موانع تفکر صحیح از دیدگاه قرآن کریم
«تفکر صحیح» در نگاه قرآن فرایندى روشمند و مبتنى بر اصول و ضوابط ویژهاى است که تخطى از آنها به انحراف در تفکر مىانجامد. قرآن کریم افزون بر آنکه آدمیان را به تفکر فرامىخواند، اهمیت آن را در زندگى فردى و جمعى آدمیان متذکر مىشود.
به گزارش افکارنیوز به نقل از فارس ،
چکیده
کدام موانع، فرایند تفکر را از مسیر صحیح خود به انحراف مىکشاند و انسان را از نیل به حقیقت باز مىدارد؟ گرچه این مسئله از مسائل اصلى دانش منطق به شمار مىآید، لیکن این مقاله درصدد است تا از نظرگاه آیات قرآن کریم به شناسایى موانع تفکر صحیح بپردازد و دیدگاه قرآن را در این خصوص تبیین نماید. با عنایت به اینکه قرآن کریم کتاب هدایت آدمیان به قلههاى کمال و مقام بلند انسان کامل است، بهیقین، آموزههاى حیاتبخش آن مىتواند در شناخت دقیق لغزشگاهها و موانع تفکر صحیح که در حقیقت بخشى از موانع اصلى در مسیر استکمالى انسان به شمار مىآیند راهگشا باشد. نگارنده تلاش
مىکند در این نوشتار با روش استنادى و تحلیلى و با مراجعه موردى به آیات قرآن و برخى از تفاسیر معتبر، موانع اصلى تفکر صحیح را از منظر آیات وحى بررسى و تبیین نماید و از این منظر، دیدگاه روشنى را پیشروى خواننده گرامى قرار دهد.
کلیدواژهها: قرآن، تفکر، تفکر صحیح، موانع تفکر.
مقدّمه
قدرت «تفکر» فصل ممیز نوع انسان از حیوان است. انسان در پرتو همین امتیاز ذاتى به شناخت دقیق و همهجانبه از خالق هستى، هدف و مقصد آن، اشیا، پدیدهها، افکار، گرایشها و نگرشهاى پیرامون خود مىپردازد و قادر مىشود به وسیله تفکر پرده از مجهولات خود بردارد. در مجموع آیات قرآنکریم، مشتقات ماده «فکر» هجده بار به کار رفته است که سیزده مورد از کاربردهاى آن در سور مکى۱ و پنج مورد آن در سور مدنى۲ است. قرآن در این گروه از آیات افزون بر دعوت آدمیان به تفکر، اهمیت، منابع و نتایج برآمده از تفکر صحیح را نیز متذکر مىشود.
در نگاه برخى از همین آیات، ۳ قدرت تفکر مىتواند در جهت ناصواب نیز به کار گرفته شده و به نتایج باطل و نامنطبق بر حقیقت منتهى شود. مسئله مهم این است که کدام موانع، سیر تفکر را به انحراف مىکشاند و آدمى را از نیل به حقیقت بازمىدارد؟ گرچه این مسئله از دیرزمان تاکنون مورد توجه اندیشمندان علم منطق قرار گرفته و پاسخهایى نیز بدان داده شده است، اما راقم این سطور درصدد است از نگاه قرآنکریم به این مهم بپردازد و موانع تفکر صحیح را از منظر آیات قرآن مورد بررسى قرار دهد.
تردیدى نیست که مفسّران قرآن در ذیل آیات مرتبط با موضوع محل بحثبه تبیین این موانع نیز همت گماشتهاند، لیکن تجمیع و تنظیم همه آنها در قالب مجموعهاى واحد، کارى است که کمتر بدان پرداخته شده است. تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد استاد شهید مرتضى مطهّرى برخى از این موانع را در یک تجمیع اجمالى و به صورت استطرادى با عنوان «لغزشگاههاى اندیشه از نظر قرآن» در برخى از آثار مکتوب خود آوردهاند. ۴
اما آنچه مطمحنظر نگارنده در این نوشتار است تجمیع همراه با تبیین شفافترى از مهمترین این موانع است که به یقین مىتواند براى علاقهمندان به ساحت ملکوتى قرآن مفید و مؤثر باشد. بىگمان، براى انسان اندیشمند و متفکرى که قرآن را کلام ناب خالق هستى و هدایتگر بشر به قلههاى کمال و سعادت مىداند، بسیار حایز اهمیت خواهد بود که موانع تفکر صحیح را از دریچه این ودیعه الهى بشناسد و رهنمودهاى قرآن را در رفع آنها به درستى دریافت نماید و به کار بندد.
