انسان متفکر در فرایند تفکر پنج مرحله را به قرار ذیل طى مى‏کند: ۱. برخورد با مسئله؛ ۲. جمع‏آورى و بررسى مدارک و معلومات مرتبط با مسئله؛ ۳. جمع‏بندى و بیان فرضیه[= راه‏حل موقت مسئله]؛ ۴. بررسى و آزمایش فرضیه در خصوص مسئله؛ ۵. استنتاج و حل نهایى مسئله. ۱۹

روشمندى تفکر در نگاه قرآن

قرآن کریم گرچه در باب چیستى و چگونگى تفکر صحیح سخنى نمى‏گوید و در حقیقت، آن را به شناخت فطرى و ارتکاز ذاتى آدمیان وامى‏گذارد، ۲۰ اما دقت در مفاد مجموعه آیات قرآن در باب تفکر، این نکته ظریف را در پى خواهد داشت که «تفکر صحیح» در نگاه قرآن فرایندى روشمند و مبتنى بر اصول و ضوابط ویژه‏اى است که تخطى از آنها به انحراف در تفکر مى‏انجامد. قرآن کریم افزون بر آنکه آدمیان را به تفکر فرامى‏خواند، اهمیت آن را در زندگى فردى و جمعى آدمیان متذکر مى‏شود. نیز منابع، لغزشگاه‏ها و نتایج تفکر صحیح را به آنان یادآورى مى‏کند. ۲۱

پرداختن بخش نسبتا بزرگى از آیات به این امور نشانگر آن است که در نگاه قرآن، تفکر صحیح از یک نظام مشخص و منطقى برخوردار است که دقت در به کار گرفتن این نظام در فرایند تفکر، آدمى را به حق و واقع مى‏رساند. بررسى و تبیین همه‏جانبه این نظام گرچه مجالى وسیع و پژوهشى فراگیر مى‏طلبد که از حوصله این نوشتار خارج است، اما تبیین موانع تفکر صحیح در نظرگاه قرآن که محل تمرکز این مقاله است بخش مهمى از این نظام دقیق را به روشنى تبیین خواهد کرد.

با بررسى و تحلیل مجموعه آیات مرتبط با موضوع تفکر و اندیشه‏ورزى، این نتیجه به دست مى‏آید که تبیین موانع تفکر صحیح حجم بیشترى از این آیات را به خود اختصاص داده است و این خود از اهمیت ویژه قرآن به قرار گرفتن قدرت تفکر در مسیر صحیح و منتج به حقیقت حکایت دارد. دقت در مفاد این گروه از آیات این نتیجه را در پى دارد که در نگاه قرآن موانع متعددى وجود دارند که ممکن است فرایند تفکر را با بن‏بست روبه‏رو ساخته و یا به انحراف بکشانند. ادامه این نوشتار به بررسى و تبیین این موانع اختصاص یافته است:

الف. موانع شکل‏گیرى تفکر

۱. جهل

نداشتن اطلاعات و شناخت‏هاى لازم درباره مسئله‏اى که در معرض قضاوت و اظهارنظر انسان قرار مى‏گیرد یکى از موانع جدى در مسیر تفکر به شمار مى‏آید. گذشت که تفکر به یک معنا حرکت از معلوم به مجهول است. وقتى معلوماتى نباشد، این حرکت صورت نمى‏گیرد. قرآن کریم به صورت مطلق آدمیان را از ورود جاهلانه به مسائل و موضوعاتى که درباره آنها از شناخت کافى برخوردار نیستند بر حذر داشته، مى‏فرماید: «وَلاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ.»(اسراء: ۳۶) در نگاه قرآن، عدم احاطه علمى، یکى از علل اصلى بار نیافتن به حقیقت وحى و تکذیب قرآن و همچنین کتب آسمانى پیشین است. ۲۲

قرآن کریم در بیانى عتاب‏آلود، اهل کتاب را از محاجه پیرامون آنچه درباره آن علم و آگاهى ندارند بر حذر داشته و چنین مى‏گوید: «فَلِمَ تُحَآجُّونَ فِیمَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ وَاللّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ.»(آل‏عمران: ۶۶) قرآن همچنین در جاى دیگر، گروهى از آدمیان را مذمّت مى‏کند که بدون علم و آگاهى به مجادله درباره خدا مى‏پردازند. ۲۳پرهیز از ورود و اظهارنظر در مسائل و موضوعاتى که انسان درباره آنها شناخت و آگاهى ندارد، یکى از اصول مسلم حوزه علم در عصر جدید به شمار مى‏آید.

