ادبیات کودک و نوجوان در سالی که گذشت
سال ۱۳۹۱ در حوزه ادبیات کودک و نوجوان، سال پرافت و خیزی بود.
به گزارش افکارنیوز، سالی که در روزهای پایانی آن هستیم، در حوزه ادبیات کودک و نوجوان با پاگیری طرحهای نوین کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان همچون طرح «رمان نوجوان امروز»، «کتاب ما» و… و در روزهای اخیر با برگزاری پنجاهمین سالگرد تشکیل شورای کتاب کودک برای اهالی این گروه سنی جلوهای خاص داشت. اما با وجود این اخبار دلپذیر، اخباری نه چندان دلچسب نیز پیوسته جامعه فرهنگی این گروه سنی را میآزرد. قیمت کاغذ در سرتیتر این اخبار بود. قیمت کاغذ در یک سال گذشته به شدت بالا رفت و راه تنفس بازار کتاب را ذره ذره تنگ کرد. همین مسأله باعثشد تا سال ۹۱ در
ذهن گروهی از نویسندگان، سال ناخوشایندی برای نشر کتاب قلمداد شود.
علیاصغر سیدآبادی در زمره این افراد است. این نویسنده و شاعر کودکان و نوجوانان در گفتوگو با خبرنگار ایسنا، وضعیت نشر کتاب کودک را در سال ۹۱ به سبب کاهش تولید و افزایش قیمت کتاب، سالی بحرانی توصیف کرد و گفت: بر اساس آمار خانه کتاب که به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وابسته است، در فصل زمستان یعنی آخرین فصل سال ۹۰،۴۰۹۷ عنوان کتاب در این گروه سنی منتشر شده است. این تعداد در فصل بهار کاهش زیادی داشته تا اینکه در فصل تابستان ۹۱ به ۱۹۹۴ عنوان کتاب کاهش پیدا کرده است. در واقع ما بیش از ۱۰۰ درصد در این حوزه رشد منفی داشتهایم و این رشد منفی خاص کتابهای تجدید چاپی نیست و
کتابهای چاپ اول را هم دربر میگیرد.
سیدآبادی تأکید کرد: از طرف دیگر، قیمت کتابهای کودکان افزایش زیادی یافته و همین قدرت خرید مخاطب را پایین آورده است؛ بنابراین میتوان با اطمینان اعلام کرد که کتاب کودک با بحران مواجه است. مسأله دیگر درباره وضعیت کتابهای چاپشده این است که این کتابها اغلب از کیفیت مناسبی برخوردار نیستند و بیشتر عامهپسند و بازاری هستند؛ یعنی این کتابها عمدتا کتابهایی هستند که تولید آنها ارزانتر است و در وضعیت بحرانی امکان ادامه حیات دارند.
او در ادامه گفت: در واقع گران شدن کتاب موجب کاهش تولید، کاهش کیفیت و کاهش تولید کتابهای تألیفی شده است؛ چون کتابهای تالیفی کودک به دلیل نیاز به تصویرگری با مشکلات دیگری هم دست به گریبان است. گرانی باعثشده است که تولید تصویر برای کتابها هم خیلی گرانتر شود. ابزار نقاشی مانند رنگ گاهی تا حدود پنج برابر گرانتر شده است و تصویرگری یک اثر برای تصویرگران بسیار گرانتر تمام میشود. در این شرایط تصویرگران ناگزیرند یا تعرفه خود را بالاتر ببرند یا به کارهای دیگری روی بیاورند. اگر تعرفه تصویر بالاتر برود، با این وضعیت بحرانی در وضعیت کاغذ و چاپ، ناشران
امکان استفاده از تصویر را ندارند. نتیجه نهایی این است که تصویرگران برجسته کنار میکشند و کارها ضعیفتر میشود و در هر حال صنعت نیمهجان نشر ایران ضربه مضاعف میبیند.
