سازو کارهای اسلامی سازی دانشگاهها در نقشه جامع علمی کشور
انقلاب ایران در بهمن ۵۷ انقلابی بود اسلامی. اسلامیت انقلاب هم به علت بستر تاریخی وقوع آن، هم در رهبری نهضت و هم در خواستها و شعارهای عامه مردم مشهود و ملموس بود. با پیروزی انقلاب تصور و توقع بر این بود که نظام دانشگاهی همراه و همگام بلکه سریعتر از سایر عرصه ها و نهادهای موجود به سمت اسلامی شدن حرکت کند. اسلامی شدن دانشگاه در حقیقت زمینه و مقدمه اصلی اصلاح جامعه و حرکت دادن آن به سمت اسلامی شدن بود.
رهبر کبیر انقلاب اسلامی بیش از دیگران بر اهمیت اصلاح دانشگاهها و اسلامی سازی آن تاکید داشتند. ایشان اساسا اصلاح دانشگاهها را اصلاح کل جامعه و فساد آن را فساد کل جامعه می دانستند. از منظر رهبر کبیر انقلاب اسلامی آثار اسلامی شدن نیز در محصولات آن دیده می شود:
«ما انقلاب دانشگاه را از محصولش باید بفهمیم. اگر ان شاء اللَّه بعد از چند سال دیگر محصول، محصولى شد انسانى، محصولى شد اسلامى، محصولى شد که براى کشور خودشان زحمت مىکشند و کار مىکنند، مىفهمیم تحول پیدا شده. و چنانچه همان باشد و از آن کمونیست بیرون بریزد، و مسلمانها را از آن طرف بریزند، کمونیست از آنجا در بیاورند، اگر این طور باشد ما تا ابد لنگ هستیم و منتظر بدترش باید باشیم.»
رهبر فرزانه انقلاب اسلامی نیز همواره بر اهمیت اسلامی سازی دانشگاهها تاکید داشته اند. ایشان همانند امام راحل رحمه الله علیه معتقدند اگر دانشگاه اصلاح بشود، آیندهى آن جامعه اصلاح خواهد شد:
«دانشگاه، نقطهى اساسى هر جامعه و کشورى است. اگر دانشگاه اصلاح بشود، آیندهى آن جامعه اصلاح خواهد شد. اگر دانشگاه فاسد بشود، سرنوشت آن جامعه فساد است. این فسادى که در دانشگاه فرض مىکنیم، ممکن است فساد اخلاقى باشد، یا فساد علمى.»
به همین دلیل ایشان معتقدند هرچه ما در زمینه ى اسلامى کردن دانشگاهها کار بکنیم، زیاد نیست
سازو کارهای اسلامی سازی دانشگاهها در نقشه جامع علمی کشور
به طور کلی در نقشه جامع علمی، اجزا و عناصر به گونه ای چینش شده که هدف نهائی آن حرکت به سمت اسلامی شدن خواهد بود. هم در تدوین مبانی و ارزشهای بنیادین نقشة جامع علمی که حاکمیت جهانبینی توحیدی اسلام در کلیۀ ابعاد علم و فناوری به عنوان مهمترین ارزشهای مبانی سند دانسته شده است و هم در هدفگذاریها و راهبردها. به طور کلی در بخشها و فصول مختلف سند تلاش شده این مسئله حداکثر حضور و نفوذ را داشته باشد.
در بخش راهبرد های کلان نیز این تدقیق صورت گرفته است اما آنچه در اینجا محور بحثاست راهبرد کلان شماره ۵ سند می باشد:
«نهادینه کردن نگرش اسلامی به علم و تسریع در فرایندهای اسلامی شدن نهادهای آموزشی و پژوهشی»
مفاد راهبرد مذکور مبین این است که مطابق نقشه جامع علمی کشور باید نگرش اسلامی به علم نهادینه شده و در اسلامی شدن نهادهای آموزشی و پژوهشی تسریع صورت بگیرد. اما چگونه این راهبرد کلان باید محقق شود؟ راهبرد مذکور حاوی مضمون و مقصودی است که بسیار کلی و کلان است. در مرحله بعدی چهار راهبرد ملی و برای هر کدام از راهبردهای ملی چند اقدام ملی تصویب شده است. تصویب و تعبیه این راهبردها و اقدامات مسیر حرکت به سمت راهبرد کلان مورد نظر را روشنتر و دقیقتر می سازد. هر چند در مراحل آتی باید تلاش کرد اقدامات ملی مذکور عملیاتی شده و به سنجه های قابل اجرا و ارزیابی تبدیل بشود.