در عصر جدید که از یکسو سیر اندیشه و تولید فکر شتاب مضاعفى یافته و از سوى دیگر، حجم وسیعى از اندیشهها و افکار بشرى به انواع خطاها و انحرافها آلوده گردیده، ضرورت بازشناسى موانع تفکر از نگاه آموزههاى وحى از اهمیتى فوقالعاده برخوردار گردیده است. به منظور روشن شدن مبادى اولیه مسئله، در آغاز، واژهشناسى لغوى و اصطلاحى تفکر و توضیح لازمى در باب روشمندى آن در نگاه علم منطق مورد توجه قرار مىگیرد و سپس مسئله محل بحث، از منظر آیات قرآن تحلیل و بررسى مىگردد. در این بخش که بخش اصلى این نوشتار به شمار مىآید، با مراجعه موردى به برخى از آیات قرآن و تحلیل محتواى
هریک از آنها، پاسخ این کتاب آسمانى به سؤال اصلى تحقیق روشن خواهد شد. امید است این گام ناچیز مقبول پیشگاه صاحب قرآن قرار گیرد.
تفکر در لغت
«تفکر» مصدر ثلاثى مزید از ماده «ف ک ر» است. ابن منظور در بیان معناى لغوى فکر مىگوید: «اَلفَکرُ وَ الفِکرُ: اِعمالُ الخاطِرِ فى الشىء»؛ ۵ فَکر یا فِکر به کار گرفتن ذهن است در موضوع معینى. فیروزآبادى نیز در این خصوص مىنویسد: «الفِکر، بالکسر و یفتَحُ: اِعمالُ النَّظَرِ فى الشىء.» ۶ طبرسى هم در بیان معناىفکرمىگوید: «والفکرجولانالقلب بالخواطر.» ۷
راغب اصفهانى در تبیین معناى دو واژه «فکر» و «تفکر» مىگوید: «الفِکرةُ: قوهاى است که علم را به سوى معلوم رهنمون مىشود و " تفکر " به حرکت درآوردن این قوه بر اساس نظر عقل است که فقط براى انسان امکانپذیر است نه حیوان. تفکر فقط در چیزى به کار مىرود که تصویر صورتى از آن در قلب ممکن باشد. به همین خاطر، روایت شده است: " تَفَکَّروا فى آلاء اللّهِ وَ لا تَتفکروا فى اللّه "؛ ۸ زیرا خداوند از اینکه در قالب صورتى توصیف شود منزّه است.»
تفکر در اصطلاح
ابنسینا در بیان معناى اصطلاحى فکر چنین مىگوید: «مراد از فکر در اینجا[منطق] حرکت و انتقال انسان از امور حاضر در ذهنش تصورات یا تصدیقات خواه یقینى باشند یا ظنى و خواه وضعى باشند یا تسلیمى به امور غیر حاضر است، آنگاه که تصمیم و عزم چنین حرکتى را داشته باشد.» ۹ملّاهادى سبزوارى، در تعریف اصطلاحى فکر مىگوید: «فکر عبارت است از حرکت ذهن(از مجهول) به مقدّمات پیشین و بازگشت ازمقدّماتبهسوىمطلوب.» ۱۰
مظفر، در بیان کوتاهى فکر را اینگونه تعریف مىکند: «اِنَّ الفکر هو حرکة العقل بین المعلوم و المجهول.» ۱۱ وى در توضیح این تعریف، با برشمردن سه حرکت براى عقل، فکر را عبارت از مجموع همین حرکات دانسته است. این حرکات سهگانه عبارتند از: ۱. حرکت از مشکل(مجهول) به معلومات پیشین؛ ۲. حرکت عقل در معلومات پیشین به منظور جستوجوى آنچه مىتواند مشکل(مجهول) را حل کند؛ ۳. حرکت از معلومات به سوى مشکل(مجهول) براى حل آن. ۱۲
براساس آنچه گذشت، «تفکر» فرایندى است که در آن انسان متفکر پس از برخورد با مشکل[= مسئله] قوّه ذاتى کشف مجهول را در وجود خود به حرکت درمىآورد تا با گردش در مدارک و معلومات پیشین و زیر و رو کردن آنها، به پاسخى براى مجهول خود دست یابد. در روانشناسى نیز تعریفى مشابه تعاریف فوق از تفکر ارائه شده است. ۱۳
روششناسى تفکر صحیح
از آنرو که قدرت تفکر ریشه در ذات و خمیرمایه وجودى انسان دارد، فعلیت آن در گرو هیچ دستورالعمل درونى یا بیرونى نمىباشد. قوّه تفکر با رشد حواس مادى و بلوغ نسبى جسم و جان انسان فعلیت مىیابد و تمایز عینى انسان از حیوان را رقم مىزند. آنچه محتاج دستورالعمل و ضوابط بسیار است تصحیح تفکر و قرار دادن آن در مسیرى است که از هرگونه خطاى احتمالى در امان باشد.