در این زمینه، شهرام اقبالزاده - منتقد و مترجم ادبی - با بیان اینکه چند سالی است ادبیات کودک ما در حال پوستاندازی است و به مرحله کیفی جدیدی وارد شده، اما متأسفانه این تحول کیفی با بحران کمی مواجه شد، سخنان سیدآبادی را اینگونه تأیید کرد: برای ارزیابی دقیق وضعیت ادبیات کودک و نوجوان طی سال گذشته مطالعه دقیقی نیاز است که من آن را نداشتم؛ اما به عنوان یکی از فعالان نشر قطره و مراکز دیگر، هم آثار ترجمهیی و هم آثار تألیفی را خواندهام و بر این باورم که بحران نشر و تیراژ کم، کارهای خوب ترجمه و تألیف را به حاشیه برده است.
او گفت: امروز کار پیشکسوتان ادبیات کودک و نوجوان و مترجمانی که عمری از زندگی خود را پای ترجمه گذاشتهاند، به سبب وضعیت نشر با مشکل مواجه است؛ بنابراین نمیتوانند کارهای خوبی عرضه کنند. اگرچه ما در نشر قطره با ایجاد پروژهای بر آن شدیم تا جوانان علاقهمند را بازیابی و احیا کنیم، اما در بعد کلان جامعه این تلاش ناچیز و بیتأثیر است.
اقبالزاده با اشاره به آنچه طرح کمال بهروزکیا به انجمن نویسندگان کودک و نوجوان عنوان کرد، گفت: طرح بهروزکیا از این حکایت داشت که انتشارات انجمن با همکاری خود اعضا که به نشر کتابهایشان علاقهمندند، وارد عمل شود و به این ترتیب مفری برای نشر آثار نویسندگان و مترجمان فراهم شود، اما هیأت مدیره با استناد به مصوبه چند سال پیش که اولویت انتشارات انجمن را به آثار نظری اختصاص میداد، از این کار سر باز زد.
او همچنین گفت: درست است که اولویت انتشارات انجمن به نشر آثار نظری اختصاص دارد، اما این در زمانی است که خود انجمن به واسطه توان مالی یا بهرهگیری از اسپانسرهای مالی در زمینه نشر آثار اقدام کند. اما امروز که بحران نشر دامنگیر جوانان است، چه طرحی بهتر از طرح بهروزکیا میتواند این بحران را پشت سر بگذارد؟ بر اساس این طرح، مؤلف و مترجم علاقهمند خود هزینه نشر را پرداخت میکرد و در این راستا برای انجمن نیز درآمدزایی میشد.
اگر از این سخن به واسطه اتکا به اینکه بر اساس آییننامه انجمن، اجازه چاپ آثار پژوهشی به بخش نشر این نهاد مدنی داده شده است، بگذریم، سخنان اقبالزداه دارای نکات دیگری هم بود.
او به کارهای خوب تألیفی و ترجمهیی در حوزه نشر کشور نیز اشاره کرد و گفت: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در زمینه رمان نوجوان امروز و با طرحهای نوین دیگر خود و نیز چاپ آثار پژوهشی طی این سال خوش درخشیده است، اگرچه به نظر میرسد در حوزه پژوهش و چاپ آثار نظری تأخیرهایی داشته است. این باعثتأسف است. البته این نقد متوجه مدیریت کانون نیست و به سطح کلان مدیریت فرهنگی جامعه برمیگردد. فرهنگ و ادبیات در کلیت جامعه ما مغفولاند و ادبیات کودک به طریق اولا مغفولتر. در جامعهای که اولین بحرانهای اقتصادی خود را در بودجههای فرهنگی نشان میدهد، بیش از این هم نباید
متوقع بود؛ بنابراین ناتمام ماندن بسیاری از پروژهها دور از انتظار نیست.
این مترجم در ادامه نقدی را نیز متوجه پروژه «رمان نوجوان امروز» کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان کرد و گفت: برخی از هزینههای جانبی این طرح را میتوان کاهش داد. برنامههای دیدار با مخاطبان میتواند کمهزینهتر باشد، بویژه که اصل بودجه و کمبود آن باعثشده است که ظاهرا برخی از کارهای کیفی خوب به حاشیه رود. آیا این مسافرتها با این گستردگی ضروریاند و آیا با برنامهریزیهای کیفی نمیتوان از میزان هزینه آنها کاست؟
او افزود: به شخصه فکر میکنم برگزاری این نشستها در تهران میتوانست مفیدتر واقع شود، بویژه اگر نتایج حاصلشده از نقد و بررسیها به صورت مکتوب در اختیار شهرستانها قرار میگرفت. البته این پروژه در کلیت خود تازه، قابل تقدیر و درخور ستایش است، اما با بازنگری انتقادی آن میتوان تأثیرگذاری کیفیاش را افزایش داد.
در کنار این مشکلها، مشکل کاهش تیراژ کتابها را نیز باید اضافه کرد؛ مشکلی که عباس جهانگیریان در زمینه رفع آن بار دیگر به لزوم همکاری آموزش و پرورش با جامعه ادبی و هنری تأکید کرد و گفت: نویسندگان نه صدقه میخواهند و نه انتظار کمکهای دولتی را دارند. نویسندگان یک شرایط انسانی فرهنگی مناسب شأن فرهنگ مردم ایران میخواهند. این شرایط اگر وجود داشته باشد، نویسندگان با همین تیراژ کتابها، هم به لحاظ اقتصادی تأمین میشود و هم به لحاظ روحی از جامعه انرژی میگیرند. جامعه عمومی ما یک جامعه فرهنگی نیست. شرایط ملتهب اقتصادی بستر خوبی برای رشد فرهنگ، ادب و هنر نگذاشته
است.
او همچنین اظهار کرد: بستر رشد فرهنگ، ادبیات و هنر، وجود یک شرایط انسانی خوب، هنجار و آرام است. میانگین تیراژ کتابهای من در دهه ۶۰ و ۷۰،۷۰۰۰ نسخه بود، در حالیکه این تیراژ طی سه سال اخیر به زیر ۲۰۰۰ نسخه رسیده است. البته این مشکل فقط دامنگیر من نیست؛ بلکه اغلب ناشران و نویسندگان از این معضل رنج میبرند. این در حالی است که اگر به تعداد مدرسههای راهنمایی در ایران کتابهای مورد تأیید من از سوی وزارت آموزش و پرورش تنها یک نسخه خریداری میشدند، تیراژ کتابها یک میلیونی بود. اما اینطور نیست. جمعیت مخاطب ما بالاست، اما کتابها به دست آنها نمیرسد.
این نویسنده تأکید کرد: در فرانسه و کشورهای اسپانیولیزبان به دلیل جمعیت بالای مخاطب، نویسنده تأمین میشود. اما وقتی تیراژ کتابهای ما ۲۰۰۰ نسخه است، چند درصد از پشت جلد قرار است به یک نویسنده تعلق گیرد تا او بتواند زندگی خود را تأمین کند؟ من معتقدم ترجمه برای جامعه ضروری است. وجود آثار خوب در ادبیات کودک و نوجوان به رشد ادبیات کودک ما کمک میکند. هر نویسندهای تجربه خود را در آثارش جلوهگر میکند و ترجمه آنها به ما کمک میکند تا در جریان فرهنگهای دیگر قرار گیریم.
جهانگیریان گفت: آنچه مهم است، تناسبی است که الزاما باید در بحثترجمه و تألیف وجود داشته باشد؛ تناسبی که متأسفانه در جامعه ما وجود ندارد. بنابراین در حال حاضر در مقابل هر یک اثر تألیفی قریب ۱۰۰ کتاب ترجمهیی وجود دارد و همین است که باعثشده ما در عرصه فرهنگ مصرفکننده باشیم.
او در ادامه تأکید کرد: علت این امر این است که ما در این زمینه متولی خاصی نداریم. همه ناشران خارجی از ادبیات ایرانی استقبال میکنند، بنابراین مشکل ما کمبود مخاطب در فراسوی مرزها نیست؛ مشکل ما نداشتن متولی است.
اما بیان این مشکلات به معنی سیاهنمایی و نگاه صرفا منفی اهل قلم ادبیات کودک و نوجوان نیست؛ چنانکه علیاصغر سیدآبادی با تأکید بر اینکه نکتههای مثبتی هم طی سال گذشته در حوزه نشر کتاب کودک دیده شده است، گفت: راهاندازی فهرست و جایزه لاکپشت پرنده اتفاق مثبتی بود، چرا که برخلاف سایر جوایز، جهتگیری آن صرفا مخاطبمحور بود و توجه به مخاطبان طبیعی که در کتابفروشیها کتاب میخرند.
