فرهنگ واجب تر است یا نان شب؟!
اقتصاد به معنای واقعی کلمه یک کنش فرهنگی است چون بنیاد آن بر اساس ارتباط است. اگر مقوله ارتباط را در اقتصاد مد نظر قرار دهیم درمی یابیم که این ارتباط به نحو ملموس و مادی پدیدار و در شیئی فیزیکی به نام پول مستحیل می شود.
«ساموئل کینگ» از دیدگاه اجتماعی فرهنگ را کلیه کوشش های اعضای یک جامعه برای انطباق با هنجارهای محیط اعم از هنجارهای اجتماعی و طبیعی معنا می کند، او تولید را هم فرهنگ می داند. «اتو کلانیبرگ» از دیدگاه روانشناسی فرهنگ را مجموعه ای از عادات و توانایی های بشر می داند. «ادوارد تیلور» از دیدگاه مردم شناسی فرهنگ را مجموعه ای از آداب، رسوم، اعتقادات، استعدادها، هنر اخلاق، مذهب و قوانین تعریف می کند. او می گوید: قانونگرایی هم یک مقوله فرهنگی است و قانون ترجمه عملی یک فرهنگ است.
شاید بتوان فرهنگ را تعبیر به الگوی عام رفتاری کرد که در هر جامعه ای نمود خاصی دارد؛ بدین ترتیب ما چیزی به نام فرهنگ نداریم بلکه فرهنگ ها داریم چون در هر جامعه ای این الگوهای عام رفتاری – ارتباطی – ویژگی های منحصر به فرد خود را دارند اما آنچه زیر عنوان فرهنگ می آید مشترکاتی است که این الگوها را در هم می تند و به مثابه یک کل، مشتی نمونه خروار می شود و آنها را نمایش می دهد. شاید با قرار دادن چنین پیش فرضی از فرهنگ در ذهن بتوان اقتصاد را به عنوان نمونه مهمی از این الگوها تلقی کرد؛ الگویی برمبنای داد و ستد، خواه به ساده ترین شکل و خواه به پیچیده ترین شکل. اقتصاد در بستر
فرهنگ معنا می پذیرد و صورت بندی می شود چون کارکرد فرهنگ زنجیره سازی الگوهای رفتاری است و لزوما پیوست آنها و اقتصاد به عنوان جزیی از این زنجیره شناخته می شود.
به گزارشافکارنیوز، اقتصاد را اگر کلیتی در نظر بگیریم که داد و ستد در درونش شکل می گیرد می توان به این نتیجه رسید که این داد و ستد از قوانین خاص ارتباطی که ریشه در فرهنگ دارد نشات می گیرد. ارتباط، کلید واژه فرهنگ است که در عمل به مثابه گونه ای زبان برای فرهنگ ایفای نقش می کند و اقتصاد برای این فرایند زبانی بستر سازی می نماید. به جرات می توان مدعی شد که اقتصاد به معنای واقعی کلمه یک کنش فرهنگی است چون بنیاد آن بر اساس ارتباط است. اگر مقوله ارتباط را در اقتصاد مد نظر قرار دهیم درمی یابیم که این ارتباط به نحو ملموس و مادی پدیدار و در شیئی فیزیکی به نام
پول مستحیل می شود.
شاید پول فی ذاته ارزشی نداشته باشد اما زمانی که در مسیر جریان فرهنگ قرار می گیرد ارزشمندی خود را با خود به همراه می آورد و تصور ارتباط را در اذهان عامه قوی تر می کند. فرهنگ به عنوان روح اقتصاد تلقی شده است چون بستر مناسبی است برای درهم آمیزی مناسبات انسانی؛ انسانهایی که برای بقا و زنده ماندن تلاش می کنند.
تا قبل از دهه ۶۰ میلادی رابطه اقتصاد و فرهنگ رابطه ای یک سویه و تک مرجعی بوده است؛ بدین ترتیب که غالب اندیشه گران این طیف با توجه به تز مشهور «اقتصاد زیر بنا است» فرهنگ را طفیلی اقتصاد می پنداشتند و چنین فرض می کردند که فرهنگ به عنوان روبنا تنها و تنها متاثر از شرایط اقتصادی انسانهاست و این صورت بندی های اقتصادی هستند که تحولات فرهنگی را ایجاد می کنند. آنها بنا بر اصل تقدم ماده بر روح چنین استدلال می کردند که اقصاد چون دارای پایه های مادی است و نیاز اساسی بشر، بنابراین چیزی است ملموس و عینی و فرهنگ که زاییده تراوشات ذهنی و روحی انسانها است لاجرم غیر ملموس و غیر
انتزاعی است و در صورتی معنا می گیرد که اقتصاد به مثابه محرک وارد عمل شود.
با چنین طرز تفکری تمامی سعی و کوشش افراد معتقد به این نظریه به این سمت و سو کشیده شد که توسعه اقتصادی را در صدر کار خود قرار دهند. آنان می اندیشیدند؛ با بروز توسعه اقتصادی تحول فرهنگی رخ خواهد داد و این تحول از میزان بالایی برخوردار خواهد شد اما در عمل دیدیم که چنین انگاره ای با شکست کامل روبه رو شد و اقتصاد به عنوان تنها بدیل پیشرفت جامعه دیگر بدیل ها را فرو بلعید و نوعی نگرش تک ساحتی و تک بعدی درمیان ذهن عامه ایجاد کرد.
به موازات رشد اقتصادی بارقه نگرشی دیگر در این باب که می اندیشید فرهنگ بنیان اقتصاد را پایه ریزی می کند شروع به رشد و نمو کرد و به سرعت و در پی فرو پاشی حکومت های چپ گرای جزم اندیش جایگاه تازه و بدیعی در عرصه نظریات اجتماعی سیاسی پیدا کرد. نخستیت بارقه با نامه ای که انگلس خطاب به ژوزف بلوخ نوشت پدیدار شد. انگلس در آن نامه خاطر نشان کرده بود؛ بر اساس درک مادی از تاریخ، عامل تعیین کننده نهایی در تاریخ عبارتند از: " تولید و تجدید تولید زندگی واقعی … لذا اگر کسی این مطلب را تغییر داده و بگوید که عامل اقتصادی تنها عامل است موضوع را به یک باره بی معنی و مجرد و مسخره کرده است
… مارکس و من به خاطر این که افراد جوانی هستیم گاهی تاکید بیشتری از آنچه لازم است بر روی جنبه اقتصادی می گذاریم و تا اندازه ای مقصریم ".
با کشف این نامه بسیاری از روشنفکران از ادعاهای خود مبنی بر عاملیت اقتصاد در تمامی وجوه زندگی دست برداشتند و تمامی سعی خود را صرف مطالعه فرهنگ کردند. آنان مقصود انگلس از تولید و تجدید تولید زندگی را تعبیر به فرهنگ می کردند و می کوشیدند فرهنگ را از حضیض ذلت به مرتبه رفعت بیاورند و آن را در جایگاه واقعی خود بر صدر بنشانند. آنها بر این اعتقاد بودند که الگوهای عام رفتاری در هر دوره ای تغییر می یابند و به نوعی باز تولید می شوند و شکلی دگرگونه پیدا می کنند.
فرهنگ به زعم آنها دیگر نه به عنوان چیزی غیر ملموس و انتزاعی تلقی می شد و نه به عنوان چیزی لوکس و تزیینی، بلکه به صورت شکلی منسجم و عینی و ملموس و دخیل در زندگی اجتماعی انسانها معرفی می گردید. با چنین چرخش عظیمی در نحوه نگرش چپ گرایان نسبت به اقتصاد و فرهنگ، اقتصاد تنها به عنوان شیوه تولید قلمداد نمی شد بلکه با بارآوری ذهنیت فرهنگی در این طیف، اقتصاد به مثابه ایدئولوژی فرهنگی شناخته شد که روابط تولیدی انسانها را انسانی تر و عادلانه تر و به هنجارتر می نمایاند.
امروزه در جهان غرب – به وسیله چپ گرایان – رشته ای نو با عنوان مطالعات فرهنگی تاسیس شده که بنیانگذار آن ریموند ویلیامز منتقد و اندیشمند انگلیسی است. این طیف در برابر اقتصاد گرایان قرار دارند و خود را فرهنگ گرا می نامند. آنها می کوشند موقعیت فرهنگ را در تبیین اقتصادی به وضوح نشان دهند و عاملیت آن را در تحولات اقتصادی مورد ارزیابی قرار دهند. این رشته امروزه در مراکز دانشگاهی و علمی جهان تدریس می شود و جایگاهی در خور میان اندیشه گران سراسر جهان دارد. مفهوم کلیدی و هسته ای این طیف مقوله تولید فرهنگی است که بر مبنای نیازهای واقعی و انسانی بشریت امروز شکل گرفته است.
آنها نشان می دهند که با تکیه بر بعد فرهنگی اقتصاد، جوامع و ساختارها دستخوش چه تغییرات مثبت و تاثیرگذاری می شوند؛ دگرگونی هایی که باعثرفاه حال بیشتر شهروندان می شود و آنها را راضی تر می نماید. عقلانیت مستمر در مطالعت فرهنگی – برخلاف اکومونیسم که جلوه ای ابزاری دارد – چهره ای فرهنگی و آیینی دارد. اکومونیست ها عقلانیت را – که جزء ذاتی فرهنگ است – ابزاری فرض می کنند برای پیشبرد سیاستهای اقتصادی و خود را شاخصه ماندگار و باطنی اقتصاد می دانند. مقصود از عقلانیت آیینی عقلانیتی است که سعی در بهبود و به هنجار ارتباطات انسانی دارد و درست در جهت خواسته ها و آمال کنش های
فرهنگی حرکت می کند.
اقتصاد و فرهنگ آن زمان که رابطه ای انگل وار باهم داشته باشند و این رابطه تک جهتی باشد، جامعه به طرف تمرکز گرایی و دیوان سالاری فردی یا گروهی پیش می رود و تنها تامین کننده منافع خاص عده ای خاص می شود اما اگر این رابطه بر مبنای عقلانیت آیینی باشد، جامعه به سوی تکثر گرایی و توزیع عادلانه ثروت و سرمایه و مالکیت عمومی گام برمی دارد چون در اینجا دیگر حرفی از منافع فرد یا گروه خاصی نیست و فرهنگ در کلیت خود سامانده مناسبات تام انسانها است و از مرز طبقه گرایی، گروه گرایی و فرد گرایی فراتر می رود و انسان را به عنوان یک کل در نظر می گیرد و فعالیت اقتصادی را محصول فرد یا عقلانیت
جمعی می داند و معتقد است هر کسی بر مبنای زحمت و تلاش خود از این خوان پر نعمت بهره می برد. فرهنگ، مبناها و پایه ها و زیر ساخت ها را نشان می دهد و اقتصاد را در بستر خود شکل می دهد و فربه می کند و در خدمت انسان در می آورد.
شناخت پایه ها و مبناها، ملاک عملی سیاست های درست اقتصادی است چون اگر نگاه ما به فرهنگ نگاه طفیلی وار و انتزاعی و غیر ملموس باشد اقتصاد به عنوان شیئی بی قواره، نامنسجم و غیر اصولی پدیدار می شود و به جای آن که سازمانده روابط انسانی باشد سعی در ابزاری کردن و انگل وارگی این ارتباطات انسانی - فرهنگی دارد.