۱. راهبرد ملی اول: نهادینه سازی نگرش اسلامی در برنامهها و متون آموزشی؛
یکی از مهمترین کاستیها در نظام آموزشی کنونی ما فقر در محتوای متون است. غالب متون و کتبی که در حوزه های مختلف علوم انسانی مرجع و منبع تدریس و تعلیم است متونی است ترجمه ای که با کمترین تغییر و تحول و کمترین ارزیابی به دانشجویان عرضه می شود. در برنامه های آموزشی هم همین کاستی وجود دارد. مفاهیم و مضامین متخذ از متون و منابع دینی حضوری بسیار کمرنگ در این منابع آموزشی دارند. رهبر معظم انقلاب از این وضعیت ناراضی بوده و بر رهائی از ترجمه و تقلید صرف اصرار دارند:
«وابسته کردن اقتصاد، تقلیدى کردن علم، ترجمه گرایى در دانشگاه؛ که هر چه که آن طرف مرزها، مرزهاى غربى و کشورهاى اروپایى، گفتهاند، ما همان را ترجمه کنیم و اگر کسى حرف زد، بگویند مخالف علم حرف مىزند؛ پیشرفت نیست و ما این را پیشرفت نمىدانیم. نه اینکه ترجمه را رد کنیم؛ من این را بارها در مجامع دانشگاهى گفتهام؛ نخیر، ترجمه هم خیلى خوب است؛ یاد گرفتن از دیگران خوب است؛ اما ترجمه کنیم تا بتوانیم خودمان به وجود آوریم. حرف دیگران را بفهمیم تا حرف نو به ذهن خود ما برسد؛ نه اینکه همیشه پاى حرف کهنهى دیگران بمانیم. یک حرفى را در زمینهى مسائل اجتماعى پنجاه، شصت
سال پیش فلان نویسنده یا فیلسوف یا شبه فیلسوف فرهنگى گفته، حالا آقایى بیاید در دانشگاه، دهنش را با غرور پُر کند و همان را دوباره به عنوان حرف نو براى دانشجو بیان کند! این پیشرفت نیست؛ پسرفت است. زبان و ملى را مغشوش کردن، هویت اسلامى ملى را سلب کردن و مدلبازى به جاى مدلسازى، پیشرفت نیست. ما وابسته شدن و غربى شدن را پیشرفت نمىدانیم.»
بر این اساس می توان گفت در نقشه جامع به درستی و با فراست یکی از راهبردهای ملی برای نهادینه سازی نگرش اسلامی در دانشگاهها در ایجاد تحول در برنامه ها و متون آموزشی دیده شده است. برای تأمین این راهبرد چهار اقدام ملی تصویب شده
است:
o بازنگری برنامه ها و محتواهای آموزشی بر اساس مبانی نظری و ارزشی و نگرش اسلامی؛
o حمایت از پژوهش و تولید محتوا و تدوین برنامههای آموزشی برای تبیین ارتباط علوم طبیعی و علوم جدید با آموزههای دینی و نگرش توحیدی؛
o حمایت از پژوهشها و مطالعات برای شناسایی نگرشهای غیراسلامی از قبیل اومانیستی و سکولاریستی در متون آموزشی و اصلاح آنها بر اساس آموزههای اسلامی؛
o تدوین تاریخ علوم طبیعی و ریاضی در دورة تمدن اسلامی و معرفی دانشمندان مسلمان و آثار آنان در رشتههای مربوطه؛
۲. راهبردهای ملی دوم: توسعة فضای تعامل فکری دانشمندان علوم دینی و سایر علوم؛
یکی از کاستیهائی که در نظام آموزشی ما وجود دارد ضعف در تعامل بین اندیشمندان علوم دینی و صاحبنظران سایر علوم است. در نقشه جامع علمی یکی از راهبردهای ملی با هدف اصلاح این معضل تصویب شده است. برای تأمین این راهبرد نیز چهار اقدام ملی مورد تصویب قرار گرفته است:
o ارتقای همکاری نظاممند حوزه های علمیه و دانشگاهها و آموزش و پرورش در فرایند برنامه ریزی آموزشی و تالیف کتب درسی به منظور تعمیق تعالیم دینی و تقویت ابعاد تربیتی؛
o حمایت از برگزاری نشستها و هم اندیشیهای مشترک میان دانشمندان علوم انسانی و علوم پایه و طبیعی با دانشمندان علوم دینی برای بررسی چالشهای حوزة علم و دین؛
o حمایت از شبکه سازی دانشمندان و مؤسسات تحقیقاتی دینی در حوزههای مختلف دانش خصوصاً علوم انسانی؛
۳. راهبردهای ملی سوم: تعامل مؤثر و سازندة نهادهای علمی حوزوی و دانشگاهی به منظور تقویت نگرش اسلامی به علم و بازسازی تمدن نوین اسلامی؛
از جمله کاستیها و ایرادات بنیادینی که منشأ بسیاری از کاستیها در سایر حوزه های علمی است عدم تعامل موثر و مناسب بین حوزه و دانشگاه است. دانشگاههای ما از اساس بر پایه مخالف با دین بنیانگذاری شد بنابراین هیچگاه نتوانست و نخواست تعامل مناسبی با حوزه های علمیه و علمای دینی داشته باشد. البته حوزویان نیز در این میان اهتمام و برنامه ریزی مناسب را نداشتند. هر چند بعد از انقلاب فاصله بین دانشگاه و حوزه بسیار کمتر شد اما تعاملات
بین این دو نهاد آنگونه که شایسته است نبوده است. علی الخصوص میزان حضور و تأثیر حوزویان در بنیانهای نظام دانشگاهی حضور محولی نبوده است.