او افزود: لاکپشت پرنده فهرستی از کتابهای ارزشمند است که به صورت فصلی پس از داوری کتابهای هر فصل تدوین میشود و جشن امضایی برای نویسندگان و مترجمانش تدارک دیده میشود. همچنین لاکپشت پرنده هر سال بنا دارد به برگزیدگان ایرانی و خارجی سال نشانهای طلایی و نقرهیی اهدا کند که هم جشن امضا و هم مراسم اهدای نشانش هر دو در کتابفروشی برگزار میشود.
سیدآبادی گفت: در اولین دوره این جایزه، نویسنده کتاب «اختراع هوگو کابره» - برایان سلزنیک - نشان طلایی لاکپشت پرنده را دریافت کرد. این برای اولینبار است که در ایران جایزهای در حوزه کتاب کودک و نوجوان راه میافتد که جایزهاش را به نویسنده خارجی میدهد. به عبارت دیگر، این اولین جایزه بینالملی ایرانی در حوزه کتاب کودک و نوجوان است. این خود پدیدهای منحصر به فرد و قابل تقدیر است، بویژه آنکه این اقدام با بازخورد خوبی از طرف نویسنده مواجه بود و پیامی ستایشآمیز درباره ایران نوشت.
شهرام اقبالزاده نیز از راهاندازی مجدد «پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان» در کنار برپایی جشنواره لاکپشت پرنده به عنوان دو رخداد مهم نام برد و گفت: «پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان» با دربر داشتن مقالات متنوع و مباحثنظری متقن میتواند مسیر نویسندگان را هموارتر کند، کما اینکه لاکپشت پرنده میتواند در ایجاد شور و شوق خواندن مؤثر باشد؛ اما به نظر میرسد به این جشنواره نیز نقدهایی وارد است. اغلب داوران جشنواره لاکپشت پرنده جوانانی هستند که از دل انتشارات افق سربلند کردند و بر همین اساس به نظر میرسد در حوزه استقلال نظری دارای پشتوانههای قوی نیستند؛ اما
در مجموع حرکت خوبی را دامن زدند.
او سپس از تداوم حیات نشریههای تخصصی «روشنان» و «کتاب ماه کودک و نوجوان» و برگزاری نشستهای تخصصی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در کتابخانه مرجع این نهاد به عنوان پیشامدهای خوب سال جاری نام برد و گفت: طی سال ویژهنامههای خوبی منتشر شد، اما متأسفانه این ویژهنامهها نه دیده شدند و به تبع آن نه خوانده. مشکلات مالی و نبودن افقهای امید برای نویسندگان مشکلی ملموس در جامعه است، اما باز هم میتوان در کنار تمامی این مشکلات مقالات نظری و نقدهای استوار را خواند که البته چنین نشد؛ همینطور که نشستهای کتابخانه مرجع کانون با استقبال منتقدان و پدیدآوردگان
مواجه نشد.
اقبالزاده در زمینه شعر کودک و نوجوان هم به تحلیل پرداخت و گفت: مجموعه آثاری که در حوزه شعر کودک منتشر شده، در مجموع آثار بدی نیست، اما با توجه به اینکه ما در مملکتی شعرخیز و شعرپرور زندگی میکنیم، هنوز در این بعد بسیار ضعیفایم و شعرهای ما در قیاس با رمانهای کودک و نوجوانمان عقبتر است که امیدوارم با نوآوریهایی که توسط شاعران پیشکسوت و تازهواردان صورت میگیرد، این مشکل برطرف شود.
او در پایان از پنجاهمین سالروز تأسیس شورای کتاب کودک به عنوان یک پدیده تاریخی در ایران یاد کرد که توانسته است در خلال ۵۰ سال حرکت خود موجب پدید آمدن دستاوردهای نوین در حوزه ادبیات کودک و نوجوان شود و گفت: اگرچه برخی نهادها و مراکز بر نگاه منفی خود به این نهاد اصرار دارند، اما هستند نهادهایی که این تلاش پیوسته و آهسته را تقدیر میکنند.