ایران تنها کشوری که کاریکاتوریست زن دارد
رئیس خانه کاریکاتور معتقد است که دوسالانه کاریکاتور تهران از نظر کیفی با جشنواره آیدین دوگان ترکیه رقابت میکند، رقابتی برای کسب ۵ ستاره که در دهمین سال برگزاری دوسالانه تهران سختتر شده است.
مسعود شجاعی طباطبایی چهره مطرحی در عرصه کاریکاتور ایران است که بسیاری از رویدادهای کاریکاتور در سطح ملی و بینالمللی را راهاندازی و رهبری کرده است.
مدیر خانه کاریکاتور ایران، مدیر مسئول مجله کیهان کاریکاتور، سر دبیر مجله ایران کارتون، مدیر بخش لاتین سایت ایران کارتون، مسئول گروه کاریکاتور حوزه هنری، دبیر بخش آسیایی فصلنامه کمیک جهانی پنسیلوانیا، آمریکا(به مدیریت دکتر جان ا. لنت) طراح و برنامه ریز اولین جشنواره کارتون بینالمللی گریکارتون درسال ۱۳۸۵ در یونان و دبیر دوسالانههای بینالمللی کاریکاتور تهران در دورههای مختلف تنها بخشی از مسئولیتهای او به شمار میرود.
شجاعی علاوه بر جوایز داخلی در عرصه بینالمللی نیز جوایزی را از جشنوارههای معتبر کاریکاتور دنیا از جمله آیدین دوغان ترکیه، سیریا کارتون در سوریه، جشنواره کارتونت فانو فانی ایتالیا، مسابقه بینالمللی کارتون چین، مسابقه بینالمللی کارتون سوریه، مسابقه بینالمللی المپیک چین، جشنواره کارتون زیتون قبرس، جشنواره کارتون پیراسیکابا برزیل و جشنواره کارتون بل هوریزونته برزیل را از آن خود کرده است.
بخش اول گفتوگوی ما با این هنرمند تأثیرگذار در عرصه کاریکاتور ایران با عنوان «اولین کاریکاتورهایم بزرگترین آثارم بودند / کاریکاتورهایم با آمدن نخستوزیر صدام پاک شدند» منتشر شد و اکنون بخش دوم این گفتوگو را درباره مهمترین رویداد هنر کاریکاتور ایران «دوسالانه کاریکاتور تهران» پیش رو دارید:
* برگزاری دوسالانه کاریکاتور به اردیبهشت ۹۲ موکول شد
به سراغ معتبرترین و مهمترین رویداد کاریکاتور ایران برویم، دوسالانه کاریکاتور تهران حالا در چه وضعیتی است؟ ظاهراً بینظمی در برگزاری دوسالانههای تجسمی به تنها دوسالانه منظم این عرصه هم سرایت کرده و چند سالی دچار تعویق شده است چرا؟
اول خبرهای خوبش را بگویم با مسئولان امر یعنی آقای امیرنیا سرپرست مرکز هنرهای تجسمی در یک جلسه حضوری به این نتیجه رسیدیم که نیمه دوم اردیبشهت ماه سال آینده زمان مناسبی برای این اتفاق است.
* اهمیت دوسالانه ما را مجبور به تعویق آن تا سال آینده کرد
ولی همیشه نیمه دوم سال برگزار میشد؟
نیمه دوم امسال با اتفاقاتی رو به رور بودیم از جمله ماه محرم و صفر که برگزاری این دوسالانه در این دو ماه عملی نبود و همچنین ترافیک جشنوارههای مختلفی از جمله بصیرت، فجر و … نیز که به اندازه خود اهمیت دارند، باعثشد که برگزاری این دوسالانه را به اوایل سال آینده موکول کنیم. در واقع اهمیت این دوسالانه ما را وادار کرد که به تعویق آن تا اوایل سال آینده تن بدهیم.