بر اساس همین اصل بنیادى، احکام و تصدیقاتى مبرهن و معتبر شمرده مى‏شوند که ریشه در معلومات بدیهى و یقینى داشته باشند. دکارت اصل نخست خویش را در «روش درست راه بردنِ عقل و جست‏وجوى حقیقت در علوم»، همین اصل بنیادى قرار داده و چنین گفته است: «هیچ‏گاه هیچ چیز را حقیقت نپندارم، جز آنچه درستى آن بر من بدیهى شود … و چیزى را به تصدیق نپذیرم، مگر آنکه در ذهنم چنان روشن و متمایز گردد که جاى هیچ‏گونه شکى باقى نماند.» ۲۴

توجه به این نکته ضرورى است که جهل در صورتى در شمار موانع تفکر قرار مى‏گیرد که انسان نسبت به هیچ‏یک از مقدّمات دخیل در فرایند تفکر از علم و آگاهى برخوردار نباشد. در این صورت، اصل شکل‏گیرى فرایند تفکر با مانع روبه‏رو مى‏شود. اما اگر انسان متفکر در عین آگاهى و علم نسبت به برخى از مقدّمات لازم، نسبت به بخشى از مقدّمات دیگر جاهل باشد، چنین جهلى یقینا فرایند تفکر را به انحراف مى‏کشاند. بر این اساس، مى‏توان «جهل مطلق» را مانع از اصل تفکر، و «جهل نسبى» را مانع از تفکر صحیح به شمار آورد.

۲. غفلت

غفلت عبارت است از نسیانى که به علت بى‏توجهى و عدم هشیارى بر انسان عارض مى‏شود. ۲۵ با توجه به اینکه فرایند تفکر از یک‏سو مبتنى بر توجه و هشیارى نسبت به واقعیت‏هاى موجود پیرامون انسان و از سوى دیگر، مبتنى بر آگاهى‏ها و شناخت‏هاى پیشین آدمى و توجه به آنهاست، به همین سبب، نسیان برآمده از بى‏توجهى و عدم هشیارى موجب از بین رفتن زمینه اولیه تفکر و به فعلیت نرسیدن این قدرت منحصر به فرد در وجود انسان مى‏گردد.

انسان غافل به علت عدم توجه به امور پیرامون خود، نه تنها خود را با مسئله و مشکلى مواجه نمى‏بیند، بلکه نسبت به دانسته‏ها و شناخت‏هاى پیشین خود(بر فرض اینکه چنین شناخت‏هایى وجود داشته باشد) نیز بیگانه است. تردیدى نیست که قوّه تفکر در وجود چنین انسانى هرگز به فعلیت نمى‏رسد. قرآن کریم این حقیقت را به روشنى در آیه ذیل متذکر مى‏گردد: «وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرا مِنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ یَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لاَّ یُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لاَّ یَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَئِکَ کَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ»(اعراف: ۱۷۹)؛ به یقین، گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ آفریدیم.

آنان دل‏ها[عقل‏ها] یى دارند که با آن(اندیشه نمى‏کنند و) نمى‏فهمند؛ و چشمانى که با آن نمى‏بینند؛ و گوش‏هایى که با آن نمى‏شنوند. آنان همچون چهارپایانند، بلکه گمراه‏تر! اینان همان غافلان‏اند. قلب، چشم و گوش ابزارهاى ضرورى براى کسب شناخت و هشیارى نسبت به اشیا و پدیده‏هاى پیرامون انسان‏اند و در صورتى که این ابزارها به هر دلیل به کار گرفته نشوند غفلت بر وجود انسان حاکم مى‏شود و این خود یکى از بزرگ‏ترین موانع در مسیر فعلیت یافتن قدرت تفکر در وجود انسان و نیل به حقیقت است.

قرآن در برخى از آیات خود از چنین غفلتى به مهر زدن خدا بر قلوب و سمع و اَبصار، یاد کرده است. قرآن کریم سر باززدن از پذیرش حق و گرفتار آمدن در دام باطل را معلول غفلت از آیات الهى دانسته و چنین مى‏گوید: «سَأَصْرِفُ عَنْ آیَاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَإِن یَرَوْاْ کُلَّ آیَةٍ لاَّ یُؤْمِنُواْ بِهَا وَإِن یَرَوْاْ سَبِیلَ الرُّشْدِ لاَ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَإِن یَرَوْاْ سَبِیلَ الْغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُواْ بِآیَاتِنَا وَکَانُواْ عَنْهَا غَافِلِینَ.»(اعراف: ۱۴۶)

یادآورى این نکته ضرورى است که نقش منفى غفلت را در فرایند تفکر به دو صورت مى‏توان‏مورد توجه قرار داد: ۱. غفلت از مجموعه واقعیت‏هاى پیرامون انسان و آگاهى‏هاى پیشین. چنین غفلتى مانع از شکل‏گیرى فرایند تفکر و به عبارت روشن‏تر، مانع از اصل تفکر است. ۲. غفلت از برخى واقعیت‏هاى موجود و یا آگاهى‏هاى پیشین. چنین غفلتى موجب انحراف در مسیر صحیح تفکر و عقیم ماندن فرایند تفکر خواهد بود.