خطا در تفکر واقعیتى است که انسانها از هر صنف و طبقهاى همواره با آن دست به گریبان بودهاند. بىگمان، استنتاج از مقدّمات ناصحیح، استنتاج غلط از مقدّمات صحیح، خلط مقدّمات صحیح و سقیم، بىتوجهى به اصول حاکم بر شیوه سازماندهى استدلال و… به خطا در تفکر مىانجامد. ۱۴حقیقت این است که پایهگذارى علم منطق نه به منظور وادار ساختن انسان به تفکر، بلکه به منظور تصحیح تفکر وى صورت گرفته است. ۱۵
منطق از آن حیثکه علم آلى است، ضوابط فراگیر و راههاى صحیحى را در اختیار مىگذارد تا با استفاده از آنها فکر در مسیر صحیح قرار گیرد و به کشف دقیق و روشمند حقایق مجهول نایل شود. ۱۶ انسان متفکر در فرایند تفکر و به عبارت دیگر، در مسیر حل و فصل مجهول پیش آمده[= حل مسئله] محتاج دو اصل اساسى است: نخست، مواد و مبادى اولیهاى که ذاتا توان حل مجهول را دارند] = تصورات و تصدیقات[و دوم، قالب و شیوه چینش مواد و مبادى که بدون هرگونه ایراد فنى راه را براى رمزگشایى از مجهول هموار مىسازد.
علم منطق در حقیقت، متکفل تأمین همین دو نیاز اساسى انسان در حوزه تفکر است. ۱۷خطا در تفکر که در منطق، انواع و اشکال بسیارى براى آن شمرده شده است ۱۸ همواره معلول وجود نقص و خطا در یکى و یا هر دو اصل مذکور است و علم منطق از آغاز تاکنون در تلاش بوده است تا انسان متفکر را بر این مهم واقفساختهوروشتفکرصحیح را به او بیاموزد. بر اساس آنچه گذشت، مىتوان «تفکر صحیح» را اینگونه تعریف کرد: «فرایند چینش روشمند مواد و مبادى صحیح و نیل به علم و آگاهى جدید براى رمزگشایى از مجهول.» محصول چنین فرایندى شناخت جدیدى است که به سبب انطباق بر حقیقت، کلید نهایى حل مشکل] = مجهول] به شمار
مىآید.
با بررسى و تحلیل مجموعه آیات مرتبط با موضوع تفکر و اندیشهورزى، این نتیجه به دست مىآید که تبیین موانع تفکر صحیح حجم بیشترى از این آیات را به خود اختصاص داده است و این خود از اهمیت ویژه قرآن به قرار گرفتن قدرت تفکر در مسیر صحیح و منتج به حقیقت حکایت دارد. دقت در مفاد این گروه از آیات این نتیجه را در پى دارد که در نگاه قرآن موانع متعددى وجود دارند که ممکن است فرایند تفکر را با بنبست روبهرو ساخته و یا به انحراف بکشانند.
حل مشکل[= مجهول] مرحله پایانى سیر تفکر صحیح مىباشد. چنانکه از همین مباحثبه دست مىآید، انسان متفکر در فرایند تفکر پنج مرحله را به قرار ذیل طى مىکند: ۱. برخورد با مسئله؛ ۲. جمعآورى و بررسى مدارک و معلومات مرتبط با مسئله؛ ۳. جمعبندى و بیان فرضیه[= راهحل موقت مسئله]؛ ۴. بررسى و آزمایش فرضیه در خصوص مسئله؛ ۵. استنتاج و حل نهایى مسئله. ۱۹
روشمندى تفکر در نگاه قرآن
قرآن کریم گرچه در باب چیستى و چگونگى تفکر صحیح سخنى نمىگوید و در حقیقت، آن را به شناخت فطرى و ارتکاز ذاتى آدمیان وامىگذارد، ۲۰ اما دقت در مفاد مجموعه آیات قرآن در باب تفکر، این نکته ظریف را در پى خواهد داشت که «تفکر صحیح» در نگاه قرآن فرایندى روشمند و مبتنى بر اصول و ضوابط ویژهاى است که تخطى از آنها به انحراف در تفکر مىانجامد. قرآن کریم افزون بر آنکه آدمیان را به تفکر فرامىخواند، اهمیت آن را در زندگى فردى و جمعى آدمیان متذکر مىشود. نیز منابع، لغزشگاهها و نتایج تفکر صحیح را به آنان یادآورى مىکند. ۲۱
پرداختن بخش نسبتا بزرگى از آیات به این امور نشانگر آن است که در نگاه قرآن، تفکر صحیح از یک نظام مشخص و منطقى برخوردار است که دقت در به کار گرفتن این نظام در فرایند تفکر، آدمى را به حق و واقع مىرساند. بررسى و تبیین همهجانبه این نظام گرچه مجالى وسیع و پژوهشى فراگیر مىطلبد که از حوصله این نوشتار خارج است، اما تبیین موانع تفکر صحیح در نظرگاه قرآن که محل تمرکز این مقاله است بخش مهمى از این نظام دقیق را به روشنى تبیین خواهد کرد.
با بررسى و تحلیل مجموعه آیات مرتبط با موضوع تفکر و اندیشهورزى، این نتیجه به دست مىآید که تبیین موانع تفکر صحیح حجم بیشترى از این آیات را به خود اختصاص داده است و این خود از اهمیت ویژه قرآن به قرار گرفتن قدرت تفکر در مسیر صحیح و منتج به حقیقت حکایت دارد. دقت در مفاد این گروه از آیات این نتیجه را در پى دارد که در نگاه قرآن موانع متعددى وجود دارند که ممکن است فرایند تفکر را با بنبست روبهرو ساخته و یا به انحراف بکشانند. ادامه این نوشتار به بررسى و تبیین این موانع اختصاص یافته است:
الف. موانع شکلگیرى تفکر
۱. جهل
نداشتن اطلاعات و شناختهاى لازم درباره مسئلهاى که در معرض قضاوت و اظهارنظر انسان قرار مىگیرد یکى از موانع جدى در مسیر تفکر به شمار مىآید. گذشت که تفکر به یک معنا حرکت از معلوم به مجهول است. وقتى معلوماتى نباشد، این حرکت صورت نمىگیرد. قرآن کریم به صورت مطلق آدمیان را از ورود جاهلانه به مسائل و موضوعاتى که درباره آنها از شناخت کافى برخوردار نیستند بر حذر داشته، مىفرماید: «وَلاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ.»(اسراء: ۳۶) در نگاه قرآن، عدم احاطه علمى، یکى از علل اصلى بار نیافتن به حقیقت وحى و تکذیب قرآن و همچنین کتب آسمانى پیشین است. ۲۲
قرآن کریم در بیانى عتابآلود، اهل کتاب را از محاجه پیرامون آنچه درباره آن علم و آگاهى ندارند بر حذر داشته و چنین مىگوید: «فَلِمَ تُحَآجُّونَ فِیمَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ وَاللّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ.»(آلعمران: ۶۶) قرآن همچنین در جاى دیگر، گروهى از آدمیان را مذمّت مىکند که بدون علم و آگاهى به مجادله درباره خدا مىپردازند. ۲۳پرهیز از ورود و اظهارنظر در مسائل و موضوعاتى که انسان درباره آنها شناخت و آگاهى ندارد، یکى از اصول مسلم حوزه علم در عصر جدید به شمار مىآید.
بر اساس همین اصل بنیادى، احکام و تصدیقاتى مبرهن و معتبر شمرده مىشوند که ریشه در معلومات بدیهى و یقینى داشته باشند. دکارت اصل نخست خویش را در «روش درست راه بردنِ عقل و جستوجوى حقیقت در علوم»، همین اصل بنیادى قرار داده و چنین گفته است: «هیچگاه هیچ چیز را حقیقت نپندارم، جز آنچه درستى آن بر من بدیهى شود … و چیزى را به تصدیق نپذیرم، مگر آنکه در ذهنم چنان روشن و متمایز گردد که جاى هیچگونه شکى باقى نماند.» ۲۴
توجه به این نکته ضرورى است که جهل در صورتى در شمار موانع تفکر قرار مىگیرد که انسان نسبت به هیچیک از مقدّمات دخیل در فرایند تفکر از علم و آگاهى برخوردار نباشد. در این صورت، اصل شکلگیرى فرایند تفکر با مانع روبهرو مىشود. اما اگر انسان متفکر در عین آگاهى و علم نسبت به برخى از مقدّمات لازم، نسبت به بخشى از مقدّمات دیگر جاهل باشد، چنین جهلى یقینا فرایند تفکر را به انحراف مىکشاند. بر این اساس، مىتوان «جهل مطلق» را مانع از اصل تفکر، و «جهل نسبى» را مانع از تفکر صحیح به شمار آورد.
۲. غفلت
غفلت عبارت است از نسیانى که به علت بىتوجهى و عدم هشیارى بر انسان عارض مىشود. ۲۵ با توجه به اینکه فرایند تفکر از یکسو مبتنى بر توجه و هشیارى نسبت به واقعیتهاى موجود پیرامون انسان و از سوى دیگر، مبتنى بر آگاهىها و شناختهاى پیشین آدمى و توجه به آنهاست، به همین سبب، نسیان برآمده از بىتوجهى و عدم هشیارى موجب از بین رفتن زمینه اولیه تفکر و به فعلیت نرسیدن این قدرت منحصر به فرد در وجود انسان مىگردد.
انسان غافل به علت عدم توجه به امور پیرامون خود، نه تنها خود را با مسئله و مشکلى مواجه نمىبیند، بلکه نسبت به دانستهها و شناختهاى پیشین خود(بر فرض اینکه چنین شناختهایى وجود داشته باشد) نیز بیگانه است. تردیدى نیست که قوّه تفکر در وجود چنین انسانى هرگز به فعلیت نمىرسد. قرآن کریم این حقیقت را به روشنى در آیه ذیل متذکر مىگردد: «وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرا مِنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ یَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لاَّ یُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لاَّ یَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَئِکَ کَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ
أُوْلَئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ»(اعراف: ۱۷۹)؛ به یقین، گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ آفریدیم.
آنان دلها[عقلها] یى دارند که با آن(اندیشه نمىکنند و) نمىفهمند؛ و چشمانى که با آن نمىبینند؛ و گوشهایى که با آن نمىشنوند. آنان همچون چهارپایانند، بلکه گمراهتر! اینان همان غافلاناند. قلب، چشم و گوش ابزارهاى ضرورى براى کسب شناخت و هشیارى نسبت به اشیا و پدیدههاى پیرامون انساناند و در صورتى که این ابزارها به هر دلیل به کار گرفته نشوند غفلت بر وجود انسان حاکم مىشود و این خود یکى از بزرگترین موانع در مسیر فعلیت یافتن قدرت تفکر در وجود انسان و نیل به حقیقت است.
قرآن در برخى از آیات خود از چنین غفلتى به مهر زدن خدا بر قلوب و سمع و اَبصار، یاد کرده است. قرآن کریم سر باززدن از پذیرش حق و گرفتار آمدن در دام باطل را معلول غفلت از آیات الهى دانسته و چنین مىگوید: «سَأَصْرِفُ عَنْ آیَاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَإِن یَرَوْاْ کُلَّ آیَةٍ لاَّ یُؤْمِنُواْ بِهَا وَإِن یَرَوْاْ سَبِیلَ الرُّشْدِ لاَ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَإِن یَرَوْاْ سَبِیلَ الْغَیِّ یَتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُواْ بِآیَاتِنَا وَکَانُواْ عَنْهَا غَافِلِینَ.»(اعراف: ۱۴۶)
یادآورى این نکته ضرورى است که نقش منفى غفلت را در فرایند تفکر به دو صورت مىتوانمورد توجه قرار داد: ۱. غفلت از مجموعه واقعیتهاى پیرامون انسان و آگاهىهاى پیشین. چنین غفلتى مانع از شکلگیرى فرایند تفکر و به عبارت روشنتر، مانع از اصل تفکر است. ۲. غفلت از برخى واقعیتهاى موجود و یا آگاهىهاى پیشین. چنین غفلتى موجب انحراف در مسیر صحیح تفکر و عقیم ماندن فرایند تفکر خواهد بود.
از آنرو که قدرت تفکر ریشه در ذات و خمیرمایه وجودى انسان دارد، فعلیت آن در گرو هیچ دستورالعمل درونى یا بیرونى نمىباشد. قوّه تفکر با رشد حواس مادى و بلوغ نسبى جسم و جان انسان فعلیت مىیابد و تمایز عینى انسان از حیوان را رقم مىزند. آنچه محتاج دستورالعمل و ضوابط بسیار است تصحیح تفکر و قرار دادن آن در مسیرى است که از هرگونه خطاى احتمالى در امان باشد. خطا در تفکر واقعیتى است که انسانها از هر صنف و طبقهاى همواره با آن دست به گریبان بودهاند.
به نظر مىرسد آیه ۱۷۹ سوره «اعراف» و همچنین آیه ۱۰۸ سوره «نحل»، ناظر به غفلت از نوع اول است؛ زیرا چنین غفلتى است که انسان را در ردیف چهارپایان و حتى پستتر مىنشاند. اما آیه ۱۴۶ سوره «اعراف» که در آن از انحراف از مسیر حق به علت تکذیب و غفلت از آیات الهى سخن گفته شده، ناظر به غفلت از نوع دوم است: «ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُواْ بِآیَاتِنَا وَکَانُواْ عَنْهَا غَافِلِینَ.» قرآن کریم در جاى دیگر نیز عطف توجه به ظاهر حیات دنیا و غفلت از آخرت را موجب دور شدن بسیارى از آدمیان از مسیر حق و انحراف در فرایند تفکر صحیح دانسته است. ۲۶
۳. کبر و غرور
کبر به حالت روحى گفته مىشود که انسان به سبب آن، خود را برتر از دیگران مىبیند. تکبر اثرى است که به خاطر وجود آن حالت روحى[= کبر]، از انسانظهور مىیابد. ۲۷کبر، تکبر و استکبار در کاربردهاى قرآنى نزدیک به هم استعمال شدهاند. ۲۸کبر موجب مىشود که صاحب آن، شناختها و باورهاى خود را برتر از هرگونه شناخت و باور دیگرى بپندارد و بدینوسیله، از ورود به مسیر تفکر و در پى حق بودن محروم بماند. قرآن کریم درباره افرادى که بدون هرگونه برهان به مجادله در آیات خدا مىپردازند چنین مىگوید:
«إِنَّ الَّذِینَ یُجَادِلُونَ فِی آیَاتِ اللَّهِ بِغَیْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِن فِی صُدُورِهِمْ إِلَّا کِبْرٌ مَّا هُم بِبَالِغِیهِ»(غافر: ۵۶)؛ کسانى که در آیات خداوند بدون دلیلى که براى آنها آمده باشد ستیزهجویى مىکنند، در سینههایشان فقط کبر است و هرگز به خواسته خود نخواهند رسید. اینکه آیه مذکور سبب ستیزهجویى اینگونه افراد را منحصر در کبر مىداند، بدین معناست که دلیل مجادله آنان طلب حق و یا شک در آیات و به دنبال آن، تلاش براى نیل به حق نمىباشد، بلکه دلیل منحصر به فرد این ستیزهجویى کبرى است که در درون آنان لانه کرده است. ۲۹
قرآن در جاى دیگر، استکبار را موجب ایمان نیاوردن به آیات الهى دانسته، چنین مىفرماید: «وَیْلٌ لِّکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ یَسْمَعُ آیَاتِ اللَّهِ تُتْلَى عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِرا کَأَن لَّمْ یَسْمَعْهَا…»(جاثیه: ۷و۸)؛ واى بر هر دروغگوى گنهکار که پیوسته آیات خدا را مىشنود که بر او تلاوت مىشود، اما از روى تکبر اصرار بر مخالفت دارد، گویى اصلاً آن را هیچ نشنیده است. «ثم یصِّر مستکبرا» بدین معناست که بر کفر خود با قوت و شدت مىایستد و به علت همان برترىطلبى روحى که در درونش رسوخ کرده است از ایمان به آیات الهى استکبار مىورزد. ۳۰
تردیدى نیست که توجه اندیشمندانه به آیات الهى در گرو استماع دقیق آنهاست و این نخستین مرحله اصولى براى گام گذاشتن در مسیر تفکر صحیح درباره خدا و سپس شناخت حق به شمار مىآید، در حالى که کبر مانع اساسى انسان براى ورود به همین مرحله مىباشد. قرآن در آیات دیگرى نیز بر این حقیقت تصریح نموده است. ۳۱
براساس آیات مزبور، کبر موجب مىشود که صاحب آن خود را در محدوده تنگ و تاریک دانستههاى خود که آنها را صحیح مىپندارد محصور نماید و از ورود به عرصه مواد و مقدّمات دیگر که درنگ در آنها نیل به حقایق را هموار مىسازد محروم بماند. بىگمان، چنین محرومیتى سیر تفکر صحیح را به انحراف کشانده و انسان متکبر را از نیل به حقیقت باز مىدارد.
پی نوشت:
۱ ر. ک: مدثر: ۱۸؛ اعراف: ۱۷۶و۱۸۴؛ یونس: ۲۴؛ انعام: ۵۰؛ سبأ: ۴۶؛ زمر: ۴۲؛ جاثیه: ۱۳؛ نحل: ۱۱و۴۴و۶۹؛ روم: ۸و۱۲.
۲ ر. ک: بقره: ۲۱۹و۲۶۶؛ آلعمران: ۱۹۱؛ رعد: ۳؛ حشر: ۲۱.
۳ ر. ک: مدثر: ۱۸ و آیات پس از آن.
۴ ر. ک: مرتضى مطهّرى، انسان و ایمان، ص ۸۵۹۰.
۵ ابن منظور، لسانالعرب، ذیل واژه «فکر».
۶ محمدبن یعقوب فیروزآبادى، القاموسالمحیط، فصل الفاء، باب الراء، ذیل واژه «فکر».
۷ فضلبن حسن طبرسى، مجمعالبیان، ج ۲، ص ۶۵۳.
۸ راغب اصفهانى، مفردات الفاظ القرآن، ذیل واژه «فکر».
۹ ابنسینا، الاشارات و التنبیهات، ترجمه و شرح حسن ملکشاهى، ج ۲، ص ۱۶۵.
۱۰ ملّاهادى سبزوارى، شرح منظومه، ص ۸.
۱۱ محمدرضا مظفر، المنطق، ص ۲۳.
۱۲ همان، ص ۲۴.
۱۳ ر. ک: على شریعتمدارى، روانشناسى تربیتى، ص ۳۷۸و۳۸۹.
۱۴ ر. ک: محمدرضا مظفر، همان، ص ۹.
۱۵ همان.
۱۶ همان، ص ۱۰.
۱۷ ر. ک: حسن معلمى، منطق و تفکر انتقادى، ص ۲۰۲۱.
۱۸ همان، ص ۵۱۱۳۶.
۱۹ ر. ک: على شریعتمدارى، همان، ص ۳۹۹۴۰۲.
۲۰ ر. ک: سید محمدحسین طباطبائى، المیزان، ج ۶، ص ۲۵۵.
۲۱ ر. ک: همان، ص ۸۵۹۴؛ محمدعثمان نجاتى، قرآن و روانشناسى، ترجمه عباس عرب، ص ۱۹۵۲۲۱؛ ابراهیم کلانترى، «تفکر و منابع آن از دیدگاه قرآن»، اندیشه نوین دینى، سال سوم، ش ۱۱، ص ۲۳۴۷.
۲۲ یونس: ۳۹.
۲۳ حج: ۳و۸.
۲۴ محمدعلى فروغى، سیر حکمت در اروپا، تصحیح امیر جلالالدین اعلم، ص ۶۱۴.
۲۵ راغب اصفهانى، همان، ماده «غفل».
۲۶ روم: ۶،۷و۸.
۲۷ روحاللّه موسوى خمینى، شرح چهل حدیث، ص ۷۹.
۲۸ راغب اصفهانى، همان، ذیل واژه «کبر».
۲۹ سید محمدحسین طباطبائى، همان، ج ۱۷، ص ۳۴۱۳۴۲.
۳۰ فخرالدین رازى، التفسیرالکبیر، ج ۹، ص ۶۷۲.
۳۱ مدثر: ۲۳۲۴؛ اعراف: ۱۴۶؛ نحل: ۱۳۱۴؛ نوح: ۷.