* جوایز دوسالانه تغییر نخواهد کرد
به نظر میرسید که بخشی از تعویق این دوسالانه به دلیل مسائل مالی باشد آیا با توجه به افزایش نرخ ارز، در مبلغ جوایز این دوسالانه هم تغییری به وجود آمده است؟
البته مسائل مالی هم وجود دارد که امیدواریم حل شود اما در این دوسالانه بخش جدید «طراحی کارکتر» اضافه کردهایم و جوایز آن هم تغییری نکرده است بلکه جوایز جدید هم اضافه شده است. برای تأمین ارز مورد نیاز هم دوستان ما در وزارت ارشاد تلاش میکنند که ارز را جدا از بودجه اختصاص یافته تامین کنند که اگر عملی شود دیگر مشکلی نخواهیم نداشت و شرایط ما برای برگزاری با کیفیت دوسالانه ایده آل است و اگر نه کمی دچار سختی خواهیم شد.
* تعویق در برگزاری دوسالانه و احتمال از دست رفتن ستارهها
این دوسالانه به گفته شما صاحب ۵ ستاره از ۵ ستاره ممکن است که یکی از موارد کسب این ستارهها نیز نظم در برگزاری است با توجه به تأخیری که در برگزاری دهمین دوسالانه کاریکاتور رخ داده است، اتفاقی برای ستارههای این دوسالانه به وجود نیاورده است؟
سایت های معتبر برای ارزیابی رویدادهای کاریکاتور دنیا به هر دوره برگزاری این جشنوارهها توجه دارند و چند فاکتور مهم برای اهدای این ستارهها دارند از جمله برپایی منظم، تعداد هنرمندان و کشورهای شرکت کننده، حضور داوران معتبر داخلی و خارجی، میزان جوایز، کاتالوگ و همچنین شکل برپایی نمایشگاه از ابتدا تا انتها به شکل ایده آل در سطح استاندارد از جمله موارد حائز اهمیت در کسب این ۵ ستاره است. ما در ارتباط هستیم و سعی میکنیم که این مشکلات را حل کنیم اما به هر حال این موضوع تاثیرگذار هست.
* ارسال آثاری از ۸۹ کشور به دهمین دوسالانه
در مجموع این دوسالانه چند سال تأخیر داشته و بازخورد تعویق دوسالانه میان هنرمندان جهان چه بود؟
در حال حاضر هفتاد درصد از کارهای مربوط به دوسالانه را انجام دادهایم و از ۸۹ کشور آثاری به دبیرخانه رسیده است. اما با سوالات پی در پی هنرمندان داخلی و خارجی مواجهیم که چه شد چرا برگزار نمیشود؟ نتایج داوریکی اعلام می شود و … بعد از ملاقات با امیرنیا و مسئولان ارشاد به نتیجه رسیدیم که در اردبیهبشت ماه ۹۲ برگزار شود و حالا جواب ما به این سوالات مشخص است که البته از نظر سال میلادی خیلی عقب افتادیم.
یعنی از نظر سال میلادی سه سال به تعویق افتاده است درست است؟
بله در سال میلادی سه سال تعویق داشتهایم و از نظر سال شمسی این تعویق دو سال بوده است.
* لزوم راهاندازی یک اتاق فکر برای دوسالانهها
آیا برای برگزاری این دوسالانه در دورههای آینده هم نگران باشیم؟
حالا این دوره را برگزار کنیم و از این سد عبور کنیم انشاءالله برای دورههای بعد باید فکر اساسی شود. پیشنهاد کردیم که کارگروهی تشکیل شود. البته کارگروه دوسالانهها تشکیل شده است و برخی دوسالانهها هم دقیق و منظم برگزار میشود اما دوسالانه ما و تصویرگری با کمی مشکلات رو به رو شده است.
به هر حال اگر چه تیم اجرایی برای شروع کار هست اما نیاز به یک اتاق فکر نیز وجود دارد که هر دوسالانه در موعد زمانی خود به شکل منظم و دقیق برگزار شود و در این اتاق فکر هم باید از نیروهای متخصص در هر رشتهای حضور داشته باشد که بتواند از رشته مورد نظر خود دفاع کنند و نسبت به حساسیتها و مسائل خاص هر رشته توضیح دهند.
* رقابت دوسالانه کاریکاتور ایران با آیدین دوگان ترکیه
دوسالانه کاریکاتور تهران به لحاظ کیفیت در برگزاری با چه کشورهایی رقابت دارد؟
یکی دو کشور هستند که از نظر آماری با ما رقابت دارند. یکی جشنواره «آیدین دوگان» ترکیه است که به شکل سالانه در ترکیه برگزار می شود و جشنواره بسیار معتبری است، آیدین دوگان جشنوارهای هنری است و جشنواره بعدی که موضوع آن با ما مرتبط نیست، «ورلدپرس کارتون» است که در پرتغال برگزار میشود، ورلدپرس کارتون کاملا سیاسی است و بیشتر کاریکاتوریستهای مطبوعاتی در آن حضور دارند که باید آثارشان در مطبوعات چاپ شده باشد. اما در مجموع می توانیم خودمان را با آیدین دوگان ترکیه مقایسه کنیم که هر ساله به طور منظم برگزار میشود و بعد از اتمام یک جشنواره، بلافاصله فراخوان دوره
بعد را منتشر می کند و هنرمندان هم یک سال وقت دارند تا آثارشان را برای این جشنواره آماده کنند.
* حضور رئیس جمهور ترکیه در اهدای جوایز جشنواره آیدین دوگان
* جشنواره کاریکاتور آیدین دوگان ترکیه چه ویژگیهایی دارد؟
پشت این جشنواره شخصی به نام «آیدین دوگان» حضور دارد که جشنواره را نیز به صورت خصوصی برگزار میکند، کاتالوگ نفیسی هم دارد و اهمیت آن به اندازهای است که عکس آیدین دوگان حتی قبل از عکس رئیس جمهور ترکیه در این کاتالوگ چاپ میشود. من داور این جشنواره بودهام و جایزهام را از این جشنواره از دست «سلیمان دمیرل» رئیس جمهور ترکیه گرفتم. حضور رئیس جمهور ترکیه در مراسم اهدای جوایز این جشنواره بر اهمیت آن نیز میافزاید از سوی دیگر «دوگان» بسیار ثروتمند است و چندین شبکه تلویزیونی، ماهوارهای و چند تیم ورزشی دارد. یکی از مهمترین نشریات ترکیه به نام «حریت» نیز متعلق به
دوگان است بنابراین اسپانسرهای بسیار قوی دارد که عوامل آن هم همیشه ثابت هستند و در طول سال برای این جشنواره مشغول فعالیت هستند که این امتیاز بالایی محسوب میشود.
دوسالانه کاریکاتور تهران هم البته دبیرخانه ثابت در خانه کاریکاتور دارد اما شکل اجرایی رسمی و ثابتی به ما محول نشده که در این چارچوب دبیرخانه ثابت است اما به هر حال سایت ایران کارتون سایت تخصصی کارتون در ایران است و بازخورد خوبی هم در سطح دنیا دارد و ما دائم از طریق این سایت در ارتباط با کاریکاتوریستهای ایرانی و خارجی هستیم. آن چه نیاز دبیرخانه دائمی برای دوسالانه است ما در خانه کاریکاتور انجام میدهیم اما به صورت سازماندهی شده و عملیات اجرایی آن به طور رسمی ثبت نشده است.
آیدین دوگان چند ستاره است؟
۵ ستاره است
چقدر قدمت دارد؟
این دوسالانه بعد از دوسالانه کاریکاتور تهران راهاندازی شد. البته جشنواره «نصرالدین هجا» که همان ملا نصرالدین است نیز خیلی قدیمی است و سی و دومین دوره آن برگزار شده است در حالی که ما در بیستمین سال و دهمین دوره دوسالانه کاریکاتور تهران به سر می بریم. جشنواره نصرالدین هجا مربوط به انجمن کاریکاتوریستهای ترکیه است که زیر نظر شهرداری این کشور برگزار می شود و قدیمیتر از دوسالانه ماست اما از نظر کمی و کیفی وضعیت ما و آیدین دوگان را ندارد چرا که کاتالوگ ما و آیدین دوگان نفیستر است و از این نظر تقریباً در یک اندازهایم.
* ایران تنها کشوری است که کاریکاتوریستهایش جوان هستند
با توجه به این رقابت نزدیک با آیدین دوگان، کاریکاتور ایران چقدر از کاریکاتور ترکیه تأثیر گرفته و اکنون وضعیت رویدادهای کاریکاتور ایران با نزدیکترین رقیبش ترکیه به چه صورتی است؟
ترکیه اتفاقات بسیاری در عرصه کاریکاتور دارد و ما از این نظر وامدار کشور ترکیه هستیم. اولین کاریکاتورها در ایران به شکل حرفه ای از ترکیه آمد که در نشریهای به نام آق بابا منتشر میشد و کاریکاتوریستهای مطرحی چون توران سلجوق و … در این نشریه کار میکردند و نوع کار آنها در این نشریه که شامل کاریکاتور، خبر و یک نوشته بود ما فقط در نشریه توفیق و دیگر نشریات ایران به تأثیر از آنها داشتیم. اما اکنون در ترکیه، میانگین سنی کاریکاتوریستها از مرز جوانی گذشته و غالباً دوره میانسالی را طی میکنند. تنها کشوری که در دنیا میانگین سنی کاریکاتوریستهای آن بسیار پایین است
و همه جوان هستند، ایران است. این موضوعی است که از طریق حضور در مجامع بینالمللی کاریکاتور، اینترنت و کاتالوگهای رویدادهای کاریکاتور دنیا به عینه مشاهده کردهام.
* ایران تنها کشوری است که بانوان کاریکاتوریست دارد
به نظر میرسد که حضور بانوان کاریکاتوریست ایرانی در جشنوارههای ملی و بینالمللی هم به دنبال توفیق کاریکاتوریستهای ایرانی در دنیا پررنگ تر شده است؟ آیا در دیگر کشورهای دنیا هم بانوان کاریکاتوریست حضور بینالمللی دارند؟
حضور هنرمندان ما در جشنوارههای کاریکاتور دنیا رنگ و بوی دیگری به آن رویداد میدهد و بر غنای آن جشنواره میافزاید. هنرمندان خانم ایران هم بسیار پرتعداد و با کیفیت خوب در این رویدادهای بینالمللی ظاهر شدهاند. در تمام دنیا این هنر مردانه است و تعداد زنان کاریکاتوریست خیلی کم است اما در ایران تعداد آن رو به افزایش است و کارهای خوبی ارائه کردهاند و جوایزی را در دنیا از آن خود کردهاند. جالب آن که بسیاری از هنرمندان شهرستانی ما تعداد جوایز داخلی و خارجی آنها سه رقمی شده است. یک زمانی این هنر منحصر به تهران بود اما حالا هنرمندان شهرستانی ما نه تنها
کارنامههایشان پر از جایزه است، بلکه تشکلهای خوب و انجمنهای فعالی نیز در شهرستانها دارند و سایتهای خوبی راهاندازی کردهاند. به طور مثال به تازگی سایت مجله کارتون در بجنورد راهاندازی شده که یک جوان کاریکاتوریست بجنوردی توانسته این هنر بجنورد را به دنیا معرفی کند. سایت او به دو زبان فاسی و انگلیسی است که به نظر من یک اتفاق بزرگ است.
ایران جزء کشورهای مطرح در زمینه کاریکاتور دنیاست با توجه به تأخیر در برگزاری دوسالانه به عنوان مهمترین رویداد کاریکاتور در ایران آیا این جایگاه دستخوش تغییر وتحولی خواهد شد؟
دوسالانه یک اتفاق است. ما رویدادهای مختلفی را در زمینه کاریکاتور برگزار میکنیم به طور مثال جشنواره فجر ما هم بخش بینالمللی دارد که کشورهای مختلفی در آن شرکت کردهاند. جشنواره دیجیتال، جشنواره کتاب و … از جمله رویدادهای کاریکاتور ایران است و دائما در حال برگزاری چنین جشنوارههای بینالمللی هستیم اما به هر حال دوسالانه جایگاه بالاتری دارد چون همه چیز آن متفاوت است و در بهترین شکل ارائه میشود، از داوران آن گرفته تا جایزه، کاتالوگ و شکل برگزاری.
به جشنواره فجر اشاره کردید، آیا جشنواره فجر توانسته کشورهای مختلف دنیا را مجاب کند که همچون دوسالانه حضور پرتعدادی در این جشنواره داشته باشند؟
بله. جشنواره فجر هم اتفاق خوبی است. به طور کل هر اتفاقی که باعثشود کاریکاتور ایران در معرض دیده شدن در عرصه بینالمللی قرار گیرد، خوب است.
* کاریکاتور هنری که همه رشتههای تجسمی را بینالمللی میکند
ولی به نظر میرسد که در جشنواره هنرهای تجسمی فجر، «کاریکاتور» تنها بخشی است که می توان ادعا کرد جشنواره را بین المللی کرده است؟
امسال بخش عکس و پوستر هم به طور بینالمللی است.
* برگزاری اولین دوسالانه کاریکاتور با حضور ۴۳ کشور
بله. ولی به هر حال کاریکاتور متفاوت است، هر اتفاق بین المللی در زمینه هنرهای تجسمی برگزار شود، این کاریکاتور است که به لحاظ پرتعداد بودن کشورهای شرکت کننده به داد آن میرسد؟ به طور مثال در تصویرسازی هم هنرمندان توانمندی داریم ولی نتوانستیم به اندازه کاریکاتور از حضور بین المللی بهره گیریم چرا؟
انفجاری در عرصه کاریکاتور وجود داشته است در عرصه بینالمللی. وقتی اولین بار سال ۷۲ من به همراه آقای نیرومند پیشنهاد برپایی اولین دوسالانه کاریکاتور تهران را دادیم، مسئول وقت موزه معاصر اقای محمد صحفی موافق نبود میگفت مگر میشود که در اولین دوره به شکل بینالمللی، این دوسالانه را برگزار کنیم! آن زمان تازه یک سال بود که نشریه کیهان کاریکاتور را منتشر میکردیم و آشنا بودیم با فضای پیرامون این هنر به همین دلیل علام کردیم که میشود این کار را کرد و در اولین دوسالانه از ۴۳ کشور دنیا آثاری رسید مشارکت این تعداد از کشورهای دنیا در شرایط بسیار سختی رقم خورد چون
باید بروشورها از طریق پست ارسال میشد و هنرمندان هم با پست آثارشان را برای ما میفرستادند ولی به خوبی برگزار شد و زمینهای شد تا در کورس اتفاقات بینالمللی کاریکاتور دنیا قرار گیریم.
* ارتباط مستمر و آرشیو غنی، راز ارتباطات بینالمللی کاریکاتور ایران
خوب چه کردید که در اولین دوره دوسالانه کاریکاتور تهران موفق به جذب هنرمندانی از ۴۳ کشور شدید و در هر دوره تعدادشان افزایش یافت؟
هنرمندان مشخصی در دنیا بودند که آرشیو درستی از آنها داشتیم و در ارتباط مستمر با این هنرمندان بودیم، هنرمندان شناسایی شدند و بر این اطلاعات هر دوره افزوده شد که این ذخیرهای است برای هنر کاریکاتور ایران و حالا آنها هم ما را با اسم کوچک خطاب می کنند. همچنین راهاندازی سایت ایران کارتون در سال ۲۰۰۰ نیز باعث شد که ارتباط مستمری با هنرمندان دنیا برقرار کنیم که این ارتباطات مستمر در توفیق دوسالانه کاریکاتور تهران بسیار مؤثر بوده است