از آن‏رو که قدرت تفکر ریشه در ذات و خمیرمایه وجودى انسان دارد، فعلیت آن در گرو هیچ دستورالعمل درونى یا بیرونى نمى‏باشد. قوّه تفکر با رشد حواس مادى و بلوغ نسبى جسم و جان انسان فعلیت مى‏یابد و تمایز عینى انسان از حیوان را رقم مى‏زند. آنچه محتاج دستورالعمل و ضوابط بسیار است تصحیح تفکر و قرار دادن آن در مسیرى است که از هرگونه خطاى احتمالى در امان باشد. خطا در تفکر واقعیتى است که انسان‏ها از هر صنف و طبقه‏اى همواره با آن دست به گریبان بوده‏اند.


به نظر مى‏رسد آیه ۱۷۹ سوره «اعراف» و همچنین آیه ۱۰۸ سوره «نحل»، ناظر به غفلت از نوع اول است؛ زیرا چنین غفلتى است که انسان را در ردیف چهارپایان و حتى پست‏تر مى‏نشاند. اما آیه ۱۴۶ سوره «اعراف» که در آن از انحراف از مسیر حق به علت تکذیب و غفلت از آیات الهى سخن گفته شده، ناظر به غفلت از نوع دوم است: «ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُواْ بِآیَاتِنَا وَکَانُواْ عَنْهَا غَافِلِینَ.» قرآن کریم در جاى دیگر نیز عطف توجه به ظاهر حیات دنیا و غفلت از آخرت را موجب دور شدن بسیارى از آدمیان از مسیر حق و انحراف در فرایند تفکر صحیح دانسته است. ۲۶

۳. کبر و غرور

کبر به حالت روحى گفته مى‏شود که انسان به سبب آن، خود را برتر از دیگران مى‏بیند. تکبر اثرى است که به خاطر وجود آن حالت روحى[= کبر]، از انسان‏ظهور مى‏یابد. ۲۷کبر، تکبر و استکبار در کاربردهاى قرآنى نزدیک به هم استعمال شده‏اند. ۲۸کبر موجب مى‏شود که صاحب آن، شناخت‏ها و باورهاى خود را برتر از هرگونه شناخت و باور دیگرى بپندارد و بدین‏وسیله، از ورود به مسیر تفکر و در پى حق بودن محروم بماند. قرآن کریم درباره افرادى که بدون هرگونه برهان به مجادله در آیات خدا مى‏پردازند چنین مى‏گوید:

«إِنَّ الَّذِینَ یُجَادِلُونَ فِی آیَاتِ اللَّهِ بِغَیْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِن فِی صُدُورِهِمْ إِلَّا کِبْرٌ مَّا هُم بِبَالِغِیهِ»(غافر: ۵۶)؛ کسانى که در آیات خداوند بدون دلیلى که براى آنها آمده باشد ستیزه‏جویى مى‏کنند، در سینه‏هایشان فقط کبر است و هرگز به خواسته خود نخواهند رسید. اینکه آیه مذکور سبب ستیزه‏جویى این‏گونه افراد را منحصر در کبر مى‏داند، بدین معناست که دلیل مجادله آنان طلب حق و یا شک در آیات و به دنبال آن، تلاش براى نیل به حق نمى‏باشد، بلکه دلیل منحصر به فرد این ستیزه‏جویى کبرى است که در درون آنان لانه کرده است. ۲۹

قرآن در جاى دیگر، استکبار را موجب ایمان نیاوردن به آیات الهى دانسته، چنین مى‏فرماید: «وَیْلٌ لِّکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ یَسْمَعُ آیَاتِ اللَّهِ تُتْلَى عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِرا کَأَن لَّمْ یَسْمَعْهَا…»(جاثیه: ۷و۸)؛ واى بر هر دروغگوى گنهکار که پیوسته آیات خدا را مى‏شنود که بر او تلاوت مى‏شود، اما از روى تکبر اصرار بر مخالفت دارد، گویى اصلاً آن را هیچ نشنیده است. «ثم یصِّر مستکبرا» بدین معناست که بر کفر خود با قوت و شدت مى‏ایستد و به علت همان برترى‏طلبى روحى که در درونش رسوخ کرده است از ایمان به آیات الهى استکبار مى‏ورزد. ۳۰