راهبرد ملی سومی که در نقشه جامع علمی تصویب شده به این گسل بین حوزه و دانشگاه توجه داشته است و برای محقق ساختن آن دو اقدام ملی نیز پیش بینی شده است. این اقدامات در صورت اجرا و اعمال درست آن می تواند در کاهش فاصله و در نهایت نهادینه سازی نگرش اسلامی در دانشگاهها بسیار موثر باشد.
o حمایت از تأسیس پژوهشکدههای بین رشتهای ماموریتگرا در حوزههای دین و علم با حضور محققان حوزه و دانشگاه؛
o حمایت از حضور مؤثر و نظاممند مدرسین حوزه در دانشگاه و بالعکس، به منظور استفاده از تجربیات یکدیگر و تقویت تعاملات فکری؛
۴. راهبردهای ملی چهارم: ارتقای سطح آگاهی و اعتقاد و رفتار اسلامی در فعالان و نهادهای عرصة علم و فناوری و اسلامی شدن نمادها در مؤسسات آموزشی و پژوهشی؛
متأسفانه به دلایل مختلفی که در اینجا مجال پرداختن به آن نیست همواره سطح آگاهی و معرفت دانشگاهیان –اساتید و به تبع آن دانشجویان – هیچگاه در حد مطلوبی نبوده است. فضای عمومی حاکم بر نظام اسلامی و تلاش فرهیختگان و دلسوزانی چند، میزان این آگاهی را در قیاس با گذشته بسیار بهبود بخشیده است اما هیچوقت این موضوع در نظام دانشگاهی به درستی نهادینه نشده است. حتی در بسیاری از موارد ساز و کارها به گونه ای معکوس با این
خواسته عمل می کرده است. بنابراین ضروری است که برای تعمیق معرفت و آگاهی دانشجویان و برای نهادینه سازی آن برنامه ریزی بشود. خواسته ای که در نقشه جامع علمی در قالب یک راهبرد ملی و چهار اقدام ملی زیر سعی شده زمینه تأمین آن فراهم گردد.
o طراحی برنامههای ترویجی هدفمند به منظور ارتقای سطح دانش و معرفت دینی و سیاسی و اجتماعی و فرهنگ عفاف در فعالان عرصة علم و فناوری مطابق با ارزشهای انقلاب اسلامی و متناسب با رشتة تخصصی و علایق و تجارب آنان؛
o ایجاد سازوکار برای توأم ساختن فعالیتهای آموزشی و پژوهشی اعضای هیأت علمی با نقش تربیتی و اخلاقی آنان در مراکز آموزش عالی و پژوهشی؛
o نظاممندکردن و تدوین ضوابط مناسب برای فعالیتهای سیاسی و فرهنگی دانشجویان و اعضای هیأت علمی به منظور ارتقای معرفت و اندیشة دینی؛
o رعایت ویژگیهای معماری اسلامی و ملی در طراحی فضاهای کالبدی نهادها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی؛
در نقشه جامع علمی کشور برای نهادینه سازی نگرش اسلامی که گامی مهم در مسیر اسلامی سازی دانشگاههاست پیش بینیهائی صورت گرفته است. یکی از مهمترین این مصوبات درقالب راهبرد کلان شماره پنج آمده است( نهادينه كردن نگرش اسلامي به علم و تسريع در فرايندهاي اسلامي شدن نهادهاي آموزشي و پژوهشي). این راهبرد کلان مشتمل بر چهار راهبرد ملی و ۱۳ اقدام ملی است. مرور مختصر این مجموعه همبسته امید به نهادینه سازی نگرش اسلامی در دانشگاهها از طریق پیش بردن این راهبردها و عمل به اقدامات را افزایش می دهد. تأمین لوازم و مقدمات اجرای این راهبردها در دانشگاهها و حوزه های علمیه از ضروریات نیل
به اهداف مورد نظر می باشد.