بی خود و بی جهت: بی شرمانه و به دور از حیا
به گزارش افکارنیوز، آوینی فیلم نوشت: ای کاش وزارت ارشاد به جای تخریب حوزه هنری قدری به اشتباهات خود پی می برد. حوزه هنری که حالا یک تنه جلوی جریان غرب زده سینما قرار گرفته است باید مورد حمایت قرار گیرند، نه تخریب و توهین. شش فیلم تحریمی از سوی حوزه هنری آنقدر سرشار از مضامین غیراخلاقی، دینی و عرفی و شرعی هست که یک نمونه آن کافیست برای توقیف کامل فیلم و حتی برخورد قضایی با سازندگان آن. تاکنون ۳ فیلم از این ۶ فیلم را مورد بررسی قرار دادیم. اکنون " بی خود و بی جهت " را به نقد می گذاریم:
خلاصه: محسن(رضا عطاران) و مژگان(پانته آ بهرام) زن و شوهری هستند که در خانه ای که صاحبش در آمریکا است، زندگی می کنند آنها قصد دارند تا به فرهاد(احمدا… نصر) و الهه(نگار جواهریان) در برگزاری جشن عروسیشان در این خانه کمک کنند. الهه باردار است و فرهاد نیز بی عار و بی خیال است. محسن و مژگان سعی دارند تا با خالی کردن وسایل آنها از کامیون، اثاثیه را در خانه جای دهند اما هر بار به بهانه ای این کار به تأخیر می افتد. در ابتدا الهه فکر می کند که این خانه متعلق به فرهاد است. اما بعداً متوجه می شود که نه تنها خانه برای فرهاد نیست بلکه فرهاد آن را به ثمن بخس از محسن اجاره کرده است. مژگان
قصد دارد خانه را ترک کند اما محسن موفق می شود او را راضی کند که بماند.
در همین اثناء مادر الهه که زنی چادری و سنتی است وارد می شود و با این وضعیتِ خانه بسیار متعجب می شود. او سعی می کند تا الهه را نصیحت کند اما الهه با مادر مخالف است. مادر به او می گوید که فقط چند ساعت فرصت دارد تا این خانه را مرتب کند و بعد می رود. در ادامه فرهاد نصاب ماهواره را به خانه می آورد که با مخالفت شدید الهه مواجه می شود و به او می گوید که اینکار را به خاطر خانوادۀ مذهبیش انجام ندهد و فرهاد با ناراحتی قبول می کند و می گوید عروسی که خشک و خالی نمی شه.
در سکانس بعد شاهدیم که محسن و مژگان هم بر سر برخی مسائل با هم درگیر می شوند و به همین ترتیب کارهای خانه عقب می افتد تا اینکه مادر مذهبی الهه یکبار دیگر می آید و چون تغییری در وضعیت خانه نمی بیند با ایرادهای فراوان به الهه می گوید که هیچ مهمانی را دعوت نکرده است. چرا که او شأنیت خانوادگی آنان را در نظر نگرفته است آنگاه که این زن مذهبی از خانه خارج می شود، عامل تشنج و اختلافات از بین می رود و خانه به آرامش می رسد.
نقد: فیلم «بی خود و بی جهت»، هشتمین فیلم سینمایی بلند ۳۵ میلی متری عبدالرضا کاهانی می باشد. فیلمهای کاهانی عموماً، اَبزورد و(پوچ گرا) نهیلیستی، همراه با گوشه و کنایه های فراوان سیاسی است. فیلم اخیر به نوعی تله تئاتر با بازیگران اندک می باشد. «بی خود و بی جهت» کاملاً محصور در فضای بسته با حداقل صحنه های بیرونی به معنای بیرون از خانه است. این فیلم فاقد قصه و به واقع ضدروایت و کار مدرن محسوب می شود. با این مقدمه کوتاه به تحلیل فیلم می پردازیم.
دو خانواده که با یکدیگر دوست و رفیق و همکار هستند(ظاهراً برای کودکان تئاتر اجرا می کنند) قصد اثاثکشی دارند. محسن که تاکنون در این خانه زندگی می کرده می خواهد از این خانه برود و فرهاد که به تازگی ازدواج کرده می خواهد به این خانه وارد شود. اسباب و اثاثیه هر دو بسته بندی شده در خانه و ماشین قرار دارد. اثاثیه محسن سوار بر خاور و اثاثیه فرهاد بسته بندی شده در خانه قرار دارد. صاحب خانه در آمریکاست و در دو اطاق از سه اطاق خواب خانه وسایل خود را قرار داده و مابقی خانه را اجاره داده است.
مژگان، زن محسن به همراهِ کودک شش سالۀ شیطان بازیگوش(سینا) خود قصد کمک کردن به الهه همسر فرهاد را دارد. الهه حجاب اسلامی کامل با مقنعه دارد و مانتوی تنگی می پوشد، وی در زمان عقد باردار شده و می خواهد همان روزی که اثاثیه را به خانه می آورد حدوداً سی نفر از اعضای خانوادۀ مادر را برای مراسم عروسی دعوت کند. در این داستان یک رانندۀ خاور و شاگرد لال او نیز ایفای نقش می کنند از همه مهمتر اینکه الهه مادرِ چادری دارد که رئیس موسسه خیریه است. او بشدت در زندگیِ دخترش دخالت کرده و حرف اصلی کارگردان، حول محور مادرِ چادریِ بشدت مذهبیِ وی دور می زند.
قصه ناباورانه و اعصاب خردکن است. الهه در حوالی ظهر اثاثیه خود را آورده و قصد دارد همان شب جشن عروسی را در همان خانه برگزار کند. فضای فیلم رئال نیست و کارگردان هم اصرار بر رئال بودن آن ندارد چرا که مایل است نیش و کنایه های خود را مطرح کند. او سعی دارد ضدروایت و ضدقصه کار کرده و می خواهد بیشتر، توانائیهای سینماییِ خود را به رُخ بکشد. مثلاً با چهار تا، بازیگر و یک محیط بسته یک فیلم سینمایی ساخته و تحویل جشنواره دهد. از سویی دیگر به شدت بازیگران فیلم با یکدیگر درگیرند و با هم دعوا می کنند. این موضوع، خود، اعصاب و روان مخاطب را می آزارد.
فیلم با ضربه زدن به شکم محسن آغاز می شود. او با دست، چند ضربه به شکم وارد می کند به نحوی که صدای آن حاکم بر فیلم است. ماجرا به سرگردانیِ این دو خانواده ارتباط دارد، یکی در اینکه می خواهد اسباب و اثاثیه خود را بیرون برده و دیگری اسباب و اثاثیه را وارد کند. رانندۀ کامیونی که به فکر خود است و بارها قهر می کند که برود ولی بازمی ماند، گویا خود باور ندارد که باید برود تنها تهدید به رفتن می کند.
این فیلم بیشتر دیالوگ محور و یک طنز تلخ ضدقصه است که بیشتر بر محور متلک پراکنی رضا عطاران می چرخد.
فضا اینگونه است که خانواده ای در حال آمدن است و خانواده ای برای اینکه جا باز کند باید برود. همه ی اینها باید در یک روز انجام شود آن کس که باید برود، تکلیف خود را نمی داند. گویا او خانه ای خریداری کرده و باید به خانه ی جدیدش نقل و مکان کند. محسن مدعی است که صاحب خانه هنوز علی رغم اینکه پولش را گرفته، خانه را تحویل نداده است. مژگان اعصابش خورد است که چرا خانه را صاحب خانه تحویل نداده است. از سویی دیگر فرهاد معتقد است که این خانه در اجارۀ آنها است و باید محسن اسباب اثاثیه ی خود را بیرون ببرد. اعصاب الهه خورد است در ابتدا مراعات آنها را کرده و به حساب دوستی و همکاری چیزی نمی
گوید اما کم کم به مژگان غر می زند.
در این فیلم زنان به شدت قربانی مردان هستند و مردان به شدت دروغگو و بی عرضه اند. مردان مثل آب خوردن به زنهاشان دروغ می گویند که چند دروغشان در این فیلم برملا شده و در عین حال چُلمَن و بی عرضه اند و هیچ کمکی به آنها نمی کنند. زنان اسیر دروغگویی و بی عُرضِگی مردانند. خِشتَکِ محسن پاره می شود او خود این موضوع را با صدای بلند می گوید. گویا هیچ ابایی از آن ندارد که این مسئله را در نزد همسر دوستش بیان نکند. بگونه ای پرده دری عجیب غریبی انجام می دهد. از آن طرف مژگان نیز جلوی همسرش باردار بودن عاطفه را لو می دهد. حیا در این فیلم به شدت مورد هجمه قرار می گیرد. در صحنه ای مژگان جلوی
هر دو مرد فیلم به الهه می گوید که می خوای من به جایت بِزام؟! ادبیات، بی شرمانه و به دور از حیا است.
محسن به نصاب ماهواره زنگ زده است که ماهواره را نصب کند. وقتی او می آید الهه اجازه نمی دهد، ماهواره نصب شود این موضوع نشان می دهد که او در خانواده ی مذهبی تربیت شده و هنوز آن آثار در وی باقی است.
راننده ی کامیون نمی داند چه کند! آیا اسباب اثاثیه ی محسن را ببرد یا نه؟! محسن نیز بلاتکلیف است. مُدام ماجراهای مختلف یکی پس از دیگری پیش می آید. فرهاد که قرار است آن شب داماد شود. باری را به صورت مصنوعی بر روی پایش انداخته به علامت اینکه پایش آسیب دیده، ژست پا درد را به خود گرفته که بیشتر از آن کار نکند. اما نقشه اش بعداً لو می رود. عروس خانم مانتوی تنگی پوشیده اما حجابش سفت و سخت است. به نظر می رسد شورشی علیه ارزشهای خانواده کرده است چرا که با فرهادی که رشته اش هنری است ازدواج کرده است. هرچه که داستان پیش می رود، دست مردان بیشتر رو می شود و زنها مدام عصبی تر می شوند.
ابتدا زنها با خود درگیر می شوند، سپس این درگیری به دعوای زن و شوهر تبدیل می شود. آن جا که مژگان به خیال خود، محسن همه ی پول خرید خانه را داده است، وقتی با صاحب خانه تلفنی به گفتگو می پردازد، درمیابد محسن هنوز ۲۰ میلیون تومانِ خانه را نپرداخته است. او ناراحت می شود و از محسن می پرسد که این ۲۰ میلیون تومان را چه کرده است؟ بعداً مشخص می شود این پول را به فرهاد داده تا او یک خودروی دنده اتوماتیک خریداری کند. این ماجرا برای مژگان بسیار گران تمام شده و با محسن دعوا می کند و…
دروغگویی قرین طنز سبب می شود مخاطب بخندد و محسن و فرهاد را ببخشد. آنها دروغ می گویند و مخاطب به ذهن متبادر می سازد که در عوض، محسن و فرهاد با مزه هستند یعنی مردان، دروغگو و با مزه و در عین حال هنرمند نیز هستند.
سینا خود اعجوبه ای است مدام فصولی و شیطنت کرده و به لباس عروس آدامس می چسباند. مژگان برای تمیز کردن به آن نفت زده و می گوید بوی نفت با صابون عطری می رود! این وقایع فرعی، الکی و کشدار است.
در فیلم، چند صحنۀ دستشویی و مستراح به تصویر کشیده می شود که بسیار سخفیف است یکی در ابتدای فیلم که مژگان سینا را به دستشویی برده و او را می شوید و در سکانس دیگر، رانندۀ کامیون به دستشویی در حیاط رفته و بوی بد از آن متصاعد است به نحوی که وقتی مژگان برای شستشوی لباس عروس به آنجا می رود از بوی بد دستشویی راننده حالش نزدیک به بهم خوردن است. نشان دادن دستشویی و مستراح در قاب دوربین بسیار ننگ آور و مایۀ شرمندگی است. محتوایی که کارگردان می خواهد به مخاطب القاء کند، از همین نماها مشخص است. در این فیلم یک طنز گزنده و تلخی از بلاتکلیفی جامعه ای که هیچ اتفاقی در آن نمی افتد را
شاهدیم. در این جامعه انسان ها فقط حرف می زنند اما به واقع کار مهمی انجام نمی دهند. گویا کاری از پیش نمی برند و فقط به جان هم نق می زنند. اما در این جابه جایی اثاثیه، که استعاره ای از قدرت است کسی کمکی انجام نمی دهد تا اتفاقی بوقوع بپیوندد. این فیلم سعی دارد در لایۀ دوم پیام سیاسی خاصی را به مخاطب القاء کند. ملتی که یاد نگرفته تحولی در خود انجام دهد. این ملت نمی تواند تصمیمی اتخاذ کند ملت در بلاتکلیفی و در تردیدِ مردانِ بی عرضه ای که هیچ کاری به غیر از حرف زدن بلد نیستند، گیر کرده است. اما در این جامعه مردان، دروغگویانِ با مزه و دوست داشتنی هستند. باید یادآور شد که بعد از
فتنۀ ۸۸ کارگردانانی مدام دروغگویی را به خود یعنی ایرانیان نسبت می دهند، چنین پیامی را می توان در فیلم «جدایی نادر از سیمین» که برندۀ اسکار شده است مشاهده کرد. در این فیلم نیز نسبتِ دروغ به جامعۀ ایران زده می شود و این در شرایطی است که غربی ها به ایران تهمتِ ساختنِ بمب اتم را می زنند و می گویند که ایران قصد ندارد از چرخه ی انرژی هسته ای به صورت صلح آمیز استفاده کند. مطمئن باشید غربی ها این نوع فیلمها را که در داخل ساخته شده اند در سراسر دنیا پخش می کنند. تا این پیام را به دنیا القاء کنند که ایران سرای دروغ است. ملت ایران، ملتی دورغگو است. به قول این ملت اعتنایی نباید
کرد و در انرژی هسته ای هم دروغ خواهند گفت، چون خود فیلم هایی ساخته اند و در آن به دروغگو بودن خود اعتراف کرده اند. هر فیلمی را که ایران را دروغگو به تصویر بکشد، در این کتگوری فهم می شود.
در فیلم «بی خود و بی جهت» نیز مردان ایرانی دروغگو به تصویر کشیده می شوند. مثلاً در جایی فرهاد به محسن می گوید که: من اصلاً حوصله ی اسباب کشی را ندارم و به همین دلیل خود را به تمارض زده است. به عبارتی ملتی که عرضه ی خانه تکانی را ندارد و یا ملتی که عرضۀ راه اندازی یک انقلاب واقعی را ندارد هر چه به سرش می آید سزاوار آن است. ملتی که اسباب کشی نمی داند و وسط اسباب کشی قفل یا فریز شده است باید به آن توهین کرد. این پیام دقیقاً همان است که در فیلم قبلی عبدالرضا کاهانی «اسب حیوان نجیبی است» نیز مشاهده می شود. در آن فیلم نیز رضا عطاران نماد دروغ است او پلیس قلابی است، هر کسی چون او
بتواند بر سر ملت کلاه بگذارد، چنین ملتی اسب است. بعداز انتخابات ۸۸ کاهانی مردم را لایق توهین می داند. پیام فیلم «اسب حیوان نجیبی است» در فیلم «بی خود و بی جهت» با مزه تر و گزنده تر تکرار می شود. فیلم سعی دارد آن خانه را یک فضای کوچکی از ایران به تصویر بکشد. یک جامعه ی مینیاتوری که روابط اغراق شدۀ کاریکاتوروار انسان ها در آن به تصویر کشیده شده است. کاهانی در این فیلمِ پست مدرن، نیشدار و گزنده و دیالوگ محور به مردم ایران توهین می کند. او اصرار برا ین دارد که چون در این جامعه کسی همتِ انجام کاری را ندارد نباید منتظرِ هیچ حادثه ای باشد چون قرار بر آن نیست اتفاقی بیافتد.
چنین ملتی سزاوار تحقیر است.
از جایی مادرِ چادریِ عروس، سر و کله اش پیدا می شود او پژو سوار، متمول، زن حاجی، فعال در جامعه، رئیس موسسه خیریه، به شدت مذهبی، سنتی و غیرقابل دوست داشتن است. عملاً دخترش با کسی ازدواج کرده که گویا مخالف ازدواج آنها با یکدیگر بوده است. مادر پیش از مراسم عروسی به خانه دختر آمده که ظاهراً با او صحبتی کند اما مدام نیش و کنایه تحویل دختر داده و او را تحقیر می کند به نحوی که صدای وی را در آورده و به مادر می گوید که: «مادر برای چه آمده ای؟ تو که همه اش مرا تحقیر می کنی» مادرِ با چادرِ مشکی، نمادی از گروهی از طبقات اجتماعی مذهبی زن حاجی است. او یک شخصیت اکتیو، مذهبی، و منفور
است. مادر می گوید: «چرا از من کمک نگرفتی؟» دختر جواب می دهد که «می خواستی مثل آن بنیادتان که صدقه می دهد به من نیز صدقه بدهید؟» مادر می گوید که ما به این همه آدم کمک می کنیم، شما هم یکی اش.
مادر در ادامه می گوید عروسیِ امشب مختلط نباشد، زن و مرد که قاطی نیستند؟ و… اکثراً پرسشهای او شرعی است اما مدل سؤالش مسخره است به گونه ای که مخاطب می خندد و…
مادر بیشتر نگرانِ آبروی خود می باشد تا آبروی دخترش. او نیامده است که کمک کند، بلکه آمده تا مطمئن شود در مهمانی امشب به او توهینی نخواهد شد. وی می گوید می خواهی مولودی خوانی را دعوت کنم؟ او با عروسی مختلط مشکل داشته و هر دو بار که در فیلم می آید، مخاطب از او متنفر می شود. گویا او بیشتر نگران امورِ شرعی این مهمانی است. در نهایت مخاطب درمی یابد که او نیز به دروغ گفته است که برای مهمانیِ امشب افرادی را دعوت کرده است و پیش بینیِ شکستِ دختر را می کرده است. او به الهه می گوید که من می خواستم اثبات کنم که عرضۀ انجام هیچ کاری را نداری بدون من قادر به انجام کاری نیستی، امشب عروسی
ات برگزار نمی شود چون من کسی را دعوت نکردم من که آبرویم را از سر راه نیاوردم.
مادرزن چادری که نمادی از دین است بدترین ضربات را چون پُتک بر سر الهه می کوبد و ادامه می دهد، من که می دانستم عرضۀ انجام اینکار را نداری چرا ناراحتی؟ مگر چند تا غذا سفارش دادی، بیست تا، سی تا، دویست هزار تومان داده بودی، صدهزار تومان هم رویش می گذارم سپس سیصد هزار تومان را به دختر داده و به او می گوید اگر نمی توانید همۀ غذاها را بخورید، خیرات کنید، ثواب دارد، الهه پس از این ماجرا وارفته و باور ندارد که مادرش به خود او دروغ گفته، شوهر بی عرضۀ دروغگو، مادر چادریِ دروغگو، دخترِ حامله ای که از سر اضطرار می خواهد عروسیِ خود را در عید غدیر بگیرد تا باردار بودنش مشخص نشود،
فضایی از یأس و ناامیدی که فیلم القاء می کند و این فضا از فرط تکرار بیشتر به کاریکاتور شبیه است، اتفاقاتی که نمی افتد، همتی که مبذول نمی شود، وقایعی که در بستر زمان فریز شده است و مخاطبی که در اواخر فیلم از نفس افتاده و برای پایان فیلم لحظه شماری می کند و… در نهایت فیلم در فضای پوچ، بیهوده و تلخ به پایان می رسد بدون آنکه، اتفاق خاص و یا تصمیمی گرفته شود و یا معلوم شود که کی چه می کند. خانه ای که صاحب اصلی اش در آمریکاست، سرانجام روزی خواهد آمد و تا او نیاید قفلهای این خانه باز نمی شود(اشاره به بسته شدن دو اطاق خواب به دلیل گذاشتن اثاثیه) معلوم نیست با آمدن آنها از
آمریکا، افراد این خانه را تحمل کنند. این فیلم به شعور مخاطب توهین می کند. فیلم «بی خود و بی جهت» فیلم سیاهی است آنگاه که دین(مادر الهه) پایش را از زندگی آنها کنار می کشد، گویا آرامش وارد خانه آنها می شود. دیگر از آن درگیریها، نزاعها و دعواها خبری نیست. در جشنوارۀ لبخند آفتاب(که بعد از جشنواره فجر برگزار شد) که به فیلمهای طنز اهداء جوایز می کند، کاهانی همسر خود را بر روی سن می خواند و او را نزد همگان می بوسد. رضا عطاران نیز پس از مدتی بر روی سن آمده و اینگونه می گوید که ایکاش خانمِ او نیز در این جلسه بود تا او نیز وی را می بوسید. در فیلم «بی خود و بی جهت»، فحش و بد و بیراه
نیز از زبان بازیگران، بخصوص محسن، شنیده می شود کلماتی چون با عرض معذرت، ریدیم، مرض داری، گوساله، گاومیش و…
در نهایت، معلوم نیست فیلم «بی خود و بی جهت» که هیچ نسبتی با انقلاب و دهه فجر ندارد در سی امین جشنواره فیلم فجر چه می کند؟
در پایان این فیلم برند برخی از مؤسسات تبلیغاتی چون کن وود و… شده است.