تردیدى نیست که توجه اندیشمندانه به آیات الهى در گرو استماع دقیق آنهاست و این نخستین مرحله اصولى براى گام گذاشتن در مسیر تفکر صحیح درباره خدا و سپس شناخت حق به شمار مى‏آید، در حالى که کبر مانع اساسى انسان براى ورود به همین مرحله مى‏باشد. قرآن در آیات دیگرى نیز بر این حقیقت تصریح نموده است. ۳۱

براساس آیات مزبور، کبر موجب مى‏شود که صاحب آن خود را در محدوده تنگ و تاریک دانسته‏هاى خود که آنها را صحیح مى‏پندارد محصور نماید و از ورود به عرصه مواد و مقدّمات دیگر که درنگ در آنها نیل به حقایق را هموار مى‏سازد محروم بماند. بى‏گمان، چنین محرومیتى سیر تفکر صحیح را به انحراف کشانده و انسان متکبر را از نیل به حقیقت باز مى‏دارد.

پی نوشت:

۱ ر. ک: مدثر: ۱۸؛ اعراف: ۱۷۶و۱۸۴؛ یونس: ۲۴؛ انعام: ۵۰؛ سبأ: ۴۶؛ زمر: ۴۲؛ جاثیه: ۱۳؛ نحل: ۱۱و۴۴و۶۹؛ روم: ۸و۱۲.

۲ ر. ک: بقره: ۲۱۹و۲۶۶؛ آل‏عمران: ۱۹۱؛ رعد: ۳؛ حشر: ۲۱.

۳ ر. ک: مدثر: ۱۸ و آیات پس از آن.

۴ ر. ک: مرتضى مطهّرى، انسان و ایمان، ص ۸۵۹۰.

۵ ابن منظور، لسان‏العرب، ذیل واژه «فکر».

۶ محمدبن یعقوب فیروزآبادى، القاموس‏المحیط، فصل الفاء، باب الراء، ذیل واژه «فکر».

۷ فضل‏بن حسن طبرسى، مجمع‏البیان، ج ۲، ص ۶۵۳.

۸ راغب اصفهانى، مفردات الفاظ القرآن، ذیل واژه «فکر».

۹ ابن‏سینا، الاشارات و التنبیهات، ترجمه و شرح حسن ملکشاهى، ج ۲، ص ۱۶۵.

۱۰ ملّاهادى سبزوارى، شرح منظومه، ص ۸.

۱۱ محمدرضا مظفر، المنطق، ص ۲۳.

۱۲ همان، ص ۲۴.

۱۳ ر. ک: على شریعتمدارى، روان‏شناسى تربیتى، ص ۳۷۸و۳۸۹.

۱۴ ر. ک: محمدرضا مظفر، همان، ص ۹.

۱۵ همان.

۱۶ همان، ص ۱۰.

۱۷ ر. ک: حسن معلمى، منطق و تفکر انتقادى، ص ۲۰۲۱.

۱۸ همان، ص ۵۱۱۳۶.

۱۹ ر. ک: على شریعتمدارى، همان، ص ۳۹۹۴۰۲.

۲۰ ر. ک: سید محمدحسین طباطبائى، المیزان، ج ۶، ص ۲۵۵.

۲۱ ر. ک: همان، ص ۸۵۹۴؛ محمدعثمان نجاتى، قرآن و روان‏شناسى، ترجمه عباس عرب، ص ۱۹۵۲۲۱؛ ابراهیم کلانترى، «تفکر و منابع آن از دیدگاه قرآن»، اندیشه نوین دینى، سال سوم، ش ۱۱، ص ۲۳۴۷.

۲۲ یونس: ۳۹.

۲۳ حج: ۳و۸.

۲۴ محمدعلى فروغى، سیر حکمت در اروپا، تصحیح امیر جلال‏الدین اعلم، ص ۶۱۴.

۲۵ راغب اصفهانى، همان، ماده «غفل».

۲۶ روم: ۶،۷و۸.

۲۷ روح‏اللّه موسوى خمینى، شرح چهل حدیث، ص ۷۹.

۲۸ راغب اصفهانى، همان، ذیل واژه «کبر».

۲۹ سید محمدحسین طباطبائى، همان، ج ۱۷، ص ۳۴۱۳۴۲.

۳۰ فخرالدین رازى، التفسیرالکبیر، ج ۹، ص ۶۷۲.

۳۱ مدثر: ۲۳۲۴؛ اعراف: ۱۴۶؛ نحل: ۱۳۱۴؛ نوح: ۷.

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات